خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل جایگاه اندیشمندان، آزادی خواهان و روحانیان

پرسش بنیادین این تحقیق آن است که اندیشه آزادی خواهی و قانون مداری پیش از انقلاب مشروطه در همدان چگونه شکل گرفت؟ و چه تاثیراتی را در پی داشت؟ نقش روشن فکران، روحانیان و دیگر اقشار جامعه در این تحولات، از چه جایگاهی بر خوردار است؟ رویکرد طیف های مختلف به این تحولات چگونه بوده است؟ ریشه این تفکرات و اندیشه ها بومی و محلی بوده ویا کشوری و جهانی؟ قدرت های محلی و خوانین منطقه چه واکنشی در مقابل این روند و تغییرات داشتند؟

أ) ظهیرالدوله و انجمن اخوت

قبل از پیروزی انقلاب مشروطه، سیر تحولات و تغییرات در شهر همدان به نحوی بود که در واقع انقلابی پیش از انقلاب مشروطیت به وقوع پیوست. با انتصاب صفا علی ظهیرالدوله به حکمرانی همدان در آغاز سال ۱۳۲۴ق، این شهر دچار تحولات عمیق و ریشه داری شد و در مسیر ترقی و تعالی و قانون مداری قرار گرفت؛ یعنی پیش از امضای فرمان تاسیس عدالت خانه به دست مظفرالدین شاه قاجار و نمودار شدن مشروطه، با تأسیس مجلس فواید عامه به دست ظهیر الدوله برخی از عمده ترین اصول مشروطیت در همدان عملی شد؛ اما قبل از پرداختن به مجلس فواید عامه، شمه ای راجع به طرز تفکر سیاسی ظهیرالدوله و انجمن اخوت باز می گوییم.

میرزا علی خان دولوی قاجار، ملقب به ظهیرالدوله، فرزند محمدناصرخان ظهیرالدوله در روستای جمال آباد شمیران به سال ۱۲۸۱ق زاده شد.^(۱) پدرش محمدناصر خان در زمان ناصرالدین شاه قاجار، وزیر دربار بود و مناصب و مسؤولیت های مختلفی هم چون امور شاه زادگان، علما، غَلّه تهران و حکومت خوزستان را بر عهده داشت.

میرزا علی خان تحصیلات مقدماتی را در شیراز و نزد میرزا شفیعای ادیب و شاعر شیرازی به انجام رساند و بعد از مرگ پدرش در سال ۱۲۹۴ق با اعتمادی که ناصرالدین شاه بدین خاندان داشت، علی خان را با همان لقب ظهیرالدوله و با سمت وزیر تشریفات دربار به خدمت گمارد و یکی از دختران خود را که بعدها به ملکه ایران ملقب شد، به سال ۱۲۹۷ق به عقد او درآورد؛ از این رو علی خان احترام و اعتبار بیش تری در دربار و بین اعیان و اشراف یافت.^(۲)

با ترور ناصرالدین شاه به دست میرزا رضا کرمانی و به سلطنت رسیدن مظفرالدین شاه، ظهیرالدوله پس از مدت کوتاهی با حفظ سمت وزارت دربار، به حکومت مازندران منصوب شد؛ اما یک سال بعد به علت اختلافاتی که در آن ناحیه با برخی از علما پیدا کرده بود، مجدداً به وزارت دربار بازگشت و چندی بعد در سال ۱۳۲۴ق (مقارن با ایام مشروطیت) به حکومت همدان رسید. شرایط سیاسی و اجتماعی آن روزگار موجب شد که وی در همدان دست به اصلاحاتی بزند، که از جمله آن تاسیس «مجلس فواید عمومی» در این شهر بود که در واقع نخستین شورای ایالتی کشور به شمار می رفت.^(۳)

محمد علی شاه در سال ۱۳۲۵ق، حکومت کرمانشاه را نیز علاوه بر حکومت همدان به وی واگذار کرد. این ایام مصادف بود با شورش اول سالار الدوله و شکست وی از قوای دولتی در نهاوند که او برای فرار از دست گیری به کنسول گری انگلیس در کرمانشاه پناهنده شد. ظهیرالدوله بنا به دستور محمد علی شاه با تدابیر خود و تامین جانی به سالار الدوله، او را تحت الحفظ به تهران اعزام کرد.^(۴) وی در همان سال به تهران بازگشت و در سال ۱۳۲۶ق به حکومت گیلان رسید.

او هنگام به توپ بستن مجلس شورا به فرمان محمدعلی شاه، در رشت بود. در این هنگامه خانه او و ساختمان انجمن اخوت ایران ویران شد؛ اما وی همچنان بر مناصب دولتی خود باقی ماند. در سال ۱۳۲۸ق ظهیرالدوله که با مشروطه همراهی و همدلی داشت، از سوی دولت مشروطه به حکومت تهران رسید. وی پس از آن، چند دوره دیگر حکومت ایالات مازندران، گیلان و تهران را بر عهده داشت تا این که به سال ۱۳۴۲ق در گذشت.

ب) انجمن اخوت

تبلور عقاید سیاسی و اجتماعی ظهیرالدوله را می توان در انجمن اخوت دید که وی آن را به سال ۱۳۱۷ق تاسیس کرد. او که در سال ۱۳۰۳ ق با صفی علی شاه آشنا شده بود، به زودی دل به او داد و در جرگه مریدانش درآمد. ثبات قدم او در پیروی از صفی علی شاه تا بدان جا رسید که در سال مرگ صفی علی شاه (۱۳۱۶ق) از سوی او به جانشینی برگزیده شد و رهبری پیروان و مریدان وی، به میرزا علی خان ظهیرالدوله تفویض گردید. ظهیرالدوله با استفاده از مقام و موقعیتی که کسب کرده بود، در کنار خانقاه به تشکیل مجمعی دست زد که انجمن اخوت نام گرفت. اسماعیل رائین در این زمینه می نویسد:

ظهیرالدوله یک سال بعد از مرگ صفی علی شاه فرمانی از مظفرالدین شاه برای تاسیس انجمن اخوت گرفت.

تا آن روز انجمن مزبور، سرّی و مرکب از عده ای از درباریان و دوستان صمیمی و نزدیک آن مرحوم بود. ظهیرالدوله برای این که انجمن اخوت را از صورت مخفی درآورد و آن را از مکان فعالیت علنی برخوردار سازد، فرمان مخصوصی که تشکیل جلسات انجمن را تائید کرده و بلامانع می دانست، از مظفرالدین شاه گرفت. ظهیرالدوله بدون این که نام «فراماسونری» و یا «فراموش خانه» به این انجمن بدهد، عده ای از هم مسلکان سابقش را گردآورد و تا آن جا که توانست، سعی کرد اعضای اولیه انجمن از رجال روشن فکر، اصلاح طلب و خوشنام باشند. قبل از افتتاح رسمی انجمن و آغاز فعالیت علنی آن، ظهیرالدوله صدو ده نفر را برای عضویت انجمن اخوت دعوت کرد و اولین جلسه را در خانه خودش دایر نمود. او عدد صدو ده نفر را با حروف ابجد کلمه «علی» می شود، به منظور تبرک و برای عده اعضای اولیه انجمن اختیار کرد و صدو ده صندلی به یک شکل ساخته، نام هریک از اعضا را بر روی یکی از صندلی ها نوشت و در سالن بزرگ خانه اش که روبه روی بانک ملی فعلی است، قرار داد.^(۵)

نخستین اجتماع صدو ده نفری که در صدر آنان ظهیرالدوله بود، در سال ۱۳۱۷ق دایر شد. غیر از اخوان طریقت ظهیرالدوله، رجال دیگری نیز به انجمن آمد و رفت می کردند.^(۶)

این انجمن از لحاظ ماهیت، تفاوت بسیاری با خانقاه صفی علی شاه داشت و به هیچ رو نمی توان آن را ادامه کار خانقاه به حساب آورد. پس از صفی علی شاه، ظهیرالدوله درکنار دست گیری از مریدان،انجمن اخوت را نیز به شکل جداگانه ای طراحی و راه اندازی کرد و از این رو تفاوت های بسیاری میان خانقاه و انجمن اخوت وجود دارد. نکته دیگری که از این نظر قابل دریافت است، آن است که انجمن اخوت یکسره متاثر از تفکرات صوفیانه ظهیرالدوله نبود؛ چرا که این تفکرات در خانقاه به خوبی مطرح و اجرا می شد و به نهاد دیگری در کنار خانقاه نیاز نداشت. باید پذیرفت که ظهیرالدوله قصد داشت تفکرات سیاسی خود را با رنگ و رویی از تصوف در قالب انجمن اخوت شکل دهد. بنابراین «او سیاست و طریقت را هر دو در خود جمع داشت».^(۷) و چه بسا که برای دستیابی به اهداف سیاسی خود، از ابزار طریقت بهره می گرفت.

انجمن اخوت شباهت زیادی به انجمن های ماسونی داشت:

غیر از اخوان طریقت ظهیرالدوله، رجال دیگری نیز به آن انجمن آمد و رفت می کردند و ظهیرالدوله پیوسته در نظر داشت اساس کار خود را با فراماسون ها مطابق کند.^(۸)

از سوی دیگر، فراماسون ها علامت مخصوصی دارند که در نشان و حمایل و فرمان و دیپلم فرقه خود به کار می بردند و این علامت؛ تیشه، پرگار و گونیاست که گاهی جداجدا و گاهی مخلوط به هم گذارده می شود. ظهیرالدوله هم تبرزین و کشکول و تسبیح را مارک انجمن اخوت قرار داد. حتی چون شکل مثلث نزد عیسویان و فراماسون ها شکل مقدسی است، علامت انجمن اخوت هم به شکل مثلث است.^(۹) برای هر یک از اعضا همانند لژ فراماسونری صندلی مخصوص قرار داده و مجله ای را منتشر کرد و هم چون فراماسونری مدعی شدند که در امور سیاسی و مذهبی دخالتی نخواهند کرد؛ اما از سویی، بسیاری از رجال سیاسی تهران عضو انجمن اخوت بودند. خود ظهیرالدوله داماد شاه بود و مقامات بزرگ دولتی را داشت و دخالت آنان در سیاست حتمی بود. همه آن ها در تغییر رژیم و اساس مشروطیت کم و بیش دخالت داشتند.^(۱۰)

بخش مهمی از فعالیت های انجمن اخوت، ماهیت فرهنگی داشت. ظهیرالدوله خود شعر می سرود و با موسیقی نیز، آشنا بود. وی جزو نخستین پایه گذاران هنر نمایش در ایران است؛ اما علاوه بر فعالیت هایی از آن دست که ذکر شد به احتمال زیاد فعالیت های مخفیانه ای نیز در انجمن اخوت صورت می گرفته. نظر به این که اغلب آن اشخاص تحصیل کرده، با سواد، فرنگ رفته و از اوضاع دنیا مطلع بودند و به همدیگر اطمینان داشتند، بی پرده مطالب را می گفتند.^(۱۱)

اعضای انجمن اخوت به طور اخص از اصول شش گانه ای رسماً تبعیت می کردند که عبارت است از:

۱. تعظیم امرالله؛ ۲. شفقت خلق الله؛ ۳. خدمت اهل الله؛ ۴. بذل نفس فی سبیل الله؛ ۵. کتمان سرالله؛ ۶. اطاعت ولی الله.^(۱۲)

با توجه به آن چه درباره شباهت ها و تفاوت های انجمن اخوت با لژهای فراماسونری گفته شد، باز هم نمی توان به صراحت درباره ماهیت ماسونی انجمن اخوت حکمی قطعی صادر کرد؛ هر چند که پیش از این، گروهی از مورخان ایرانی چنین کرده اند. به اعتقاد این گروه «دستگاه مرحوم ظهیرالدوله مربوط به فراماسون فرانسه بود. این که در زمان سلطنت محمدعلی شاه خانه ظهیرالدوله را غارت کردند، به این دلیل بود که محفل فراماسون را در آن جا سراغ کرده بود».^(۱۳)

محققان دیگری نیز بر این گفته که تخریب خانه ظهیرالدوله پس ازبه توپ بستن مجلس از سوی محمد علی شاه، با هدف دستیابی به اسناد سازمان فراماسونری ایران صورت گرفته، صحه گذارده اند؛ اما از نسبت دادن صریح انجمن اخوت به محافل ماسونی پرهیز کرده اند. دلیل دیگری که بر رد ماهیت ماسونی انجمن می توان اقامه کرد، این که در هیچ یک از مرام نامه ها و اوراق منتشر شده از سوی انجمن اخوت، اشاره ای به اصل «آزادی» به عنوان هدف انجمن نشده است.

این در حالی است که تاکید بسیاری بر برادری و مساوات در بیان اهداف انجمن دیده می شود؛ در حالی که شعار اصلی لژهای فراماسونری تاکید به سه اصل آزادی، برادری و مساوات است و انجمن اخوت تنها بر دو اصل از اصول مورد نظر محافل فراماسونری تکیه داشت.^(۱۴)

به هر صورت، از آن جایی که ظهیرالدوله پیش از تشکیل انجمن اخوت، با مجامع فراماسونری آشنایی داشته و هنگام سفر به اروپا به مجمع فراماسونری وارد شده بود، خواست که در ایران هم لژی ترتیب دهد؛^(۱۵) از همین رو فعالیت های انجمن اخوت که وی آن را ترتیب داده بود، رنگ ماسونی به خود گرفت. به علاوه هم زمان در تهران ماسون های دیگری نیز بودند که قطعاً با یکدیگر ملاقات و مراوده داشتند و بعید نبود که در مواردی کلان انجمن اخوت را محل ملاقات و گفت و گو انتخاب می کنند؛ اما جمع شدن آنان دور یکدیگر هیچ گاه به معنای تاسیس لژ نبوده است.

ج) مجلس فواید عمومی

با تاسیس انجمن اخوت به دست ظهیرالدوله و فعالیت وی در جهت قانون و برابری و ایجاد اصلاحات در ایران به همراه بسط نفوذ خود و انجمن مذکور، مظفرالدین شاه قاجار از این وضعیت نگران شد:

مظفرالدین شاه نیز، از بسط نفوذ ظهیرالدوله در پایتخت خوش دل نبود و از این رو گفته اند؛ چون حوزه اخوان الصفا رو به ترقی داشت؛ لهذا ظهیرالدوله را حاکم همدان کردند و مامور به سر او گذاشته که معجلاً برود.^(۱۶)

ظهیرالدوله با ورود به همدان و مشاهده شرایط خاص این منطقه و اجحافات زورمداران و زرداران تصمیم گرفت که اصلاحات مورد نظر خود را حداقل در قسمت کوچکی از ایران، به نام همدان، عملی سازد؛ به همین دلیل پس از مشورت با اشخاص آگاه و ذی صلاحیت منطقه، به یاری و کمک دکتر عیسی خان در روز یکشنبه ۸ جمادی الاول ۱۳۲۴ اعلامیه ای در خصوص انتخاب وکلا برای مجلس فواید عمومی منتشر و در بازار و معابر توزیع کرد:

هوالقادر. بر حسب امر حکومت جلیله مقرراست ریش سفید معتبر و مومن برای خود انتخاب کرده، نوشته وکالت نامه ممهور به مهر نفرات آن صنف به آن شخص بدهند که در حکومت آرا بدهد. برای آن که انتخاب از روی کمال بصیرت و شناسایی باشد، از امروز تا پانزدهم جمادی الاول مجال داده می شود؛ و مقرر می گردد که چهار ساعت به غروب مانده روز پانزدهم، وکلا در دارالحکومه بدون تخلف با وکالت نامه حاضر باشند که بعضی صحبت های نافعه به حال عموم اهالی مذاکره شود. ان شاء الله.^(۱۷)

دنبال این دعوت همگانی از اصناف مختلف جهت انتخاب نمایندگان خود و سهیم شدن در اداره امور شهر، دعوت نامه هایی در روز ۱۲ جمادی الاول تهیه و برای سی تن از اعیان و اشراف و چند تن از شاه زادگان همدان فرستاده شد.

از طرف حکومت جلیله. چون مجلس محترمی برای گفت و گو و مذاکره از مطالبی که راجع به فواید عموم اهالی است، با حضور وکلای اصناف در مرکز حکومت تشکیل داده می شود و وجوه اعیان در عضویت آن حاضرند، محترماً زحمت می دهد روز یکشنبه ۱۵ شهر حال، مجلس را به حضور خود مزیّن نمایند. جمادی الاول ۱۳۲۴.^(۱۸)

با این تدبیر و ارسال دعوت نامه های مذکور و انتخاب وکلای اصناف، عصر روز یکشنیه ۱۵ جمادی الاول، اولین جلسه «مجلس فواید عمومی» مرکب از پنجاه و سه نفر وکیل اصناف، تجار، یهودیان و ارامنیان با حضور بیش از پنجاه نفر از رؤسا و اعیان و مباشران و امرا تشکیل شد. نمایندگان نیز هر یک وکالت نامه های خود که تفریباً دارای یک صد مهر بود، تقدیم داشتند و در عوض یک ورقه کوچک ممهور به این مضمون دریافت کردند:

از تاریخ پانزدهم شهر جمادی االاول ۱۳۲۴ الی شش ماه دیگر عالیجاه آقا سید هاشم وکیل منتخب معلوم الوکاله صنف صراف دام مجده پذیرفته شد که در مجلس فواید عمومی همدان حاضر شود.^(۱۹)

ظهیرالدوله حاکم همدان متن سخنرانی خود را به رضی الملک داد تا با صدای بلند برای جمعیت قرائت کند:

چون ایجاد و تشکیل حکومت نوعاً برای تحصیل آسایش عباد و تعمیر و آرایش بلاد و انتظام امور جمهور و کسب فواید عمومی اهالی مملکت و راحت رعیت از هر جهت است و اهل هر ولایتی که در طبیعت آن ها غیرت صدق و حمیت و امانت و هوش و عقل و فراست هست در نفع و ضرر و سهولت معیشت و حصول مکنت و ثروت و شرافت و ترقی و تمدن وطن عزیز خود بینا و بصیر و داناترند از یک هیأت حکومتی که آن هیچ ولایت را ندیده و از آداب و عادات اهل آن ملک خبر و اطلاع ندارد، پس بر هر یک از حکام که نماینده دولت و پاسبان رعیت و ضامن رعیت هستند، لازم است که همیشه موجبات نظم و امنیت و راه صلاح و فساد کار رعیت و ترقی و ثروت ظاهر و باطن آن ها را با مشاورت عقلای همان بلاد فراهم کند. از این جهت من تشکیل مجلس می دهم درماهی سه روز برای کسب و جلب فواید صحیحه عامه: از تنزل نرخ اجناس و غله و مأکولات و سایر چیزها و ترتیب انتظامات و امنیت بلدیه و تمیزی شهر و حفظ صحت و تعدیل موازین و سهولت فلاحت و تجارت که در آن مجلس مذاکره نمود، نتیجه هر مطلب را به کثرت آرا انتخاب نموده و با کمال ملاحظه به موقع اجرا گذاشته اساس ترقیه و آسودگی اهالی را به فضل خدا و کرم مولی علیه السلام از هر جهت فراهم نمایم و کسانی که به عضویت این مجلس قبول می شوند پیش کاران امرای فخام و اعیان صاحب احترام و وکلای تمام اصناف کسبه این ولایت خواهد بود و ریاست مجلس محترم را فی الحقیقه خدمت مخصوص خود من است به جناب اجل اکرم برادر محترم حاجی ابوالفتح خان که از خانواده بزرگ صدارت و در هر کاری کمال بصیرت را دارد، مفوض داشتم که در هر ده روز یک مرتبه این مجلس را منعقد نموده، در مسأله ای که مطرح می شود، نتیجه حاصله از آن مذاکره را نوشته با ملاحظه اکثریت آرا به مهر اهالی مجلس رسانده اطلاع دهند که در مقام اجرا گذاشته شود. ان شاء الله و به مبارکی روز اول انعقاد مجلس خوب است برای سلامتی ذات ملکوتی صفات تخت وتاج کیان، السلطان مظفرالدین شاهنشاه خلدالله ملکه و سلطانه ، نقداً صحبتی از ارزانی و فراوانی و راحت به دست آمدن نان و گوشت کنیم… .^(۲۰)

بعد از رضی الملک، حاج شیخ تقی، وکیل صنف تجار، در باب مجلس فواید عمومی همدان سخنرانی مفصلی کرد. وی بعدها علاوه بر امر اداره وکیلان، دبیری مجلس مذکور را نیز بر عهده داشت و غالب قرارها، اعلامیه ها و تلگراف های اصناف و اهالی شهر به انشای او بود. حاج شیخ تقی به سبب فعالیت های مردمی از سوی مجلس فوق به «وکیل الرعایا» ملقب شد.

با تامل در متن سخنرانی ظهیرالدوله می توان به برنامه ها و اهداف یا به عبارتی مرام نامه مجلس فواید عمومی پی برد. ظهیرالدوله ابتدا به تشریح وظایف حاکم پرداخته و پس از آن، موارد مورد مذاکره مجلس، اعم از ماکولات، امنیت، اقتصاد، بهداشت و نحوه اداره شهر و انجام اصلاحات را خاطر نشان می کند و برای پیشرفت امور حاجی ابوالفتح خان، برادرزاده علی اصغر خان امین السلطان و از نزدیکان و همراهان وی به همدان را که به عضویت مجلس درآمده بود، به ریاست مجلس فواید عمومی منصوب کرد.^(۲۱)و^(۲۲) ظهیرالدوله تعداد جلسات مجلس را ماهی سه جلسه و ده روز یک بار مشخص نمود.

در اولین جلسه مجلس، وکلای اصناف و حاضران درباره گرانی قیمت گوشت و تنزل بهای آن به شور پرداختند و اعلام کردند:

گوشت را به سنگ نه عباسی از قرار یک من سه هزار و یک عباسی بفروشند، غیر از این صنف هم هرکس بخواهد کشتار نماید، آزاد ومختار است و هر کس به سنگ کم تر یا زیادتر از این قیمت بفروشد، شخص خریدار بیاید تا آن قصاب مجازات شود.^(۲۳)

در پایان هر جلسه مجلس صورت جلسه ای تنظیم می شد و ضمن درج موارد مصوب، تمام وکلای اصناف آن را مهر و امضا می کردند و هر صنف موظف به اجرای تصمیمات مجلس بود. مسؤولیت نظارت بر اجرای مصوبات با حاکم و مأموران وی بود و در واقع می توان گفت در مواردی بازوی اجرای مجلس بودند.

از دیگر مصوبات مجلس مذکور، تعیین اوزان و ذرع رسمی بود که در جلسه دوم مجلس که در ۲۵ جمادی الاول در منزل ذوالریاستین تشکیل شد بنا به دستور ظهیرالدوله اوزان و نیم ذرع های آهنی که با علامت و مهر دولتی ساخته شده بود، در معرض دید نمایندگان قرار گرفت و آنان نیز، بر این ابتکار مهر تأیید زدند.

در باب اخذ مالیات قرار بر این شد که دیگر فراشان و مباشران حکومتی در خصوص وصول مالیات از اصناف اقدامی نکنند و نماینده هر صنف خودش از روی کتابچه دستورالعمل و عمل ولایتی، قسط صنف مذکور را در مجلس فواید عمومی در حضور تمام وکلا تحویل دهد و قبض بگیرد و تومانی صد دینار هم بابت تفاوت عمل حکومتی، حق الوکاله دریافت دارد.^(۲۴)

راجع به برقراری امنیت راه ها و حق راهداری نیز اعلامیه ای به شرح ذیل صادر شد:

بر حسب امر قدر قدرت همایونی خلد الله ملکه از جناب عباس خان نصیرالممالک التزام گرفته شد و مشارالیه به تمام قراسوران خاک همدان سفارش اکید کردند که در خاک همدان از عابرین و چاروادار به هیچ اسم و رسمی دیناری مطالبه نشود. محض اطلاع آیندگان و روندگان اعلان شد که در کمال آسودگی عبور و مرور نمایند و به هیچ عنوان دیناری به قراسوران ندهند. قراسوران هر راهی از دولت مواجب و مقرری برای حفظ امنیت عابرین و مال آن ها دارد. از این تاریخ به بعد از هر کس به این عنوان چیزی گرفته شود، به کارکنان حکومت جلیله اطلاع بدهد تا گرفته و رد شود.^(۲۵)

از سوی دیگر، ظهیرالدوله «چون خود را در تامین آسایش و رفاه مردم و رسیدگی به شکایاتشان وجداناً مسؤول می دانست در میان مردم درآمد، روزها پیاده و تنها (فقط با یک منشی) خیابان بین النهرین و کوی حکیم خانه را طی می کرد و در مسجد معروف «توت قمی ها» می نشست و به کار مردم رسیدگی می کرد».^(۲۶) علاوه بر این، ظهیرالدوله برای آگاهی از مشکلات مردم و معضلات شهر یک صندوق عرایض و شکایات ترتیب داد و هر هفته، نامه های رسیده مورد بررسی قرار می گرفت.^(۲۷)

مجلس فواید عمومی چون مکان و ساختمان خاصی جهت برگزاری جلساتش نداشت، ظهیرالدوله تصمیم گرفت با کمک مردم ساختمان مجهز و خوبی بدین منظور دایر نماید، به همین سبب اعلامیه صادر شد که پیرو آن مردم اعم از روحانی، بازاری، دانش آموز و اقلیت های مذهبی هر یک کمک شایانی کردند و ساختمان به سامان رسید. پس از پایان کار ساختمان، برای ممهور کردن اوراق مصوبات مجلس مهری ساخته شد و جهت تعالی و رشد فکری مردم و اطلاع رسانی از وقایع داخلی و خارجی و اخبار مجلس، روزنامه ای بنام «عدل مظفری» در روز چهارشنبه ۱۱ شوال ۱۳۲۴ از سوی مجلس فواید عمومی منتشر شد. این روزنامه دارای شش ستون بود که ستون اول شامل اخبار خارجی و سایر بلاد بوده و ستون دوم به اخبار داخلی همدان اختصاص داشت؛ ستون سوم به تنظیفات تعلق داشت؛ چهارم به تجارت و فواید آن می پرداخت؛ ستون پنجم، مطالب متفرقه و ستون ششم، اعلامیه های مختلف را در بر می گرفت. قیمت روزنامه در همدان، یک عباسی و در سایر نقاط، پنج شاهی بود. مدیریت روزنامه را دکتر حسین خان طبیب علی بر عهده داشت. روزنامه بعد از سیزده شماره تغییر نام داده و در سال ۱۳۲۵ق به نام «اکباتان» منتشر شد.^(۲۸)

ظهیرالدوله با این حرکت توانست اصلاحات مورد نظر را به کمک روشن فکران بومی و اعضای همدانی اخوان الصفا که به صورت یک حزب عمل می کرد، به سامان برساند. وی نه تنها افراد عضو انجمن اخوت مانند حاجی ابوالفتح خان و کسان دیگر چون دکتر حسین طبیب علی را به همراه خود به همدان آورد و از کمک آنان بهره گرفت، بلکه به محض ورود به همدان، عضوگیری برای اخوان الصفا را آغاز کرد و به شکلی آن را سامان داد که بتواند همانند یک جبهه و حزب عمل کند. این افراد، مردمی بوده و در بین آنان محبوبیت خاصی داشتند؛ همانند ظهیرالممالک، رضی الملک، ذوالریاستین (رئیس تجار) و وکیل الرعایا (نماینده اصناف). مطالبی می توان یافت که بر عضویت این افراد در “اخوان الصفا” دلالت می کند، و این که این حزب مستقل بوده و به محافل فراماسونری وابسته نبودند؛ از جمله:

محمد باقر خان عنایت السلطنه و آقا سید عبدالباقی که از اخوان هستند.^(۲۹)

شب را جناب امام جمعه همدان (محمد باقر رضوی) و نه نفردیگر از اعیان، به شرف فقر و اخوت مشرف شدند.^(۳۰)

در جای دیگر ظهیرالدوله در مورد نقش اعضای اخوان الصفا و اخوت آورده:

اول کلنگ ساختمان فواید عمومی را فقیر به دست خودم بر زمین زدم. پس از من میرزا یوسف خان احتشام لشکر، لشکر نویس باشی همدان که از اخوان است، زدند.^(۳۱)

و در مورد تعداد اعضا، باز می توان به «خاطرات و اسناد» ظهیرالدوله استناد کرد:

صبح غالب اخوان تقریباً پنجاه شصت نفر که در باغ حاضر بودیم، از آجر و گچ که دیشب حاضر کرده بودند، هر کدام یک آجر و یک دستمال گچ به دست خود برداشته و رفتیم به مجلس فواید عمومی.^(۳۲)

ظهیرالدوله با این تدبیر، افکار اصلاح طلبانه غیر بومی و بومی را به هم گره زد وبه کمک تشکیلات مذکور توانست اقدامات مفیدی انجام دهد. البته نباید از نقش روشن فکران و آزادی خواهان منطقه که حتی عضو اخوان الصفا نیز نبوده اند غفلت کرد. در مباحث بعدی به این موضوع می پردازیم.

با این اوصاف مجلس فواید عمومی پیش از انقلاب مشروطیت در همدان دایر شد و محور خدمات عمومی گردید. فرید الملک همدانی در این باره می نویسد:

در همدان بنای عدالت خانه ملی حضرت حکمران گذاشته مشغول ساختن عدالت خانه هستند.^(۳۳)

د) صدور فرمان مشروطیت

در همان ایامی که مردم همدان به رهبری ظهیر الدوله، روحانیان و آزادی خواهان محلی در تب و تاب برپایی مجلس فواید عمومی بودند، جنبشی فراگیر در ایران طنین انداز شده بود که خواهان تاسیس عدالت خانه و سهیم شدن در اداره امور کشور بود. مردم همدان و فعالان سیاسی آن سامان علاوه بر تلاش برای سامان دهی اداره امور شهر و همکاری با ظهیرالدوله، از حوادث کلی کشور غافل نبوده و فعالانه با کانون جنبش، یعنی تهران و روحانیان پیشرو مرکز در تماس بوده و با آنان همراهی و هم گامی داشتند.

در سال ۱۴۲۴ق سید محمد یوسف زاده، متخلص به غمام از شعرا و آزادی خواهان همدان، «انجمن اتحاد» را تأسیس کرد. که اهداف سیاسی داشت و در تلاش برای برقراری قانون، عدالت و آزادی بود. سید محمد، فرزند حجت الاسلام سید یوسف مجتهد همدانی، از سادات جلیل القدر حسینی، در دوم رجب ۱۲۵۳/۱۲۹۲ شمسی در شهر نجف اشرف متولد شد و تا سیزده سالگی در آن جا به تحصیل پرداخت و پس از آن که پدرش از تحصیل فراغت یافته به