خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل گفتگو با آیه ا… محمودیمؤلف کتاب «نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه»

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل گفتگو با آیه ا… محمودیمؤلف کتاب «نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه» :

اشاره:

آیه اللّه محمدباقر محمودی به سال ۱۳۰۲ هجری شمسی در شهرستان لامِرد استان فارس دیده به جهان گشود. او تحصیل علوم دینی را از ابتدای جوانی آغاز و در سال ۱۳۲۳ به منظور ادامه تحصیل به نجف اشرف هجرت کرد. در کنار تحصیل علوم متداول حوزوی به مطالعه و تحقیق درباب کلمات امام علی(ع) به خصوص نهج البلاغه علاقه مند گشت. وی در این زمینه می گوید:

نهج البلاغه انیس شب و روز، و یار تنهایی من بود، ناراحتی ها و غم های من با مطالعه این کتاب زایل می شد.^(۱)

ایشان برای یافتن پاسخی علمی در برابر مخالفین نهج البلاغه تحقیقات طاقت فرسا و گسترده ای را در جهت گردآوری تمام کلمات و بیانات آن حضرت از متونِ تاریخی و روایی انجام داده است. ثمره این پژوهش جامع، فراهم آمدن مجموعه نفیسی به نام نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه است که براساس گفته مؤلف به ۱۴ جلد خواهد رسید. شهید مطهری پس از اطلاع از چاپ چهار مجلد این کتاب، در مقدمه کتاب سیری در نهج البلاغه، در معرفی شخصیت علمی و اهمیت کار تحقیقی این نویسنده توانا، می نویسد:

خوشبختانه در عهدها و عصرهای متأخرتر افراد دیگری در پی گردآوری اسناد و مدارک نهج البلاغه برآمده اند، و شاید از همه مشروحتر و جامعتر کتابی است به نام «نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه» که در حال حاضر به وسیله یکی از فضلای متتبع و ارزشمند شیعه در عراق به نام محمدباقر محمودی در حال تکوین است، در این کتاب ذی قیمت مجموعه سخنان علی(ع) اعم از خطب، اوامر، کتب و رسائل، وصایا، ادعیه و کلمات قصار جمع آوری شده است. این کتاب شامل نهج البلاغه فعلی و قسمتهای علاوه ای است که سیدرضی آنها را انتخاب نکرده و یا در اختیارش نبوده است و ظاهرا جز قسمتی از کلمات قصار، مدارک و مأخذ همه بدست آمده است. تاکنون چهار جلد از این کتاب چاپ و منتشر شده است.^(۲)

این نویسنده متبحر و محقق توانا، هم اکنون با گذشت بیش از ۸۰ سال از عمر شریفشان در یکی از محلات قدیمی قم در کتابخانه منزل خود به تحقیق و تألیف و احیاء آثار علوی مشغول می باشد. وی علاوه بر جمع آوری کلمات امیرالمؤمنین(ع) به احیاء پاره ای از آثار خطی که در زمینه معرفی امام علی(ع) و دفاع از ولایت آن حضرت نگاشته شده، همّت گماشته است که کتابهای:

المعیار والموازنه فی فضائل الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب، تألیف ابی جعفر الاسکافی محمد بن عبداللّه المعتزلی، متوفی، ۲۴۰ هجری و جواهر المطالب فی مناقب الامام علی بن ابی طالب، تألیف شمس الدین ابن البرکات محمد بن احمد الدمشقی الباعونی الشافعی، متوفی ۸۷۱ هجری از آن جمله اند.

فصلنامه حوزه و دانشگاه به منظور قدردانی از زحمات خالصانه این محقق گرانقدر و نیز استفاده از نقطه نظرات ایشان در باب نهج البلاغه و شخصیت علمی امام علی(ع)، گفتگوی حاضر^(۳) را تدارک دید که تقدیم خوانندگان عزیز می شود:

* * *

لطفا کتاب نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه را که از تألیفات شماست و تقریبا ۴۰ سال از عمر شما صرف تألیف و تنظیم آن شده است، معرفی کنید و ویژگیهای این کتاب و انگیزه خود را از تألیف آن بیان فرمایید.

من به خاطر علاقه ای که به اهل بیت علیهم السلام و به خصوص به آقا امیرالمؤمنین(ع) دارم، عمده مطالعاتم پیرامون تفسیر قرآن، روایات و زندگی اهل بیت(ع) است. در مطالعات خود با بعضی از گفته های مخالفین نهج البلاغه مواجه شدم و از آن شدیدا متأثر گردیدم. مدتی در این اندیشه بودم که چگونه می توان این اشکالات را پاسخ داد، تا اینکه در کربلای معلاّ آقازاده آقامیرزا مهدی شیرازی(ره) را زیارت کردم و با دوستانی که در درس حاج یوسف خراسانی شرکت می کردند، قرار گذاشتیم که صبحها کتاب بحارالانوار را مباحثه کنیم. هرکس هر روز یک صفحه می خواند و معنا می کرد. پس از مطالعه، دیدم که مرحوم مجلسی در بحارالانوار برخی از کلمات نهج البلاغه، چه خطبه ها و چه نامه ها و چه کلمات قصار، را از مصادر متعدد و گاهی به اسانید متعدد نقل کرده است. با توجه به شناختی که از احادیث بحارالانوار پیدا کردم، دیدم که جمع آوری مطالبی را که مرحوم مجلسی در بحار از امام علی(ع) نقل می کند و ضمیمه کردن آن به نهج البلاغه، می تواند راهی مناسب برای پاسخ به معاندان و مخالفان نهج البلاغه باشد. هدف ما این بود که شواهد و اسانید موجود، ضمیمه نهج البلاغه شود تا مصادر و اسانید آن مشخص گردد.

بر این اساس شروع به جمع آوری مصادر نهج البلاغه کردم، امّا وقتی مباحثه یک جلد بحار چاپ کمپانی تمام شد، دیدم می شود کار بیشتری انجام داد. بدین ترتیب که با استفاده از منابع به همان اندازه که سیدرضی از کلمات مولا علی(ع) در نهج البلاغه جمع کرده است می توان به نهج البلاغه افزود. البته در باب این که چرا سیدرضی این موارد را جمع نکرده است، احتمالاتی وجود دارد. احتمال اول این است که شاید این موارد به نظر سیدرضی رسیده ولی چون وی درصدد جمع آوری مطالبی بوده اند که از نظر فصاحت و بلاغت در حد اعلا باشد، این موارد را که به نظر او در این حد نبوده، نقل نکرده است. احتمال دوم این است که معلوم نیست وی به همه منابع و مصادر دست یافته باشد، زیرا سیدرضی در جوانی به رحمت حق پیوسته است (۴۲سال بیشتر عمر شریف ایشان ادامه پیدا نکرد) و علاوه بر این، کمتر به اطراف عالم مسافرت کرده است.

لازم به یادآوری است که او یکی دو دفعه به خاطر پدرشان به شیراز مسافرت کرده اند. پدرشان از طرف سلاطین آل بویه به آنجا تبعید شده بودند. هرچند این سلاطین شیعه بودند ولی با کسانی که با سیاست آنان موافق نبودند، مخالفت می کردند و حتی آنان را تبعید می کردند.

به نظر من این احتمال دوم قویتر است و برای آن دلیل هم داریم. مثلاً حدود ۱۲ خطبه از امام علی(ع) در کتاب شریف کافی وجود دارد، که همسنگ بسیاری از خطبه های نهج البلاغه اند و از لحاظ استحسانات لفظی و ادبی در سطح بالایی هستند. ولی سیدرضی(ره) در نهج البلاغه از آن ذکری به میان نیاورده است و این دلیل آن است که ایشان حتی کتاب کافی را هم مطالعه نکرده است.

پس از آگاهی از نقص کار سیدرضی یعنی عدم جمع آوری تمام کلمات حضرت، از آن هدف اوّلم که تهیه اسانید و مصادر برای نهج البلاغه بود عدول کردم و قرار گذاشتم اسناد نهج البلاغه را جداگانه تنظیم کنم و مواردی را که در نهج البلاغه موجود نیست، مستقلاً جمع آوری نمایم تا در دسترس محبیّن قرار گیرد. بعد از مدتی که در این زمینه فعالیت کردم، یکی از رفقای جلسه بحار گفتند که یک آقایی در خِضِر (روستایی در عراق) به نام سیدعبدالزهراء، مصادر نهج البلاغه را تهیه کرده است. از دوستم سؤال کردم که آیا ایشان به کربلا می آید. او گفت: اتفاقا الان در کربلا هستند و آمده اند کتاب خود را چاپ کنند. من خدمت ایشان رفتم و یک جلد از کتاب نهج السعاده را که در باره وصایا بود و چاپ هم شده بود به او دادم و گفتم: می شود من مطالب چاپ شده و متن اصلی شما را ببینم؟ ایشان رفت و کتاب را آورد. دیدم کاری که ایشان انجام داده اند کمتر از کار من نیست. گفتم: کَفَی اللّهُ الْمُؤمِنیِنَ الْقِتَالَ، حالا این کار اَسناد را او باید تمام کند و من کلماتی را که در نهج البلاغه نقل نشده است، به عنوان مستدرک اضافه می کنم. ایشان کتاب خود را ابتدا در نجف چاپ کردند و چاپ دوّم بعد از ۱۵ سال در بیروت انجام گرفت. این کتاب اسناد نهج البلاغه را جمع آوری کرده است و کتاب خوبی است. تا آن روزگار کار وی کمتر از کار من نبود ولی بعد از آن به علل مختلف ایشان فرصت کافی برای مطالعه و تحقیق پیدا نکردند. در عوض، من فارغ البال بودم و می خواستم از فرصت عمرم حداکثر استفاده را بنمایم و بهترین راه را مطالعه یافتم و تمام سعی خودم را در این راه به کار گرفتم.

با تمام مشکلات مالی، کتابهای آماده شده را به چاپ رساندم. من چهار جلد از کتاب را در نجف و سه جلد را در بیروت چاپ کردم و برخی مجلدات برای دومین بار چاپ شد. این چاپ دوم از وزارت ارشاد است و چهار جلد آن دو سال قبل چاپ شده است و چهار جلد دیگر امسال زیر چاپ است. با پیگیریهای آقای دین پرور دو جلد دیگر نیز تا پایان امسال چاپ خواهد شد.

معمولاً علمای امامیه روایات نهج البلاغه و صحیفه را قرینه وثوق می گیرند و دنبال وثوق اسناد نمی گردند. حال این اسناد جمع آوری شده توسط حضرتعالی در چه درجه ای است؟ آیا می تواند جواب خصم را بدهد یا مرسله و ضعیف هستند؟

یکنواخت نیست. بعضی ها، سندها و متنهای خیلی خوبی دارند و متن شهادت می دهد که از حضرت است. برخی جاها نه متن قوی است و نه سند، ولی وجود این اسناد و مدارک دلیلی است که دیگران نمی توانند بگویند این مطالب از سیدرضی است. چون برخی از ناقلین، جلوتر از سیدرضی و برخی معاصر سیدرضی هستند و برخی هم بعد از سیدرضی هستند ولی سلسله سند آنها به سیدرضی نمی خورد و با آن متفاوت است. مثلاً ابن عساکر حدود یکصدسال بعد از سیدرضی است ولی سلسله سند او به سیدرضی منتهی نمی شود. اولین دلالت این اسناد این است که نهج البلاغه از متفردات سید رضی نیست.

اما این که آیا به لحاظ علمی می توانیم این سند یا متن را حجّت قرار دهیم، باید بگویم که در بیشتر موارد می توانیم و در برخی جاها هم نمی توانیم. گاهی اگرچه سند ضعیف است ولی این قدر زیاد است که انسان یقین می کند که این کلام نمی تواند کلام غیرامام باشد. مثلاً شیخ صدوق در اکمال الدین برای این کلام که «یا کُمَیْلُ اِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبُ اَوعِیهٌ فَخَیرُها اَوْعاها… ، چهارده سند نقل می کند و چون در این کلام شریف طعنی برای خلفا نیست هرکس از اهل سنت هم که این کلام به او رسیده است آن را تصدیق کرده و به نحو ارسال مسلم به حضرت نسبت داده است.

موضوعات نهج السعاده بر چه اساس تنظیم شده است؟

ما مجموع مطالب را در پنج باب تقسیم کردیم: باب خطبه ها، باب نامه ها، باب دعا، باب وصایا و باب کلمات قصار. بعد از تنظیم پنج باب به فکرم رسید که ابیات موجود در کلمات حضرت را جمع آوری کنم. بیشتر این ابیات از تمثیلات حضرت است، یعنی کلام کوتاهی که زود شنونده را به مقصد و هدف گوینده می رساند. این کلام معمولاً از دیگران صادر شده است و انسان برای رساندن مطلب خودش به مستمعین از آن استفاده می کند. تمثیلات در واقع کلمات قصار زیبا، پرمغز و مشهورند مثل: «لاَ کَانَ یُطاعُ لِقَصِیرٍ اَمْرٌ» حضرت امیر در چند مورد این مَثَل را ذکر می کنند. یا شعر حاتم طایی:

وَ حَسْبُکَ دَاءً اَنْ تَبِیتَ بِبِطْنَهٍوَحَوْلُکَ اَکْبادٌ تَحِنُّ اِلَی الْقِدِّ

حاتم این شعر را درباره کسی گفته است که سیر می خوابد و از گرسنگان حاجتمند خبر ندارد. او این را موجب ننگ و عار می داند که شخص خودش سیر بخوابد و در اطرافش افرادی باشند که احتیاج به غذا داشته باشند. یا این شعر:

اَمَرْتُکُمْ اَمْرِی بِمُنْعَرجِ اللَّوَاءفَلَمْ تَسْتَبِینُوا النُّصْحَ اِلاّ ضُحَی الْغَدِ

من در کنار آن گردنه منعرج اللواء اسم گردنه ای است به شما گفتم، ولی نصیحت مرا گوش نکردید و مبتلا به شبیخون دشمن شدید، یعنی حرف حکیمانه را نشنیدید و مبتلا به بدبختی و گرفتاری گشتید.

این کلمات چون پیش عرب معروف بود حضرت موارد زیادی تمثّل به این ابیات دارد. بنابراین، ابیات را باب ششم قرار دادم.

باب پنجم که کلمات قصار است، از دو قسمت تشکیل شده است: کلمات قصار از طریق شیعه و کلمات قصار از طریق اهل سنت. کلمات قصار از طریق شیعه هم به دو نحو مستند و مرسل هستند. آنطور که من نقل کرده ام، کثیری از این مرسلات سند دارد که در تنظیم های بعدی باید مراجعه شود. تقریبا نصف کلمات قصار منقول از اهل سنت جمع آوری شده و نصف دیگر مانده است که آن هم دو قسم است: مسندات و مرسلات. البته مرسلات را زیاد نقل کرده اند. در مورد برخی افراد که در شیعی یا سنی بودن آنها شک داشتیم، برحسب ظاهر افراد عمل کرده ایم. مثلاً کتابهای مبرّد ظهور در تسنّن دارد، هرچند میرزا عبدالله آخوندی صاحب ریاض العلماء او را شیعه می داند.

کتاب نهج السعاده حداقل سیزده جلد آن قطعی است و احتمالاً جلد چهاردهم هم داشته باشد، چون کلمات مرسله از طریق اهل سنت زیاد است. کلمات آن حضرت که از طریق اهل سنّت نقل شده است، از نظر ما ارزش بیشتری دارد، چون می توانیم بگوییم که این مطالب را علمای خودتان نقل کرده اند و نمی توانند تکذیب کنند، ولی نسبت به علمای شیعه می توانند بگویند که از روی تعصب درست کرده اند.

ان شاءالله امید داریم امسال این دو قسمت که از طریق شیعه نقل شده است چاپ شود (جلد نهم و دهم) و در اواخر تابستان فراغت پیدا کنم و مرسلات از طریق اهل سنت و مسندات آن را تنظیم کنم.

تنظیم مباحث و مطالب مثل تنظیم نهج البلاغه است یا به صورت تنظیم تاریخی است؟

در مقدمه آورده ام که ما کتاب را بر حسب زمان صدور کلام از حضرت امیر(ع) تنظیم کرده ایم. این امر در باب خطبه ها و نامه ها و دعاها آسان است، اما در باب کلمات قصار آسان نیست. در باب خطبه ها، خود خطبه شاهد است که در چه موقع از حیات حضرت انجام گرفته است، البته نه با دقت عقلی، ولی مشخص است که احیانا در کوفه و در اوایل یا اواخر ایام خلافت حضرت ایراد شده است. در باب کلمات قصار جز در موارد کمی مثل: «اُرِیدُ حَبَائهُ وَ یُرِیدُ قَتْلِیعَذِیرُکَ مِنْ خَلِیلِکَ مِنْ مُرادٍ» این امر میسر نیست.

حضرت خیلی به این شعر تمثل کرده اند مخصوصا در ایامی که ابن ملجم برای ترور حضرت امیر(ع) وارد کوفه شده بود و تقریبا نزدیک آخر حیات حضرت بوده است.

اخیرا کتابی چاپ شده به نام «تمام نهج البلاغه» نظر شما راجع به این کتاب چیست و نسبت به کتاب شما چه رابطه ای می تواند داشته باشد؟

این کتاب از آقای سیدصادق شیرازی است. ایشان هدفش این بود که نهج البلاغه را در مواردی که سیدرضی نیاورده است، تکمیل کند. این کار فی حدنفسه هدف صحیح و خوبی است، ولی نمی توان مطمئن بود که مصدر و منبع وی همان منبع سیدرضی باشد. ایشان وقتی می خواست این کتاب را چاپ کند دومرتبه در بیروت با من مشورت کرد. من پیشنهاد کردم که موارد افزوده در پاورقی آورده شوند و یا دست کم، اگر جزء متن قرار می گیرند، داخل کروشه گذاشته شوند. ایشان پیشنهاد دوّم بنده را پذیرفتند، ولی گفتند که رنگ این موارد افزوده را تغییر می دهند.

ظاهرا پس از چاپ، رنگ مطالب جدید را عوض کرده اند ولی نام منبع را در پاورقی نیاورده است که این حالت خوب نیست، زیرا آدمهایی که می خواهند تهمت بزنند، دنبال بهانه می گردند و از هر بهانه ای استفاده می کنند. روی هم رفته کار خوبی است.

مرحوم شهید مطهری در کتاب سیری در نهج البلاغه نصف صفحه ای را به معرفی حضرتعالی اختصاص داده اند. آیا ارتباطی با ایشان داشته اید یا نه؟

مکرر می خواستم ایشان را ببینم ولی متأسفانه موفق نشدم. من در عراق بودم و بعد از انقلاب هم که به ایران آمدم ایشان عصرها می آمدند و در مدرسه رضویه اسفار تدریس می کردند. من به برادرزاده ام که آنجا بود گفتم هر جا ایشان را ملاقات کردید وعده بگذارید که من با ایشان ملاقات کنم، ولی میسر نشد. البته نوشته ایشان نشان می دهد که آقای مطهری به اشخاص کار نداشته و فقط خدا را در نظر داشته است. ما اصلاً همدیگر را ندیدیم و اگر احیانا همدیگر را در حرم یا بازار دیده ایم نه من ایشان را می شناختم و نه ایشان مرا می شناختند. همان جلد اول وصایا که به دست ایشان رسیده بود، کار ما را تأیید کرده و پسندیده بودند. اعلی الله مقامه.

آیا مباحث دیگری غیر از آن شش بخش مثلاً مباحث فقهی، وجود دارد که شما اشاره نکرده باشید؟

در نهج البلاغه و نهج السعاده کلمات فقهی کم است. عمده کلمات حضرت علی(ع) در دو زمینه است: یکی حول عقاید، صفات ثبوتیه و سلبیه خداوند و صفات پیامبر(ص) و دیگری حول اخلاقیات اسلامی و آدم شدن، اما مباحث دیگر نظیر کیفیت حج، نماز، روزه و خمس بسیار کم است.

قضاوتهای حضرت در کجا مطرح شده است؟

این قضاوتها به صورت متفرقه، در خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار حضرت آمده است.

آیا از کتاب سلیم بن قیس استفاده کرده اید؟ نظر شما درباره این کتاب چیست؟

ما درباره کتاب سلیم بن قیس خیلی کوتاهی کرده ایم. می بایست در زمان شیخ مفید روی آن کتاب کار می شد، ولی علما شیعه در این باره کار نکرده اند. اهل سنت منکر وی هستند و حتی ابن ابی الحدید می گوید اسطوره ای خیالی است. من مدتها می خواستم در کتب تاریخی اهل سنت، اسم و رسمی برای ایشان پیدا کنم. در جنگ جمل، صفین و نهروان خبری از ایشان نیست. فقط چیزی که من شخصا اطمینان پیدا کردم این است که علمای شیعه از زمان کلینی تا حالا به طور ارسال مسلّم از کتاب سلیم بن قیس نقل کرده اند. سلیم از شخصیتهای معروف شیعه بوده است و چگونه می توان پذیرفت که هیچ اسمی از او در این جنگها نباشد. اخیرا در شرح حال اویس قرنی (رضوان اللّه تعالی) در کتاب تاریخ دمشق دیدم که آمده است: «قال سلیمان بن قیس.» از آنجا که این سلیمان از ابان بن عیاش نقل می کند و راوی سلیم هم ابان بن عیاش است، یقین پیدا کردم که این سلیمان همان سلیم بن قیس است که یا عنادا سلیمان کرده اند که شناخته نشود یا تاریخ نویس وی را نشناخته و در نتیجه، اشتباه کرده است. در این کتاب به نقل از او می نویسد: وَجَدَتْ اُوَیسَ قَرنیٍّ مَطْرُوحَا بَیْنَ هَاشِمِ بنِ عَقَبَهِ بْنِ اَبِی وَقَّاصِ وَ عَمَّارِ بنِ یَاسِر، یعنی در صفین اویس را یافتم در حالی که بین این دو نفر افتاده بود.

کتابی نیز از زیدی ها به تازگی چاپ شده و سلیم را سلیمان کرده است، ولی به قرینه ابان بن عیّاش من یقین دارم که ایشان سلیم بن قیس است. فی حد ذاته کتاب سلیم بن قیس معتبر است، اما کسی ادعای عصمت او را نکرده است. روایات او باید با قرآن و روایات دیگر سنجیده شود. اگر با کتاب اللّه تعارض نداشت، استفاده می کنیم.

آیا شما در نهج السعاده از این کتاب استفاده کرده اید؟

بیشترین استفاده من از کتابهای اهل سنّت بوده است ولی اگر روایتی را کلینی، شیخ صدوق، شیخ طوسی یا شیخ مفید از سلیم نقل کرده ب