خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل دشواریهای حکومت علی(ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دشواریهای حکومت علی(ع) :

با رحلت پیامبر بزرگوار اسلام – همچنان که پیش بینی می شد – موضوع خلافت و جانشینی آن حضرت، یکی از پرماجراترین رویدادهای تاریخ اسلام را رقم زد.

شاید کسانی از سرتوجیه یا ناآگاهی اظهار کنند که امت اسلامی در سال دهم هجرت به میزانی از رشد سیاسی، فرهنگی و دینی رسیده بود که نیازی به راهنماییهای پیامبر(ص) و دخالت آن حضرت در امر حکومت و خلافت نداشته باشد. ولی گذشته از شواهد نقلی و نصوصی که از رسول اکرم(ص) درباره رهبری پس از ایشان در اختیار ما قرار دارد، مطالعه جامعه عرب در دوران بیست و سه ساله رنج و تلاش پیامبر(ص) می نمایاند که تمام وقایع پس از آن حضرت به شکلی قابل پیش بینی بود، چرا که جامعه ای با مشخصه هایی که خواهد آمد نمی توانست ایمن از آفات بماند:

الف) فقر فرهنگی گسترده مردم حجاز و جزیره العرب قبل از اسلام و نبودن فرصت کافی برای فراگیر شدن دانش و فرهنگ میان اکثر مردم، تا دهه ها سال.

ب) رسوخ دیرپای فرهنگ جاهلی و تعصبهای قبیله ای در میان مردم، و ناممکن بودن زوال آن در طول چند سال (زیرا بسیاری از عربها در فاصله کمتر از ده سال تا رحلت پیامبر ایمان آورده بودند).

ج) پراکندگی عرب در روستاها و بادیه ها و دوری بسیاری از آنان از محافل دینی و تربیتی مدینه و ناآشنایی اکثر آنان با فرهنگ و معارف ژرف وحی.

د) مقاومت اشراف و عناصر پرنفوذ تا آخرین مراحل در برابر اسلام و سپس تسلیم شدن ناگزیر در برابر پیامبر(ص) که به طور طبیعی نمی توانست، ریشه در عمق جان و روح آنان دوانیده باشد، بلکه از دیدگاه اهل نظر ایمانی مصلحتی و فرصت طلبانه به شمار می آمد.

ه) سپری شدن بخش زیادی از توان و فرصت پیامبر(ص) و مسلمانان در دفاع نظامی و دفع تهاجمها و دسیسه های کفار و مشرکان.

و) شکل گیری جریان نفاق حتی در زمان حضور پیامبر(ص) و تصریح قرآن به وجود عناصر منافق در میان مسلمانان و هشدار اهل ایمان به تاثیرپذیری از ایشان و…

همه این عوامل سبب شد تا موضوع خلافت به مساله ای بغرنج تبدیل شود و جز در مورد خلیفه اول که به مرگ طبیعی درگذشت، سایر خلفا به انگیزه ها و علل مختلف مورد هجوم قرار گیرند. شرایط و موقعیت سیاسی و سیره هر یک از خلفا باید جداگانه مورد بررسی قرار گیرد گرچه بررسی همه آنها فراتر از حوصله یک مقاله است. از این رو ما در این نوشتار فقط به دشواریهای حکومت در روزگارا خلافت علی(ع) خواهیم پرداخت.

انتخاب علی(ع)

در آغاز سال ۳۶ ه. پس از آن که خلیفه سوم در یک شورش عمومی به قتل رسید، مردمی که در مدینه گرد آمده بودند، همراه مهاجران و انصار به سراغ علی(ع) رفتند و از آن حضرت خواستند تا خلافت را عهده دار شود.

امام ابتدا از پذیرفتن خودداری کرد. ولی اصرار مردم و تجمع آنان اوضاعی را پدید آورد که علی(ع) صلاح ندید باز هم پاسخ منفی بدهد و سرانجام حکومت را پذیرفت اما آنچنان که انتظار می رفت آتشهای نهفته زیر خاکستر قوم گرایی و قدرت طلبی و رفاه جویی عناصر با نفوذ یکی پس از دیگری رخ نمود. ^(۱)

ما در این نوشتار با استفاده از مدارک و شواهد معتبر تاریخی و روایی خواهیم کوشید تا دشواریهای دوران پنجساله حکومت علی(ع) را بررسی و تا حد ممکن ریشه دشواریها را شناسایی کنیم.

۱ – مشکلات موجود بر سر راه اجرای عدالت اجتماعی

شاید گمان رود که ملتها همیشه و در همه شرایط خواهان عدالت اجتماعی و تشنه آنند، ولی واقعیتهای تاریخی نشان می دهد که اگر مردم از شناخت و فرهنگ اجتماعی لازم برخوردار نباشند، چه بسا با عدالت به ستیز برخیزند!

از بررسی مدارک و شواهد تاریخی استفاده می شود که یکی از مشکلات عمده دوران حکومت علی(ع) بروز جنگ جمل بود که از پایبندی شدید آن حضرت(ع) به رعایت بر عدالت اجتماعی منشا گرفت. در حالی که در دوران حکومت خلفای پیشین مهاجران بر انصار برتری یافته بودند و بیت المال مسلمانان براساس اهمیت خانواده های عربی تقسیم می شد و صحابه ای که زودتر ایمان آورده بود سهم بیشتری دریافت می کرد. ^(۲)

ولی علی(ع) هیچ گونه مجوز شرعی برای این کار نمی دید و هیچ یک از این امتیازهای ساختگی را باور نداشت، و مدنی و مکی بودن و شرافت قبیله ای و سبقت در ایمان را ملاک دریافت سهم بیشتری از بیت المال نمی شناخت.

از این رو گروهی از همانان که با وی بیعت کرده بودند، نزدش رفتند و گفتند: در تقسیم بیت المال اشراف و صاحبان امتیاز را ملاحظه کن، عرب را بر عجم و غلامان و بردگان برتری ده! اما آن حضرت نپذیرفت. ^(۳)

بعدها عبدالله بن عباس در نامه خود به حسن بن علی(ع) نوشت:

مردم بدین دلیل پدرت را رها ساختند و به سوی معاویه رفتند که او در تقسیم بیت المال به صورت مساوی عمل می کرد. و مردم تحمل چنین روشی را از سوی حکومت را نداشتند. ^(۴)

علی(ع) برای تقسیم عادلانه بیت المال و عملکرد همسان با اشراف و غلامان می فرمود:

ای گروه انصار و مهاجر، با اسلام آوردن خود آیا بر خداوند و پیامبرش منت می گذارید. سنت پیامبر(ص) چنین بود که هیچ کس را جز به تقوا بر دیگران برتری نمی داد. ^(۵)

در برابر کسانی چون طلحه و زبیر – که شگفتا – از وی می خواستند همانند خلیفه دوم برخی را بر بعضی برتری دهد چنین پاسخ می داد:

«افسنه رسول الله اولی بالاتباع ام سنه عمر».

آیا سنت و روش پیامبر(ص) برتر است و باید ملاک قرار گیرد، یا روشی را که خلیفه دوم در پیش داشته است؟! ^(۶)

این گونه بود که آن دو عنصر سرشناس و صحابی پیامبر(ص) از علی(ع) فاصله گرفتند و روانه مکه شدند تا علیه آن حضرت تدابیری بیندیشند. جز طلحه و زبیر، اشراف کوفه نیز به معاویه متمایل بودند، زیرا علی(ع) برای آنان نیز سبت به دیگران قایل نبود، در حالی که معاویه همیشه جانب آنان را نگه می داشت. ^(۷)

این سیاست تغییرناپذیر علی(ع) بود که: «قسم بالسویه وعدل فی الرعیه ».

یعنی; بیت المال را به تساوی تقسیم می کرد و در مورد رعیت عدالت داشت. ^(۸)

از ابی عبدالرحمن بن سلمی سؤال کردند; چرا از علی(ع) روی گردان شدی؟ تو را به خدا سوگند! آیا از هنگامی که علی(ع) در تقسیم اموال سهمی به تو نداد، از او جدا نشدی؟

او در پاسخ گفت: اکنون که مرا سوگند دادید، ناگزیرم بگویم; آری. ^(۹)

نارضایتی از عدالت اقتصادی و اجتماعی علی(ع) تا بدانجا بالا گرفت که حتی کسانی از اصحاب خواستند تا این روش عدالت و تساوی در تقسیم بیت المال را کنار نهد تا مگر اندکی از مخالفت قریش کاسته گردد و در پی این گونه پیشنهادها بود که امام به مسجد آمد، خطاب به انصار و مهاجران فرمود:

«هر کسی که به سوی قبله نماز گزارد و ذبیحه ما را بخورد و شهادت به یگانگی خداوند و نبوت پیامبر(ص) بدهد، من با وی همانند دیگر مؤمنان رفتار خواهم کرد.» ^(۱۰)

۲ – مساله تبعیض نژادی و مبارزه امام با آن

در زمان خلیفه دوم کشورهای ایران و شام به دست مسلمانان فتح شد و بردگان ایرانی و رومی به محیط اسلامی راه یافتند. عمر بین آنان که حتی اسلام آورده بودند با دیگران فرق می گذاشت و بردگان ایرانی و رومی را حقیر می شمرد. این روش خلیفه که برخلاف سیره عملی رسول خدا(ص) بود به عنوان سنت اسلامی باقی ماند. هنگامی که علی(ع) به خلافت رسید اصلاح این بینش را یکی از اهداف حکومت خویش قرار داد.

یعقوبی می نویسد:

علی(ع) اموال عمومی را بین مردم به تساوی تقسیم می کرد و به بردگان و غلامان ایرانی که آزاد شده بودند به همان اندازه از بیت المال می داد که به عربها، و می فرمود: پروردگار در قرآن، فرزندان اسماعیل را بر فرزندان اسحاق برتری نداده است. ^(۱۱)

در منابع تاریخی آمده است که دو نفر، نزد علی(ع) اظهار فقر و نیاز کردند، آن حضرت پس از بررسی حال آنان، به هر یک صد درهم داد. یکی از آن دو به امام اعتراض کرد و گفت: من عرب هستم و آن دیگری از اموالی است چگونه حق ما مساوی باشد؟ امام فرمود:

من قرآن را خوانده ام و در آن خوب نگریسته ام، اما برای فرزندان اسماعیل (عربها) برتری بر فرزندان اسحاق به اندازه بال پشه ای ندیده ام ^(۱۲).

فضل بن جنید گفته است: آنچه باعث کوتاهی حمایت مردم از علی(ع) گردید، یکی مساله عدالت اقتصادی علی(ع) بود و دیگر این که آن حضرت اشراف را بر دیگران برتری نمی داد. همچنان که عرب را بر عجم برتر نمی شمرد. ^(۱۳)

عدالت علی(ع) تنها شامل دیگران نبود، بلکه حتی در حق نزدیکترین خویشاوندانش به سان دیگران رفتار می کرد.

ام هانی خواهر علی(ع)، به همراه کنیزش برای دریافت حق خود از بیت المال نزد علی آمد ولی پس از دریافت متوجه می شود که به او، و کنیزش مال مساوی داده شده است. نزد امام بازمی گردد و می گوید: باید به من پول بیشتری بدهی؟

امام پاسخ می دهد: قرآن را خوانده ام، در آن اندیشیده ام، فرزندان اسماعیل بر فرزندان اسحاق برتری ندارند عرب و عجم در قرآن یکی هستند. ^(۱۴)

اشعث بن قیس به عنوان اعتراض به علی(ع) می گوید: این سرخ رنگان (ایرانیان) را بر ما عربها ترجیح داده ای! امام در پاسخ فرمود: من اینان را طرد نخواهم کرد. زیرا، اگر آنان را برانم از جاهلان خواهم بود. ^(۱۵)

۳ – زدایش انحرافات دینی

الف) یکی دیگر از مشکلات حکومت علی(ع) دشواریهایی بود که در راه تلاش وی برای زدایش انحرافات آشکار دینی رخ می نمود. در حالی که خلیفه دوم برای این که مطابق اهداف خویش امور و کارها را سامان بخشد، لازم می دانست که هماهنگ با نیازهایی که خود تشخیص می داد قواعدی را جعل کند. شاهد بر این ادعا مطالبی است که برخی از نویسندگان نقل کرده اند.

دکتر سهیل زکار در همین باره می نویسد:

در مسائلی که نزد خلیفه دوم مستحدثه تلقی می شد، وی برای خویش حق تشریع و قانونگذاری قائل بود. ^(۱۶)

و خالد محمد خالد مصری می نویسد:

خلیفه دوم هر کجا مصلحت می دید، دستورات دینی را ترک می کرد همان گونه که سهم «مولفه قلوبهم » ^(۱۷) را قطع کرد و مساله سه طلاق دادن در یک مجلس را تجویز نمود، با این که قرآن سهمی از زکات را برای مولفه قلوبهم قرار داده است. ^(۱۸)

ب) یکی دیگر از انحرافات دینی که امام در ستیز با آن بود. تفسیر قرآن و تشریع احکام و قضاوت بر اساس رای و نظر شخصی بود که این اظهارنظرها به اختلاف در دین و آراء متضاد قضایی منتهی می شد از این رو امام می فرمود:

آیا خداوند بدانها دستور داده است تا با یکدیگر اختلاف کنند، یا این که خداوند از اختلاف نهی کرده است و آنان با اختلافات خویش نافرمانی خدا می کنند و یا این که اصولا خداوند دین ناقصی فرستاده و از فکر و نظر آنها برای اتمام و تکمیل آن کمک گرفته است؟ ^(۱۹)

د) تبدیل شدن سیره خلفا به سنت معتبر شرعی، از دیگر مسائلی بود که علی(ع) آن را انحراف می شناخت، چرا که خلفا به صرف خلافت امتیازی بر سایر مسلمانان نداشتند که روش آنان، اعتبار شرعی پیدا کند. ^(۲۰) و اثر این فکر و اندیشه را در فقه مذاهب اهل سنت به خوبی می توان دریافت. ^(۲۱)

جالب توجه این است که در شورای پیشنهادی خلیفه دوم برای انتخاب سومین خلیفه، یکی از شرطهایی که وی برای انتخاب خلیفه صالح در نظر گرفته بود، پایبندی به سیره دو خلیفه پیشین بود و علی(ع) صرفا به جهت نپذیرفتن این شرط کنار گذاشته شد! ^(۲۲)

ج) از آنجا که احادیث در جامعه جایگاه ویژه ای داشت. دشمنان اسلام برای پیشبرد اهداف شوم خود از آن بهره های فراوانی بردند و به جعل روایاتی پرداختند که در مسیر این اهداف آنان بود. از این رو می توان رواج دادن احادیث جعلی را از دیگر دشواریهای حاکمیت حق برشمرد، چنان که رسول خدا(ص) نیز از وجود چنین مشکلی آگاه بود و می فرمود:

«من کذب علی متعمدا فلیتبوا مقعده فی النار».

یعنی هر کس به عمد بر من دروغ بندد، جایگاهش در آتش است. ^(۲۳)

۴- فساد داخلی

سرازیر شدن غنایم سرزمینهای ایران و شام به سوی مسلمانان، اندیشه دنیاگرایی و ثروت اندوزی را میان مردم قوت بخشید تا آنجا که اصلاح جامعه و مسائل داخلی مسلمانان به فراموشی سپرده شد. شاهد بر این مدعا سخنان فراوان علی(ع) است.

امام وضع داخلی عرب را این گونه تشریح می فرماید:

«الا وان بلیتکم قد عادت کهیئتها یوم بعث الله نبیه ».

یعنی; آگاه باشید که وضعیت امروز شما همانند روزی است که خداوند پیامبرش را مبعوث گردانید. ^(۲۴)

و در جای دیگری می فرماید:

آگاه باشید که شما پس از آن که هجرت کردید و (از تفکر جاهلی به باور اسلامی روی آوردید) دوباره اعرابی شد و بعد از متحد شدن متفرق گشتید. رابطه شما با اسلام فقط زبانی است و شناخت شما نسبت به ایمان ظاهری است (از ایمان حقیقی اطلاعی ندارید) شما بند اسلام را گسستید، و حدود الهی را تعطیل کردید و احکام آن را از بین بردید. ^(۲۵)

و در جای دیگر می فرماید:

خداوند شما را بیامرزد، بدانید که موقعیت زمانی شما به گونه ای است که گویندگان حق اندکند. زبانهای راستگو خاموشند، حق جویان ذلیل و خوارند و همگان به سوی گناه و معصیت پروردگار روی آورده اند. ^(۲۶)

تمایلات دنیوی مردم و ایمان سطحی آنان، چنان بر فرمانروایی مسلمان آشکار بود که خلیفه دوم می گفت:

«اگر بخواهم می توانم مردم را کافر سازم! پرسیدند این کار را چگونه انجام می دهی؟ در پاسخ گفت: سهمیه آنان را از بیت المال قطع می کنم.» ^(۲۷)

این اظهارات برداشت خلیفه را از مردم عصر خویش نشان می دهد.

علی(ع) ضمن تحلیل جنگهای داخلی خود با فسادانگیزان چنین می فرمود:

«ولکنا انما اصبحنا نقاتل اخواننا فی الاسلام علی ما دخل فیه من الزیغ والاعواج والشبهه والتاویل ».

یعنی وضع ما به جایی رسیده است که با برادران مسلمان خود در حال جنگ هستیم، چرا که گمراهی و کجی و شبهه و تاویلات نادرست در اسلام وارد شده و باعث ستیز میان مسلمانان گشته است. ^(۲۸)

– برکناری استانداران ناصالح

یکی دیگر از مشکلاتی که در حکومت علی(ع) رخ نمود عزل فرمانداران و حاکمان ناصالح بود که از سوی عثمان منصوب شده بودند. چرا که عثمان خاندان خود را بر مردم مسلط کرده بود و آنان به دلخواه خویش با بیت المال و مسلمانان رفتار می کردند. ^(۲۹)

علی(ع) زمانی حکومت را در دست گرفت که قبل از وی، کسانی همچون «حکم بن ابی العاص » و «عبدالله بن ابی سرح » که از تبعیدشدگان رسول خدا(ص) بودند، در راس مسؤولیتهای اجتماعی جای گرفته بودند. ^(۳۰)