خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تحقق تاریخی نظام اقتصاد اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحقق تاریخی نظام اقتصاد اسلامی :

چکیده: نظامهای اجتماعی اقتصادی، پدیده‎های انسانی تاریخی به شمار می‎روند. لذا، ارائه آنها را نباید از یک دین و مکتب مشخص انتظار داشت. اما نظام‎یابی رفتار آدمی و تفسیر فرایند شکل‎گیری هر نظام اجتماعی، مستلزم تبیین درک مردم آن جامعه از مفاهیم اساسی نظیر: سعادت و شقاوت، حق و باطل، خوب و بد، و بالاخره اعتقادات عمومی آنان است.

تبیین مبحث فوق و تشریح دو دیدگاه متضاد درباره نحوه شکل‎گیری نظامهای اقتصادی (دیدگاه جامعه‎نگر و قدرتگرا در برابر دیدگاه فردگرا و آزادی طلب)، بیان شواهدی از تاریخ صدر اسلام در دفاع از دیدگاه دوم و اشاره اجمالی به مقومات اصلی نظام اقتصادی اسلام در طول تمدن اسلامی، بخشهای عمده این مقاله را تشکیل می‎دهند.

این تحقیق، بر این اصل متکی است که نظام اجتماعی، پدیده‎ای انسانی – تاریخی است. و لذا، ارائه آن را نباید از یک دین، مکتب یا شخص انتظار داشت. اما پیدایش نظامات اجتماعی بدون درک مشترک از سعادت، شقاوت، حق و باطل، خوب و بد، و بالاخره اعتقادات عمومی، ممکن نیست. به این ترتیب، بررسی آثار علی و مستقیم مکاتب بر نظام اجتماعی و تأثیرات متقابل آنها بر یکدیگر در روند تحولات تاریخی، از ضروریات تحقیقات علمی در زمینه شناسایی نظامات اجتماعی، و از آن جمله اقتصادی، است.

تعریف نظام و نهاد اقتصادی

نظام، مجموعه‎ای هدفمند از اجزاء به هم مرتبط است، که هویت واحد و سازماندهی شده‎ای را تشکیل می‎دهد. نظام، یک مجموعه ارگانیک هدفمند است. هر نظام، خود جزئی از نظامات بزرگتر است؛ به طوری که می‎توان هستی را یک نظام فراگیر شمرد (برتالنفی، ۱۳۷۴، فصل 8؛ زاهدی، ۱۳۷۶، فصل۱).

نظام اقتصادی، مجموعه‎ای از نهادهای اقتصادی و اجتماعی است. که روی هم تأثیر متقابل دارد و نیل به اهداف اقتصاد فرد و جامعه را ممکن می‎سازد.

نهاد اقتصادی، الگوی عرفی و فرهنگی شده رفتاری در حوزه فعالیتهای اقتصادی است. این نهادها رابطه اقتصادی فرد با منابع، ابزار و جامعه را متأثر از بینشها، ارزشها، اصول اخلاقی، قوانین و فرهنگ جامعه سامان می‎دهند (هولووسکی، ۱۹۷۷، فصل۲).

در واقع، هر نهاد در بستر زمان، مکان و شرایط عینی خاص، متأثر از هنجارهای رفتاری عرفی و قانونی جامعه شکل می‎گیرد، و هنجارهای رفتاری را هستی شناسی و اصول اعتقادی آن جامعه بنا می‎کند.

نهادهای اجتماعی و اقتصادی که با پذیرش فرهنگی مردم رو به رو می‎شوند و رفتار اختیاری و آزاد آدمیان را قانونمند و همساز می‎کنند، در شرایط سیاسی – اجتماعی مطلوب و نامطلوب، از خود واکنشهای گوناگون نشان می‎دهند. این عکس العمل‎ها، عمق نفوذ فرهنگی، و غنا و ضعف جامعیت نهادها و پشتوانه فرهنگی آنها را نشان می‎دهد. لذا، بررسی کارکرد نهادها در بستر تحولات مثبت و منفی تاریخی، جزئی از نظام شناسی علمی است.

در تعریف نظام اقتصادی به جای واژه هماهنگی که نوعی داوری شخصی را اعتبار می‎کند، از عبارت «تأثیر متقابل اجزاء در ارائه یک نظم پویا» استفاده شده ‎است.

به کارگیری واژه هماهنگی علاوه بر اشکال مفهومی، زمینه ذهنی را برای برخوردهای حذفی با آنچه ناهماهنگ معرفی می‎شود، آماده می‎سازد و به متجاوزان قدرتمند بهانه می‎دهد تا جامعه را از تضادها تهی، و بی تشویش و بی تقابل بخواهند و چون گورستان خاموش و بی نشاط کنند.

به کارگیری واژه‎های عرفی و فرهنگی در تعریف نهاد، جهت بیان پذیرفته شدن نظری و عملی یک مدل رفتاری در جامعه است. نهادها عملاً سنت رایج هستند و از ضوابط و معیارهای ارزشی مقبول عموم و قوانین رسمی برخوردارند. قوانین رسمی نیز به نسبت مقبولیت عامه، نهادینه و مثمر ثمر می‎شوند.

بعثت دینی و نهادهای اجتماعی

با این تفسیر و تعریف از نهاد، از هر بعثت اعتقادی باید ایجاد تحول درمدلهای رفتاری را انتظار داشت. واژه بعثت را به جای واژه متداول انقلاب به کار برده‎ام تا بر ویژگی بر انگیختگی درونی آزادانه، آگاهانه و عاشقانه تأکید کرده باشم. انقلاب می‎تواند به تحولات تند ناشناخته، شتاب‎زده و هیجان‎آلود هم اطلاق شود. اما در واژه بعثت، حضور فعال اختیار، خرد و دل و در یک کلمه، «ایمان»، جزء ذاتی مفهوم لغوی است. شرط تحقق چنین تحولی، بسط نوعی تعلیم و تزکیه اختیاری است، که به حکیمانه کردن حیات می‎انجامد.

مکتب انبیا، مظهر روشن بعثت اعتقادی است. پیامبران در دوره تعادل فساد آلود واستیلای استکبار، یک نفره به پا می‎خاستند و مردم را به تحول فرا می‎خواندند. آنان در تبلیغ رسالت، از قدرت تحمیل و تحمیق کاملاً بی بهره، و فقط از قدرت منطق و شخصیت معنوی برخوردار بودند. ابزار نفوذ تعالیم آنان ، قدرت نفوذ وحی و جذبه اخلاقی آنان بود. هنر و امکانات مادی و تبلیغاتی، در اختیار رقیب یا دشمنان انبیا بود. به تعبیر روز، پیامبران از صدا و سیما، روزنامه‎های رسمی و مراکز هنری مطیع، بی نصیب بودند. به این ترتیب، آغاز نهضت انبیا با ترویج تعالیمی خردپسند، رفتاری دلربا و استقامتی جان بخش ممکن بود. چنین تحولی که از عقل ‎‎آغاز می‎شد و بر اعماق دل می‎نشست، بینش و روش زندگی همگان را از درون تغییر می‎داد. مردم در برابر منطق انبیا، به چهار گروه اصلی : مؤمن ، منافق، کافر و جاهل تقسیم می‎شدند. هر گروه، خود در درجات مختلف و باعکس العملی ویژه، در برابر مکتب فکری جدید صف آرایی می‎کردند. صف آرایی کفار و منافقان در برابر مؤمنان، لازمه آزمون ایمان و به عبارتی دیگر، ضرورت تحقیق نمایش حیات در قالب پیام جدید بود.

رشد نهضت انبیا، به معنای عمیق و عمومی‎تر شدن این نمایش بود؛ والا، خداوند بنا نداشت با ارسال پیامبران، کفر، ظلم و جهل را از روی زمین بردارد، و حوزه انتخاب آدمی را محدود به گزینش خوب و خوبتر کند. اگر چنین بود، مأموریت شیطان و تمایل ذاتی و غریزی انسان به دنیا پرستی، تجاوز و تجاهل، باید به پایان می‎رسید. به دیگر بیان، حیات، صحنه تحقق استعدادهای متضاد انسانِ برتر از ملک، و فرومایه‎تر از حیوان است و خواهد بود. بدبینی ملائکه و خوش بینی خداوند در آستانه خلقت انسان، دو تصویر از لحظه لحظه سطح و عمق تاریخ حیات آدمی است.

اسلام و نهادهای اجتماعی

رسول اکرم e، دینی جامع و متضمن دیدهای موسایی و عیسوی آورد. دین پیامبرe از مکه آغاز شد و در زمانی کوتاه بر قلب عرب و عجم، ایرانی، سوری و مصری نشست. در این صورت، آیا نباید از چنین بعثتی، انتظار ایجاد تحول در نهادهای اجتماعی و هدایت جامعه به سوی نظامی جدید داشت؟

در پاسخ به این سؤال، دو نگرش متضاد ، دو پاسخ متمایز می‎دهند.

۱. گروه جامعه نگر و قدرتگرا

گروهی، جامعه‎نگر و قدرت‎گرایند و از مراکز قدرت اجتماعی، انتظار نهاد سازی و تدبیر معیشت و حیات عوام را دارند. در این بینش، مردم عامی تلقی می‎شوند و چون گوسفندان، محتاج هدایت چوپان به حساب می‎آیند. در این بینش، عدالت تعریف جامع و مانع مشخصی در ذهن آنان دارد که اگر قدرت بیابند، می‎کوشند تا آن را پیاده کنند. در تحلیل تاریخ گذشتگان، بر تشریح و تفسیر زندگی نخبگان عالم سیاست و معرفت اکتفا می‎کنند و فرهنگ و نهادهای مردمی را زاده و پرداخته اراده دستگاه یا طبقه حاکم می‎دانند.

مکاتب سوسیالیستی اروپایی عموماً، و نظام سیاسی دیکتاتوری شرقی خصوصاً ، نقش علِی فراوانی برای دستگاه حکومت در برنامه‎ریزی نظامات اجتماعی قایلند. در این بینش، اگر نظام حکومتی یک جامعه را ناصالح بدانند، به تاریخ، فرهنگ و نهادهای اجتماعی آنان بدبین و بی‎اعتنا می‎شوند. اگر بعد از رحلت پیامبرe حکومت به بنی امیه و بنی عباس گرایش یافت و مشروعیت نظام، مسیر انحرافی پیمود، اینان رسالت پیامبر اکرمe را تحقق نیافته تلقی می‎کنند. از آنجا که خلفای جور پیاده شدن اهدف و قوانین اسلامی را تدبیر نمی‎کردند، پس نهادهای اجتماعی مسلمانان را نیز غیر اسلامی می‎دانند. اینان تاریخ تمدن بشری را یا مجموعه‎ تغییرات کمی و کیفی مستقل از انتخاب مردم یا انبوهی از تأسف و حسرت می‎خوانند: که چرا پادشاهان جور نگذاشتند جامعه چنان شود که اینان می‎پسندند. اگر طرفداران این بینش روزگاری قدرت بیابند، آرمان ذهنی و مصالح مورد قبول خود را برجامعه تحمیل می‎کنند و به نام تاریخ، علم، توسعه یا خداوند، قیم ملت می‎شوند. در این طرز تفکر، اقتصاد و علم اقتصاد به یک معنا، و به معنای تخصیص بهینه منابع از سوی دولت یا نخبگان کشور تعریف می‎شود. همچنین، برنامه‎ریزی متمرکز اقتصادی، مسئول طراحی و ایجاد نهادهای اقتصادی می‎گردد. هر چه چنین تفکری پرقدرت‎تر شود، دایره اختیارات مردم را تنگتر می‎کند؛ تا جایی که اگر قدرت کن فیکونی خداوندی بیابد، همه حیات مردم را به درون نهادهای برنامه‎ریزی شده‎اش می‎کشاند. اینان فهمی از سعادت، عدالت، نظام اجتماعی مطلوب و مصلحت نظام در سر دارند، و متولیان سیاسی جامعه را مسئول پیاده کردن آن می‎دانند. اگر مسئولان را واجد شرایط ندانند، بدیهی است که نهادهای اجتماعی تحت حکومت آنان را موجه نمی‎پندارند.

۲. گروه فردگرا و آزادیخواه

گروه دوم، بینشی دیگر دارند. اینان به خرد، استعدادهای فردی، حقوق و اختیارات انسانی معتقدند؛ مردم را دارای فهم الهام شده درونی و قدرت تشخیص حسن از قبح می‎دانند. برای انسان قدرت و حق انتخاب قایلند؛ و پذیرش اختیاری مکتب را لازمه فرهنگی و اجتماعی شدن رفتار می‎دانند (برتالنفی، ۱۳۷۴، صص ۷۴ – ۷۵). اقتصاد برای اینان، به معنای عقلایی و قانونمند بودن رفتار اقتصادی آدمی است. این گروه همه مردم را بجز دیوانگان و سفها، بهینه یاب و “Rational” می‎دانند. در این صورت، علم اقتصاد به معنای فهم روشمند و سازمان‎یافته قانونمندیهای رفتار افراد و نهادهای اقتصادی است. برای این گروه، هدایت اقتصادی جامعه به سوی اهدافی خاص، با شناخت تمایلات رفتاری مردم و برنامه‎ریزی ارشادی شدنی است. در این طرز تفکر، فرهنگها مالامال از مظاهر گزینش آزاد فردی و تجلی توان حقیقت جویی و هنرمندی او، در شرایط مساعد و نامساعد زندگی است. برای اینان مطالعه عکس العمل ملتها در برابر شرایط بحرانی اجتماعی، جزئی لازم برای آشنایی با نهادهای اجتماعی آنان است. در واقع، شرایط مناسب و نامناسب، دو صحنه مختلف برای تحقق هویت ساختاری هر نهاد اجتماعی است. بدین لحاظ، برای این دسته‎ از اندیشمندان، مقاومت رفتاری یک ملت در برابر استیلای استبداد و فساد، همانقدر مختصات یک فرهنگ را نشان می‎دهد که زندگی آنها در شرایط مشروع و مطلوب سیاسی. هر کدام دو روی یک سکه را به تصویر می‎کشند. لذا برای محقق، بررسی هر دو صحنه ضرور است. تأثیر مخرب نظام سیاسی فاسد بر نهادهای اجتماعی، نشان از ضعف درونی و خلل پذیری آنها دارد. همچنین، مقاومت و پایداری در برابر تهاجم، از عمق نفوذ و پویایی ارزشهای فرهنگی حکایت می‎کند. در این بینش مکتب، فرهنگ و نهادهای مردمی، واقعیتهای زنده، فعال و قابل شناخت به شمار می‎روند و بسط آموزش عمومی، توزیع اطلاعات، و ترویج مبانی و مکارم، کلید سعادت و توسعه محسوب می‎شوند.

علوم اجتماعی عصر ما، بویژه از دهه‎های اخیر و پس از فروپاشی منطق و نظم متمرکز برنامه‎ای، حوزه مطالعاتی به وسعت تاریخ تمدن آدمی دارد و می‎تواند کارکرد و تحولات نهادها و نظامهای تاریخی بشری را تحت شرایط گوناگون مطالعه کند.

تأملی در صدر اسلام

با در نظر گرفتن فروض مذکور و با توجه به نفوذ عمیق اسلام بر قلبها، چرا نباید بعثت اسلامی، اعتقادات و رفتار مؤمنان را دگرگون و نهادهای اجتماعی آنان را متحول کرده باشد؟ مگر نظامات اقتصادی – اجتماعی دیگر، شرایط بهتری برای تولد و حیات داشته و بی معارض بوده‎اند؟ بعثت رسول اکرمe، در سرزمین حجاز و کنار خانه ابراهیمu اتفاق افتاد. آن مکان مقدس، بهره‎مند از آموزه‎های توحیدی ابراهیم و دین حنیف او بود. در دوره زعامت جد بزرگ و بزرگوار پیامبرe، قصی ‎بن کلاب، نهادسازی سیاسی اخلاقی پایه‎ریزی مجدد شد. در دوره هاشم، جد پیامبرe، نهادهای مشارکتی اقتصاد تجاری تقویت گردید (همدانی، ۱۳۷۵، صص ۵۹ – ۶۵). تحولات اقتصادی – اجتماعی مذکور، مکه را مرکز جلب و جذب حجاج، و قریش را مورد احترام اعراب کرد. چنین وضعی، بر قدرت و ثروت قریشیان به طور مداوم می‎افزود؛ چنانکه ابرهه را از یمن بر آن داشت تا به رقابت برخیزد و با طرح ویران سازی کعبه و مشابه سازی در صنعا، آنهمه نفوذ و عزت را به یمن جذب کند. سرنوشت سپاه ابرهه و نحوه حمایت خداوند از خانه‎اش، به حساب کرامت قریش ریخته شد و بر نفوذ سیاسی آنان بشدت افزود. قدرت سیاسی و اقتصادی حاصله، گروهی از سران آنان را به چنان فسادی کشانید که سرمایه‎های معنوی پرستشگاه ابراهیمی را به مزایده مادی گذاردند، در شرک، کفر و فساد قدرت غوطه‎ور شدند و متولیان خانه پرستش صاحب خانه را پاس نداشتند.

در چنین شرایطی، پیامبرe اعلام رسالت کرد و برای ۱۳ سال با سلاح منطق و جذبه وحی، در برابر خشونت قریشیان ایستاد. مؤمنان با اعلام ایمان خویش، خود را در شرایط سخت و قهر آمیز اجتماعی می‎یافتند. در واقع، آنان تمام دستاوردهای مادی زندگی را، به مزایده معنوی می‎نهادند. صحنه اقرار و عداوت مسلمانان و قریش، آزمون خلوص ایمان مؤمنان و موجب تعمیق نفوذ اعتقادات جدید بر اعماق جان آنان بود. در این مدت، اسلام به صورت یک مکتب فکری جامع ابلاغ شد و افکار و رفتار مسلمانان راکاملاً متحول ساخت. در ۱۰ سال بعد، پیامبرe و مسلمانان فرصت یافتند تا مبتنی بر مکتب و مکارم اخلاقی جدید، زندگی فردی و اجتماعی خود را سازماندهی و مدیریت کنند. با ورود پیامبرe به مدینه، صحیفه النور یا قانون اساسی مدینه که از سوی رسول اکرم e تدوین شده بود ، به تصویب اقوام مسلمان و نامسلمان ساکن مدینه رسید. پیامبرe به انتخاب اهل مدینه مسلمان و یهودی به عنوان داور و مجری صحیفهالنور، برگزید‎ه شد. میثاق ملی یا صحیفهالنور آزادی اقتصادی، مذهبی و قضایی را برای همه اقوام امضاکننده سند تأمین می‎نمود. همچنین، همه را در برابر حمله دشمن، هم‎پیمان و در برابر قانون و مجازات قانون شکنی و جرم، همسان می‎شمرد (حمید ا… ۱۳۶۵، صص۵۱-۵۵).

هر گروه از اهل مدینه با نهادهای پذیرفته خود زندگی می‎کردند و بر اساس قانون اساسی مصوب اداره می‎شدند. مسلمانان، کنار دیگران، با اصول و قوانین اسلامی زندگی پرتحرک دهساله را آغاز کردند. آنان با رهبری پیامبر e فرصت یافتند تا جامعه‎شان را با تفکر و اعتقادات جدید خود بنا کنند و نهادهای اجتماعی مطلوب خود را پایه‎گذاری نمایند.

قرآن به عنوان کتاب هدایت، در زمینه مسائل اقتصادی و اجتماعی به اصولی خردپسند و دلنشین فرمان می‎داد. این کتاب، اصولی همچون: پایبندی به قراردادها، تعهدات و گفتار؛ رعایت عدالت و احسان، تأمین آزادی، آگاهی و رضایت در طرفین معاملات، تضمین اجتماع