خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مسئله زنان در گفتمان نوگرای اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مسئله زنان در گفتمان نوگرای اسلامی :

پگاه حوزه، ش ۶۶ و ۶۷

چکیده: در کنار دو دیدگاه سنتی و سکولار، فریادهایی نیز شنیده می شود که خواهان اصلاح گفتمان اسلامی درباره زن است . این مقاله به تبیین آرای شیخ محمد غزالی و شیخ یوسف قرضاوی، دو نمونه بارز این گفتمان اصلاحی، می پردازد .

شرایط فعلی جهان اسلام، شاهد جبهه گیری شدید و آشکار دو جریان اسلامی و سکولار در قملروی فکری فرهنگی، و در موضوعات مختلف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است . مسئله زن یکی از مسائلی به شمار می رود که درگیری این دو جریان در آن متبلور شده است .

ویژگی های گفتمان اسلامی درباره زن

۱ . سنت گرایی و التزام به نص: هرچند گفتمان اسلامی در موضوعاتی مانند اقتصاد و سیاست به دلیل دلبستگی به قدرت و علاقه مندی به ایجاد تغییر در آن، به اجتهاداتی دست یازیده است، ولی در زمینه مسائل متعلق به زن، با شعار التزام به نص، از تلاش فکری و اجتهادی باز مانده است . به عبارت دیگر، به جای آنکه با پذیرش نص، برای ترجمه و تطبیق آن با شرایط زندگی، به احیای آن بپردازد، با نگرش متحجرانه به واژه های نص و ارتباط آن با مبنای آرای فقیهان سابق، از شناخت ثابت و متغیر آن در فقه و فتوا باز مانده است .

۲ . تاریخ گرایی و سطحی نگری: گفتمان اسلامی در محدوده تجربه تاریخی عصر نبوی گرفتار آمده و نتوانسته است از این تجربه تاریخی و ریشه های آن به عنوان منبعی برای زایش تجربه های نوین استفاده کند تا این تجربه های جدید، در همان مسیر حرکت کرده و نمونه های تازه ای را متبلور سازد . این جریان، تکریم پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از زنان و یا مشارکت زنان صحابه را به عنوان نشانه های توجه اسلام به حقوق زن مطرح می سازد; بی آنکه بداند با چه شیوه ای قارد است وضعیت فعلی زنان را جهت دهد، یا اینکه چگونه می تواند از این تجربه به عنوان وسیله ای برای تبیین زندگی روزمره در قرن پانزدهم هجری بهره برد . این سطحی نگری در مواجهه با مسائل، و فقدان تعمق، ریشه یابی و تدوین آنها موجب اخلال در کار زن شده و به دو راه حل انجامیده است: محدود شدن کار زنان به زمینه ها و مشاغل معین، و یا فراغت کامل برای خانواده .

تحجر متفکران سکولار

با گذشت چند دهه، طرح ها و اندیشه های گفتمان سکولار تغییر نکرده است و همچنان گرد مفهوم مردسالاری دور می زند; مفهومی که از دیدگاه اسلامی کاملا با قوامیت مرد تفاوت دارد .

منظور از مردسالاری، از نظر لغوی، حکومت مرد است و ریشه آن به عنوان یک مفهوم، به تمدن رم برمی گردد که پدر خانواده بر تمامی افرادی که تحت سرپرستی وی قرار داشتند، اعم از دختران، پسران، زنان و همسران فرزندان، حاکمیت مطلق داشت . مفهوم مردسالاری در نوشته های دوران جدید برای نقد سیطره پدر در خانواده به کار برده شد .

به کارگیری مفهوم پدرسالاری نیز در غرب به دو جریان مربوط می شود: جریان علمانیت که دین را پایه اساسی توجیه کننده اعمال پدرسالاری و ایجاد مبنای شرعی برای آن می داند; زیرا خداوند نیز خود دارای ذاتی پدرمآبانه و سلطه گر است; جریان مارکسیستی که در انتقاد از نظام طبقاتی جامعه و دولت از این مفهوم استفاده می کند و اعتقاد دارد این دو دارای بنیان های پدرسالاری هستند . مفهوم پدرسالاری در دوران معاصر، برای رد دین و قبض دولت به کار رفته است . در نتیجه، با دیدگاه اسلامی که به وجود دولت به عنوان چارچوبی برای اداره امور سیاسی اعتقاد دارد، کاملا تعارض دارد . اختلاف دیدگاه اسلامی با دیدگاه غربی درباره خانواده، به تفاوت نگرش آنها به دین و رابطه زن و مرد مربوط می شود و در واقع، معرفت شناسانه و سیاسی است و بدون در نظرگرفتن نظریه سیاسی، قابل درک نخواهد بود .

جریان سکولار، در تلاش های علمی خود برای نزدیک شدن به فهم متون دینی و شرعی، به رای و نظر جمهور ملتزم نمی باشد و با روش اجتهادی آنان، که بر پایه احترام به اصول تفسیر و علم اصول می باشد، مخالفت دارد; یا آن که با هجوم بر راویان و طعن آنان و قراردادن نص در جایگاهی تاریخی، صلاحیت آن را به زمان نزول محدود می نماید . در این شیوه، تعامل با نص دینی از طریق ابزارهای اصول فقه انجام نمی شود; بلکه به شیوه ای صورت می گیرد که به گفتمان نزدیک تر است .

گفتمان اصلاحی

اما در مقابل این جریان سکولار، فریادهایی نیز شنیده می شود که خواهان اصلاح گفتمان اسلامی درباره زن است . اینک به دو نمونه بارز این گفتمان اصلاحی، یعنی شیخ محمد غزالی و شیخ یوسف قرضاوی، از اندیشمندان معاصر، اشاره می کنیم:

شیخ محمد غزالی و نگرانی های زنان

شیخ محمد غزالی از ابتدای فعالیت علمی خود، از شریعت اسلامی دفاع کرده است خواننده تالیفات وی، این اخلاص در دفاع از اسلام را در آثار وی می یابد .

شیخ، خیلی زود، به وجود مشکلاتی در رابطه با مسائل زنان در جهان اسلام پی برد . وی در کتاب اسلام و نیروهای بیکار، که در اوایل دهه شصت میلادی انتشار یافت، به بررسی وضعیت نامطلوب زنان در دنیای اسلام پرداخت . وی در این کتاب، همگان را به انجام اصلاحات و بازگشت به اصول فرا می خواند . با وجود این، همچنان از رسوبات کهن «الازهر» متاثر است و از بیم الگوی مسلط و قدرتمند غربی، که در صدد است زن را از کانون خانواده جدا کند و بدون تعیین ضوابط، به مشارکت در زمینه های عمومی فراخواند، همچنان موضع محافظه کارانه خود را حفظ می کند . به عقیده او، جنس مرد از زن قوی تر است و برتری برخی از زنان در بعضی از زمینه ها به این حقیقت کلی خدشه نمی رساند .

در نتیجه، نگرانی اخلاقی و «سد ذرایع » تنها دغدغه ای است که خواننده در دسته اول آثار شیخ می یابد . شیخ در حقوق بشر بین تعلیم اسلام و اعلامیه ملل متحد، از مشارکت زنان استقبال می نماید; اما مشارکت آنان را به شروطی از قبیل داشتن نیاز مالی، یا به قلمروی حرفه هایی معین که برای زن مناسب تر است، محدود می گرداند . همچنین مطالبی را در دفاع از قوامیت مرد بیان کرده، متعرض ممارست های سوء مردان در منع زن از مشارکت در امور عمومی نمی شود .

شیخ، در سال های بعد، به اهمیت موضوع پی برده، مسائل را در قلمروی گسترده تری مطرح می کند و درمی یابد که به جای تاکید بر اصل مشارکت و نقش زن، باید به تعیین ضوابط مشارکت پرداخت .

در اوایل دهه هشتاد میلادی، گفتمان و افکار وی در خصوص مسئله زن، در دامنه گسترده تری تکامل یافت . این گفتمان جدید عبارت است از پاکسازی فرهنگ های موروثی، و تاسیس روشی سالم برای مواجهه با اصول، یعنی قرآن و سنت، تا از این طریق، فهم و درک خود را از نظر آلوده به هوای نفس یا متاثر از عادت ها و سنت های موروثی تطهیر کنیم .

پس از آن، شیخ می کوشد با پرداختن به واقعیت های موجود در جامعه، گسست فراوان میان تعالیم اسلام و وضعیت زنان را روشن کند . در صد پرسش از اسلام می گوید: «من این سؤال را مطرح می کنم که آیا در جهان اسلام با زنان مطابق تعالیم اسلام رفتار می شود . گمان نمی کنم چنین رفتاری تحقق یافته باشد، مگر به صورت جزئی و بسیار اندک » . شیخ در پاسخ به پرسش هایی درباره مسائل مربوط به زنان و نقش آنان در جامعه، بر اهمیت آموزش، و مشارکت زنان در فعالیت های مساجد تاکید می ورزد و با اشاره به زنان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و زنان صحابی به بیان حقوق زن در خانواده و جامعه می پردازد .

وی بر این مطلب واقف است که «دینداران فاسد» – به تعبیری – از همان دوران رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مانع شدند که زن مسلمان در مسیر شکوفایی خود حرکت نماید . ممکن است تصور شود که این نظرات اندیشه هایی است که با تمدن جدید همسویی دارد . وی با رد این گمانه زنی می گوید: «مایل نیستم که از مطالب من استنباط شود که من خواستار انتقال آثار تمدن غربی به جوامع خودمان هستم … می خواهم نصوص مکتوب یا مفهوم از سیره و رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و سلف اول او اعمال شود» . او عقیده دارد که آینده اسلام بسته به این است که ما نظر خود را درباره بسیاری از مسائل، از جمله موضوع زنان، اصلاح نماییم .

در پایان دهه هشتاد میلادی، کتاب مهم شیخ محمد غزالی، سنت نبوی بین اهل فقه و اهل حدیث انتشار یافت . بخش دوم کتاب، که به مسئله زن اختصاص دارد، با بررسی مسئله حجاب شروع می شود و در آن، جواز کشف قرص صورت بیان می گردد . شیخ، با پرداختن به این مسئله، موضوعی را که احتمالا می تواند به وسیله ای برای ممنوعیت کلی زن از ورود به امور عمومی تبدیل گردد، از سر راه برمی دارد و هدفش بازگشت به اصول و احیای فقه اعتدالی است در اینجا از زن مسلمان می خواهد که در زندگی عمومی و حیات اجتماعی مشارکت کند .

شیخ، در شرایطی که دشمن از جهات مختلف در جهان اسلام نفوذ کرده، به این نکته پی برده است که این عصر به زنانی نیاز دارد که از منزل خارج شده، در عرصه های گوناگون جهاد کنند . بنابراین نظر سابق خود را صیقل داده و در کتاب اخیر، ضمن تاکید بر نقش خانواده، بر اهمیت نقش زنان در فرصت های اجتماعی تاکید می کند .

شیخ اذعان دارد که در بین زنان، افرادی هستند که به خوبی توان اداره امور جامعه اسلامی را در زمینه های مختلف دارا می باشند: «مؤنث یا مذکر بودن چه دخالتی در این امر دارد؟ زن متدین از مرد کافر بهتر است » .

تلاش فکری و نظرات عالی شیخ درباره امور امت و وضعیت زنان در کتاب مسائل زن بین سنت های موروثی و وارداتی به اوج تعالی خود می رسد . در مقدمه آن می خوانیم که انسانیت با دو بال زن و مرد پرواز می کند و شکستن یک بال به معنای توقف و سقوط است .

شیخ در این کتاب، به مقایسه بین وضعیت زنان در جامعه اسلامی و جوامع دیگر می پردازد و اندوه خود را از وضعیت زنان آشکار می کند . هم چنین صفحات مفصلی را به بیان تاریخ مشارکت و حضور زن در ایجاد نهضت و تمدن اسلام اختصاص داده است . سپس به بیان مفاهیمی می پردازد که می باید درباره آنها اصلاح صورت گیرد و در نهایت، مردان و زنان را به آداب پاکیزه جامعه اسلامی تذکر می دهد .

شاید نقطه اوج تالیفات شیخ درباره زنان مطلبی است که او در کتاب میراث فکری ما در میزان عقل و شرع بیان می کند; زیرا در این کتاب گامی فراتر نهاده و به بیان نقشی می پردازد که زن در ایجاد «تمدن اسلام و میراث فرهنگی آن » داشته است .

سیر دائمی تالیفات شیخ این نکته را می نمایاند که او همواره بر اهمیت و محوریت خانواده از نظر اسلام، و چالش هایی که در این عصر با آن مواجه می باشد، تاکید ورزیده است . این اهتمام، در ابتدا، صبغه و رنگی اخلاقی داشت و در آن، به رذایلی که به لت خروج از منزل می تواند بروز نماید، پرداخته می شود . آن گاه که به حقوق بشر می پردازد، قسمتی از گفتار خود را به خانواده اختصاص می دهد و از این طریق، مفهوم اسلامی حقوق را در قالب حقوق جمعی و دوج