خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل گزیده کتابشناسی توصیفی فرق اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل گزیده کتابشناسی توصیفی فرق اسلامی :

۱۳-الحور العین

(۱۳۶-۲۱۵).الأمیر العلاّمه ابو سعید بن نشوان الحمیری.متوفّای ۵۷۳.تحقیق کامل مصطفی.

در آغاز این اثر، رساله ای تحت عنوان الحور العین(ص ۲۹-۵۰) آمده و سپس در سراسر متن کتاب به شرح و توضیح رساله یاد شده پرداخته است.بخش مهمّی از این کتاب به ملل و نحل اختصاص یافته و در صفحات دیگر آن نیز به گونه پراکنده و بدون نظم و ترتیب، مطالب سودمندی در این موضوع می توان یافت.تا صفحه ۱۴۱ کتاب یاد شده به معرّفی فرق غیراسلامی پرداخته شده و آنگاه به شناسایی فرق اسلامی پرداخته است.مؤلّف در یک تقسیم بندی کلی از شش فرقه یاد می کند:معتزله، مرجئه، شیعه، خوارج، حشویه، عامّه؛وی در موارد بسیاری از خوارج سخن می راند.مؤلّف زیدی مذهب است و از این روی درباره زیدیّه مطالب فراوانی آورده است(۱۸۴-۱۸۹).اطّلاعات او در زمینه زیدیّه نکات جالبی نیز در بر دارد، و یاد کردش از تاریخچه اسماعیلیّه در یمن از آن روی که مؤلف یمنی است مطالبی خواندنی و سودمند به دست می دهد.در بیان وجه تسمیه فرقه ها نیز نکاتی سودمند دارد و در مجموع، این بخش از کتاب درباره موضوع مورد گفتگو اطّلاعات ارزشمندی دارد؛امّا بدون ترتیب خاص و یا در هم ریختگی و آشفتگی.از این روی خواننده جستجوگر باید تمام صفحات را به دقّت بنگرد و از آگاهیهای آن سود جوید.

۱۴-ذکر المعتزله

(چاپ شده در کتاب:فضل الاعتزال و طبقات المعتزله).ابی القاسم عبد اللّه البلخی.متوفای ۳۱۹.تحقیق فؤاد سید.تونس ۱۹۷۴ م.

کتاب فضل الاعتزال حاوی سه اثر است:۱)طبقات المعتزله از قاضی عبد الجبّار(م ۴۱۵ ق)۲)طبقه یازده و دوازده از کتاب شرح عیون المسائل از حاکم جشمی(م ۴۹۴ ق).۳)ذکر المعتزله.

آنچه اینک در پی معرّفی آن هستیم، یک باب از کتاب بلخی، با عنوان مقالات الأسلامیین است که محقّق نسخه ای از آن را در یمن یافته و اقدام به نشر آن کرده است.

اثر مزبور با یاد کرد عقایدی آغاز می شود که معتزله در اعتقاد بدانها توافق دارند؛آنگاه با یاد کرد عالمان معتزله کتاب ادامه می یابد.مؤلّف پس از یاد کرد رجال معتزله، آراء و اندیشه های ویژه آنان را یاد می کند و از این راه ضمن عرضه شرح حال عالمان معتزله، با دقّت تمام آراء و عقاید اختصاصی آنان را نیز ارائه می دهد.نخست از پیشروان مکتب اعتزال:واصل بن عطاء و عمرو بن عبید، و بنیادگذاری آنان سخن می گوید؛و آنگاه به شرح حال دیگران می پردازد.در گزارش شرح حال عالمان، مؤلّف سعی کرده است تا عالمان یک شهر را به ترتیب زمانی یاد کند.همچنین اسامی شهرهایی که معتزله در آن فراوان بوده اند نیز آورده شده است؛مانند خوزستان و کرمان(ص ۱۱۳).از آنجا که مؤلّف این اثر معتزلی است، کوشیده تا بسیاری از محدّثان قرن اوّل و دوّم را معتزلی معرّفی کند.بیشتر این افراد کسانی هستند که رجالیان اهل سنّت (اهل حدیث)آنان را متّهم به قدریّه کرده اند.(کان یری القدر. ص ۱۰۱ و ۱۰۸ و…)

بحث درباره وجه تسمیه معتزله و یاد کرد نمونه هایی از خروج معتزله علیه حاکمان زمان و همراهی آنان با ابراهیم بن عبد اللّه الحسن-برادر نفس زکیّه-از مطالب دیگر کتاب است.اثر حاضر به روی هم خواندنی است و اطّلاعات سودمندی از معتزله را فرا دید خواننده می نهد.

۱۵-الرّد علی الجهمیّه

ابی سعید عثمان بن سعید الدارمی(م ۲۸۲).تحقیق، مقدّمه، فهارس:(

Gosta vitestam

)لیدن، ۱۹۶۰.۱۰۴ ص.

کتاب یاد شده از کهنترین منابع ردّ جهمیّه است.مؤلّف با اشاره به گفته ابن مبارک که«نقل کلمات یهود و نصارا سزاوارتر از نقل گفتار جهمیّه است»؛از یاد کرد عقاید آنان سر باز زده و تنها به گزارش اعتقاد آنان به«تعطیل»بسنده کرده است.

مؤلّف پس از این با شتاب به اثبات صفات خداوند پرداخته و با عرضه روایاتی-به اجمال-اعتقاد جهمیّه را مطرح کرده و از آنان به «العصابه الملحده»یاد کرده است.باب اوّل این اثر درباره ایمان به عرش است(ص ۸)؛و مؤلّف در ضمن آن کوشیده است تا وجود عرض را که در قرآن بدان اشاره شده، با استناد به روایات ثابت کند.او از این نظریّه جهمیّه نگران است که عرش را مجموع آسمانها و زمین و میان آنها دانسته اند(ص ۹).استواری رحمان بر عرش، باب بعدی است که در ضمن آن با عرضه روایاتی به نقد آراء جهمیّه پرداخته؛گو اینکه مؤلّف به مادّی بودن عرش تصریح نمی کند؛ولی به روشنی پیداست که مطالب را در آن جهت می نگارد.مؤلّف در باب بعدی از این اثر تحت عنوان «باب الاحتجاب و باب النزول»، به عصابه الملحده!حمله می کند که معتقدند خداوند همیشه با ملائکه است.آنگاه تلاش می کند که ضمن مکانی جلوه دادن احتجاب، مکان ویژه ای برای خداوند دست و پا کند!وی پس از ذکر روایات نزول خداوند؛عناوینی چون نزول در نیمه شعبان و…به دست داده است.در باب بعدی که باب الرؤیه است، با آوردن روایات رؤیت نشان می دهد که وی در این گونه بحثها بر مأثور تکیه می کند و بحثهای عقلانی را بر نمی تابد(ص ۵۶).در باب«ذکر علم اللّه تعالی»، نگرانی خود را از معتقدان به تعطیل ابراز می کند و از اینکه آنان به علم سابق خداوند باور ندارند و صرفا به علم خداوند پس از خلق اعتراف دارند، انتقاد می کند (ص ۶۵).در باب بعدی کلام اللّه را با عرضه آیات و روایاتی مطرح کرده است؛و آنگاه به ارائه مطالبی می پردازد که به پندارش استدلالی است علیه جهمیّه.در ادامه این بحث در ضمن بابی مستقل به اثبات قدمت قرآن می گراید و آنگاه از«واقفه»سخن می گوید که در مقابل مخلوق بودن و حادث بودن آن توقّف کرده اند. ابواب پایانی کتاب در اثبات کفر جهمیّه، و وجوب توبه دادن آنان است.مصحّح کتاب مؤخره ای مفصّل به زبان آلمانی آورده شرح حال مؤلّف را از تاریخ دمشق نقل کرده است.

۱۶-رسائل التوحید و العدل

الامام الحسن البصری، الأمام القاسم الرسی، القاضی عبد الجبّارین احمد، علی بن حسین الشریف المرتضی.دراسه و تحقیق:محمّد عمّاره. جلد اوّل.

مجموعه رسائلی که در ضمن این کتاب آمده است، گو اینکه مستقیما درباره فرق و مذاهب نیست؛امّا بحثهای اعتقادی دقیقی از باورها و اندیشه های فرقه ها دارد که در شناخت برخی از آنها سودمند است.رساله اوّل نگاشته حسن بصری است که خطاب به عبد الملک بن مروان درباره قدر نوشته است و به«رساله فی القدریّه»موسوم است.حسن بصری این رساله را در پاسخ به کسانی نگاشته است که او را به قدری بودن متّهم می ساختند.وی کوشیده است تا اعتقادش را بر اساس آیاتی چند به اثبات رساند.

رساله بعدی که بسیار کوتاه است، با عنوان«اصول العدل و التّوحید»، به تبیین نقش عقل در شناخت معارف الهی و ردّ مشبّهه پرداخته است.رساله سوّم با عنوان«العدل و التّوحید و نفی التشبیه عن اللّه الواحد الحمید»، به ردّ مشبّهه پرداخته است.مؤلّف آیاتی را که ظاهرا نشانگر تشبیه اند آورده و به تفسیر و تأویل آنها پرداخته است.

بخش دیگر آن ردّ بر مجبّره است.مؤلّف تفسیر معتزله از قدریگری مجبّره را تلقی به قبول کرده و در نقد آن سخن رانده است. این بحث نیز بیشتر جنبه تفسیری دارد.در بخشهای دیگر رساله، در ردّ مرجئه، تبیین منزله بین المنزلتین، توبه، ماهیّت ایمان و… بحث شده است.سپس در رساله دیگری مشتمل بر یک صفحه، به توضیح مختصری از اصول خمسه(توحید، عدل و…)پرداخته است.در رساله دیگری با عنوان«الرّد علی المجبّره»، به تفصیل آیاتی را که ظاهرا نشانگر جبر هستند، مورد تفسیر و تأویل قرار داده است.(این سه رساله از قاسم رسّی است).در رساله ششم و در ضمن دو صفحه، درباره توحید سخن گفته شده است.رساله هفتم از قاضی عبد الجبّار و تحت عنوان«المختصر فی اصول الدّین»، عهده دار بحثی مختصر از اصول عقاید معتزله است و پس از بیان اصول، به نقد اندیشه کلابیّه پرداخته است.بحث از رؤیت و اراده از مباحث دیگر این رساله است.این مجلد با رساله سیّد مرتضی-ره-و با عنوان«انقاد البشر من الجبر و القدر»پایان می یابد.این رساله مستقلا به بحث مهم قضا و قدر پرداخته و ابعاد مختلف جبر و اختیار را تبیین کرده است.آراء و اندیشه های فرقه های دیگر نیز در این رساله به طور پراکنده آمده است.رساله شریف مرتضی در شصت صفحه، در ضمن این اثر آمده است.این رساله ضمن مجموعه رسائل شریف مرتضی نیز چاپ شده است.

[۱]

۱۷-رسائل العدل و التّوحید

الأمام یحیی بن الحسن.دراسه و تحقیق:محمّد عمّار.جلدّ دوّم.در الهلال.

نویسنده از عالمان و نویسندگان زیدیّه است که به سال ۲۴۵ متولّد شده و در سال ۲۹۸ درگذشته است.این مجموعه حاوی رساله هایی است در موضوعات مختلف.رساله اوّل با عنوان«الردّ علی المجبّره القدرّیه»است که در بخش اوّل آن با پاسخگویی از آیات مورد استناد مجبّره پرداخته و در بخش دوّم، ادلّه قرآنی دیدگاه عدلیّه را ارائه داده است؛آنگاه به بحث عقلانی در تأیید اهل العدل پرداخته است.

رساله دوّم به بحث از مقولاتی چون توحید، عدل، وعده و وعید، ایمان به پیامبر، امامت علی-ع-و جانشینان وی پرداخته و اشاراتی به پیدایش روافض شده است.امر به معروف و نهی از منکر، هدایت، ضلال و…از دیگر مباحث این رساله است.رساله بعدی-که صفحات زیادی از کتاب را گرفته است-نقد و ردّی است بر کتاب حسن بن محمد بن حنفیّه، در اثبات جبر و با عنوان«الرّد و الأحتجاج علی الحسن بن محمّد بن حنفیّه».در این رساله به چهل و سه مشکل طرح شده از سوی حسن بن محمد پاسخ داده شده است.مسائل مطرح شده با توجّه به اینکه اصل کتاب مورد نقد در اختیار مؤلّف بوده و از قرن دوّم باقی مانده است؛در شناخت تلقّی معتزله از دیدگاه قدریان و برخی آراء دیگر بسیار سودمند است.رساله بعدی با نام«الجمله»، مختصری است در شناخت دین و اصول آن.پایان بخش این مجلّد رساله ای است در ردّ مشبّهه.

۱۸-الصّواعق المحرقه فی الرّد علی اهل البدع و الزندقه

احمد بن حجر الهیثمی(م ۹۷۴).تحقیق عبد الوهّاب عبد اللطیف.مکتبه القاهره، ۱۹۶۵.

اثر حاضر به انگیزه نقد و ردّ آراء و اندیشه های شیعه، و فراتر از آن در اثبات خلافت خلیفه اوّل نگاشته شده است.از این روی کتاب حاضر درباره فرق نیست؛امّا بدان جهت که آراء و افکار شیعه-و به تعبیر وی روافض-را می آورد و از نحله های مختلف درباره خلافت یاد می کند؛در شناخت فرق سودمند تواند بود.وی بخشی از کتاب را به حیات خلفاء، و بخش دیگر را به حیات ائمّه-ع-اختصاص داده است.نکته جالب این بخش در این است که مؤلّف حدیث پیامبر را در مورد اینکه جانشینانش دوازده نفرند آورده و می پذیرد؛ولی می کوشد تا آن را توجیه کند(ص ۲۶).و بر خلاف دیگر اهل سنّت که معتقد به انتخاب هستند؛مؤلّف تلاش عبثی کرده است تا خلافت ابو بکر را منصوص جلوه دهد(ص ۲۹).

آنچه در این کتاب جلوه می کند از باب هشتم به بعد است که به بیان فضایل اهل بیت پرداخته شده است.مؤلّف می خواهد نشان دهد که فضایل را می پذیرد؛ولی این فضایل برای اثبات امامت مفید نتواند بود.از این روی بخشهای مزبور این اثر، دستمایه و مصدری برای فضائل اهل بیت درآمده است.عالمان و محققان شیعه علیه اثر یاد شده کتابهای متعددی نوشته اند که مهمترین آنها الصوارم المهرقه، اثر مرحوم قاضی نور اللّه شوشتری است.چاپ یاد شده گویا نسبت به چاپ پیشین آن به قطع نیمه رحلی در مصر صورت گرفته بود، کاستیهایی دارد.

۱۹-الطرائف فی معرفه مذاهب الطوائف

رضی الدین علی بن موسی بن طاووس الحسنی.(م ۶۶۴).تحقیق: السیّد مهدی الرجائی.قم، مطبعه خیّام

کتاب یاد شده از آثار قابل توجّه و ارزشمند قرن هفتم هجری است و به قلم یکی از عالمان مشهور شیعه نگاشته شده است.این کتاب نیز مستقلا درباره فرق و مذاهب نیست؛امّا اطّلاعات سودمندی در این زمینه دارد.مؤلّف در بخش اوّل این اثر و با استناد دقیق به منابع کهن عامه و به تفصیل از فضایل علی-ع-بحث کرده و در ضمن آن به نقد و بررسی دیدگاه عامّه در امامت پرداخته است. در بخش دوّم از عقاید اهل سنّت گفتگو کرده است.وی اصحاب مالک، شافعی و احمد بن حنبل را از مجبّره می داند؛از این روی دیدگاههای مشتمل بر جبر را نقل و نقد کرده است.(ص ۳۰۸- ۳۴۴).

پس از آن به شرح عقاید مجسّمه می پردازد و روایات متعدّد حنابله را درباره تجسیم نقل می کند.بحث از عصمت انبیاء از دیدگاه اهل سنّت، امامت، وصایت، عدم صلاحیّت امّت برای انتخاب خلیفه و…از مباحث دیگر کتاب است.پایان بخش کتاب فصلی است مفصل از انتقاداتی که شیعه بر اعمال و کردار خلفای ثلاثه دارند.محقق در پانوشتها، غالبا منابع روایات را نشان داده و گاهی نسخه بدلها را نیز ضبط کرده است.

۲۰-العثمانیّه

ابی عثمان عمرو بن بحر الجاحظ(۱۵۰-۲۵۵).تحقیق عبد السّلام

محمد هارون.مصر، ۱۳۷۴.

جاحظ، کتاب حاضر را به انگیزه ردّ بر شیعیان نگاشته و محتوای آن نیز تکیه بر فضایل عثمان و برتری وی بر علی -علیه السّلام-است.امّا عملا اثر یاد شده به خلفای سه گانه و اثبات فضیلت و برتری آنها پرداخته است.جاحظ با اینکه معتزلی است-و اعتزالیان در این مسئله یا به برتری علی-ع-معتقدند و یا متوقّفند-و لیک عملا با نگارش این کتاب در این مسأله از آنان جدا شده؛گو اینکه او در واقع از معتزله بصره بوده است و نه بغداد.و گروه اوّل متمایل به عثمان و گروه دوّم متمایل به شیعه بودند.به هر حال مؤلّف بحث را با پندار تقدّم ابو بکر بر علی-ع- می آغازد و در ضمن آن با عرضه آراء روافض، به ردّ آنان می پردازد.کتاب قبل از سال ۲۴۰ نگاشته شده(زمان امام حسن عسکری-ع-)است و از لابلای صفحات آن کثرت شیعیان را به خوبی توان یافت.در صفحات دیگر کتاب به بحث از اسلام علی-ع-و سنّ او، فضایل خلفا و علی، و نقش آنان در حوادث صدر اسلام پرداخته است.ابو جعفر اسکافی(م ۲۴۰)، در زمان جاحظ ردّی بر العثمانیّه نگاشته که اینک اصل آن در دست نیست؛ولی بخشهای مهمّی از آن در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید آمده است. محقق کتاب این موارد را در صفحات ۲۸۱ تا ۳۴۳ نقل کرده است.بر کتاب جاحظ نقد محکم و رد استوار دیگری نیز با عنوان بناء المقاله العلویّه فی نقض الرساله العثمانیه، و به قلم ابو الفضائل احمد بن موسی بن طاووس حسنی(م ۶۷۳)نگاشته شده است که اینک مراحل نهایی طبع و نشر را می گذراند.افزون بر اینها عالمان دیگری نیز به نقد و ردّ آن پرداخته اند

[۲]

۲۱-عیون الاخبار

ابن قتیبه(۲۱۳-۲۷۶).بیروت، دار الکتاب العربی.ج ۳، ص ۱۴۰-۱۵۵

عیون الأخبار از جمله آثار ادبی و کشکول مانندی است؛آکنده از مطالب گونه گون و در موضوعات مختلف؛مانند عقد الفرید ابن عبد ربّه اندلسی، ربیع الابرار زمخشری و…

در جلد دوّم این کتاب با عنوان«الأهواء و الکلام فی الدّین»، اشاره ای است به برخی از مطالب درباره فرقه های مختلف.اغلب این مطالب مربوط به شیعه است:ابتدا مناظره ای را از امام رضا-ع- با مأمون آورده است و پس از آن سخن معروف ابو یوسف را می آورد که:من طلب الدّین بالکلام تزندق(ص ۱۴۱).اشاره ای به مذهب جبر، اشعاری از کثیر و سیّد حمیری در مذهب کیسانی، شعری درباره غلاه شیعه، مناظره ای از هشام بن الحکم، و شعری از ابو هریره العجلی درباره امام باقر-ع-از مطالب دیگر این باب است.باب دیگری نیز دارد با عنوان الرّد علی الملحدین که در آن مناظراتی از هشام بن الحکم با موبد زرتشتیان نیز آمده است.

محقّقان کتاب با مراجعه به کتابهای ملل و نحل و نگاشتن پانوشتهای توضیحی، بر سودمندی این اثر افزوده اند.

۲۲-الفصل فی الملل و الاهواء و النحل

ابی محمّد علی بن احمد بن حزم الظاهری، بیروت، دار المعرفه، ۱۹۷۵.

کتاب حاضر از مشهورترین آثار در شناخت فرقه ها و نحله هاست.ابن حزم در این اثر تنها به گزارش بدون نقد بسنده نمی کند و در جای جای آن درباره افکار و آرائی که عرضه می کند، داوری نیز می نماید.کتاب را با ردّ و نقد دیدگاه کسانی که معتقد به قدم عالم هستند، می آغازد.سپس عقاید یهودیان را آورده و به نقد می کشد؛آنگاه به بحث از نصارا و تناقضات انجیل موجود پرداخته است؛و سرانجام به بحث درباره فرق اسلامی می پردازد.ابن حزم فرق اسلامی را به پنج گروه تقسیم می کند: اهل السنه، معتزله، مرجئه، شیعه، خوارج.پس از آن کلیّاتی را در وجه افتراق کلی این فرقه ها با اهل سنّت بیان می کند و به تبیین عقاید مختلف در باب توحید و تشبیه می پردازد گو اینکه کتاب حاضر بیشتر بر محور عقاید شکل یافته است؛امّا از یاد کرد فرق و توضیحاتی درباره نحله ها نیز خالی نیست.مؤلّف در صفحه ۱۱۶ (جزء دوّم)، اشاره می کند که تقسیم بندی فرقه ای را در کتابی با عنوان النصائع المنجیه من الفضائح المحزیه آورده است.آنچه مؤلّف از آن یاد کرده است در جزء چهارم کتاب حاضر(ص ۱۷۹ تا ۲۲۷)نیز آمده است.این بخش از کتاب شامل بحثهایی است از شیعه، معتزله، خوارج، مرجئه و…بحثهایی درباره قضاء و قدر، اعجاز، وعد و وعید، عصمت انبیاء، امامت از دیگر مباحث کتاب است.ابن حزم با جزم اندیشی ظاهر گرایانه بسیاری از جریانها و نحله هایی را که چون او نمی اندیشند به چوب تکفیر و تفسیق می راند.اندیشه ها و آراء او از دیدگاه نقّادانه متفکّران بعد به دور نمانده است.

۲۳-الفصول المختاره من العیون و المحاسن

الشیخ المفید.قم، مکتبه الداوری.

اثر حاضر گزیده ای از کتاب مفصلّتر شیخ مفید با عنوان العیون و المحاسن است.عمده مباحث این اثر مشتمل بر مناظرات شیخ مفید با مخالفان فرقه ای خود درباره خلافت و امامت است.در لابلای کتاب مطالب سودمندی درباره برخی از فرقه ها و عقاید ویژه آنها توان یافت.بحث در معنی کلام و متکلّم(ص ۴۵)، نقل کلامی از ابن الخیّاط در ابطال دیدگاه مرجئه در شفاعت(ص ۴۷)، مناظره ای در مسأله غیبت و دیدگاه شیعه درباره آن، معنای رجعت و مناظره ای درباره آن؛از جمله مباحث کتاب است.همچنین در ضمن آن بسیاری از افکار و اندیشه های فرقه های مختلف نیز آمده است.آنچه در این کتاب ارتباط مستقیم با موضوع ما دارد.مطالبی است که در صفحات ۲۳۹-۲۶۶ آمده است.در این صفحات نخست تعریفی از امامیّه به دست داده شده و آنگاه اشاره ای به مذهب کیسانیّه و سردی بازار آن در عصر مؤلّف شده است. اختلافات پس از امام صادق-ع-و ظهور و بروز فرقه های مختلف، و نیز آنچه پس از امام هفتم و هشتم-ع-به وجود آمده، از دیگر مباحث کتاب است.مرحوم شیخ مفید در تمام مباحث از جایگاه متکلّمی سترگ وارد آوردگاه می شود و استوار و راست قامت بیرون می آید. وی از جمله عالمان بزرگ شیعی است که در شناخت فرقه ها و نحله ها ید طولایی داشته و آثار ژرفی نگاشته است که متأسّفانه بسیاری از آنها در دست نیست.بیشترین همّت وی در این بحثها شناساندن مذهب شیعه و حراست از مرزهای اندیشه های مکتب علوی بوده است.

۲۴-فضل الأعتزال و طبقات المعتزله و مباینتهم لسائر المخالفین

قاضی عبد الجبّار، (م ۴۱۵).تحقیق:فؤاد سیّد.تونس.

نویسنده از مشهورترین عالمان معتزله است که در اوج شکوفایی علوم اسلامی می زیسته است.نگارش این اثر چنین بوده است که یکی از حاکمان خوارزم، ابو العبّاس مأمون بن مأمون(م ۴۰۷) مذهب اعتزال را می پذیرد.از این روی شیخی از آن دیار از مؤلّف می خواهد تا کتابی در این زمینه بنگارد؛و او در پاسخ وی این کتاب را می نویسد.اوّلین بحث وی حجّیّت استدلالهای عقلانی است و فصل بعد نشانگر آنکه عقل مؤیّد اندیشه آنان است.او عقاید اعتزال را در باب توحیدی می آورد و از صفت عدل نیز بحث می کند.مؤلّف بحث را با ریشه های اختلاف مسلمانان ادامه می دهد و ضمن یاد کرد نمونه های تاریخی آن، آغاز اختلاف را در باره عثمان دانسته است.دوّمین عامل اختلاف را پیدایش پدیده جبر در زمان معاویه می داند و سپس از مفاسدی که بنی امیّه با اعتقاد به جبر بوجود آورده اند، سخن می گوید.آنگاه با استناد به روایات، به نقد اندیشه جبریگری می پردازد(ص ۱۴۱-۱۴۵).از نکات قابل توجّه کتاب عبد الجبّار توجّه به ریشه های پیدایش انحرافها و نحله هاست که غالبا می کوشد تا مدّعای خود را با روایاتی تثبیت کند.پیدایش مرجئه و چگونگی گرایشهای آنان و تبیین عقاید افراطیشان از فصول دیگر کتاب است.سپس به مسأله خلق قرآن بر اساس اندیشه معتزله می پردازد و قائلین به عدم خلق قرآن را مشبهه می خواند.در پایان مباحث یاد شده به پیدایش اشاعره و گزارش از دیدگاه آنان درباره رؤیت پرداخته شده است.(ص ۱۴۹-۱۵۸).

۲۵-الفرق المفترقه بین اهل الذیغ و الزندقه

ابی محمد عثمان بن عبد اللّه بن الحسن العراقی الحنفی.تحقیق: الدکتور یشار قوتلوای.آنکارا، ۱۹۶۱.

مؤلّف پس از مقدّمه کتاب با اشاره به حدیث معروف پیامبر در باره تفرّق مسلمانان؛فرقه ها را به شش فرقه اصلی تقسیم می کند: ناصبیّه، رافضه، جبریّه، قدریّه، مشبّهه و معطّله.آنگاه هر یک از فرقه ها را به دوازده فرقه تقسیم می کند و سپس با افزودن فرقه ای به عنوان فرقه ناجیّه، مجموعا هفتاد و سه فرقه در پی هم می آورد.مؤلّف چون اساس کتاب را به وجود هفتاد و سه فرقه نهاده و کوشیده است که این مجموعه را از شش فرقه یاد شده بیرون کشد؛ در تکمیل فرق به تنگنا افتاده و به جعل فرق و پرداخت اسامی گونه گون دست یازیده است.مثلا برای ناصبیّه که به تعبیر وی خوارج هستند؛کوزیه و شمراخیه نیز تراشیده است.شیوه مؤلّف آن است که ابتدا عقاید و آراء فرقه ها را می آورد و آنگاه به نقد و ردّ آن می پردازد.از این روی در این کتاب می توان تفصیلی در باب عقاید گروهها، بویژه در زمینه های فقهی پیدا کرد.پس از گروه خوارج از روافض سخن رفته است و از آنان به عنوان امامیّه و غلاه و زیدیّه نیز یاد کرده است. وی پس از طرح دوازده فرقه از روافض و افزون سازی دو فرقه دیگر بر این مجموعه، این بخش را پایان می برد(ص ۴۳).سخن قدریّه و معنا و مصداق آن فرقه های گونه گون که عمدتافرقه های اعتزالیند مبحث بعدی کتاب است.پس از قدریّه از جبریّه گفتگو کرده که غالبا نامهای تازه است:الخوفیّه، الفکریّه، الکسلیّه و…وی در این بحث فرقه المفروغیّه از جبریّه را به یهود منتسب کرده است(ص ۶۵).فرقه بعدی مشبّهه است که ابتدا از عقایدشان سخن رفته و سپس از فرقه های سارقیّه، تارکیّه، لحدیّه و…یاد شده است(ص ۸۵).معطّله آخرین فرقه ای است که بدان پرداخته شده است و در ضمن آن از جهمیّه و زنادقه و قرامطه نیز سخن رفته است. پایان بخش کتاب فصلی است تحت عنوان«فی ذکر الکفره و اصنافهم»، که بیانگر برخی از مذاهب غیراسلامی است.مؤلّف بندرت بحث تاریخی دارد؛امّا گاهی به وجه تسمیه فرقه ها می پردازد.

۲۶-الفرق بین الفرق

عبد القاهر بن طاهر بن محمّد(م ۴۲۹)تحقیق محمّد محیی الدّین عبد الحمید.مصر.۳۶۶ ص.

کتاب عبد القاهر ویژه فرقه های اسلامی است.وی بحثها را بر پنج باب تبویب کرده است:باب اوّل درباره حدیث پیامبر-ص- درباره افتراق امت اسلامی؛باب دوّم درباره چگونگی پیدایش و تقسیم فرق مسلمین به هفتاد دو فرقه، و باب سوّم در بیان تفصیل عقاید فرقه ها و اهل اهواء و اشتباهات فرق است.در این باب به تفصیل از فرق سخن گفته شده است.او ابتدا از روافض آغاز می کند که احتمالا در زمان وی از اهمیّت قابل توجّهی برخوردار بوده است.(ص ۲۸-۷۲).پس از آن از خوارج و معتزله و مرجئه بحث کرده است.فرقه های نجاریّه و جهمیّه و بکریّه، از فرقه هایی هستند که به اختصار بدانها اشاره شده است.

باب چهارم ویژه فرقه هایی است که منسوب به اسلامند؛ولی از دیدگاه مؤلّف خارج از اسلامند.این کتاب با شهرتی که دارد، با توجّه به آمیختگی آن به تعصّب و یکسونگری، فاقد اعتبار علمی است.علاّمه امینی مطالب این کتاب را به نقد کشیده و بی اعتباری آنرا بر ملا س