خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل حیات سیاسی و اجتماعی زبیده خاتون

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حیات سیاسی و اجتماعی زبیده خاتون :

صدسال اول حکومت عبّاسیان حوادث سیاسی، آشوب های فرقه ای و قیام های خونینی را به دنبال داشت. در این میان بررسی شرح حال اعضای این خاندان و آشنایی بیشتر با جزئیات حیات سیاسی ایشان محقّق را با روند حوادثِ دوره عباسی آشناتر می کند. با لحاظ این مسأله که زنان در طول تاریخ جایگاه و سهم خاصی داشته اند این مقاله بر آن است تا به بررسی نقش و مقام یکی از مشهورترین زنان این دوره (زبیده خاتون) بپردازد. وی به عنوان عامل پشت پرده در بسیاری از حوادث سیاسی نقش ایفاء کرد. همچنین مطالعه حیات اجتماعی، فرهنگی، علمی و ادبی وی ما را در شناخت شخصیت و طرز فکر و جایگاه او در دربار عباسی یاری می کند. اخبار راجع به زبیده در متون متعدد پراکنده است. منابع اعلام و فرهنگنامه ها هم کمک زیادی در شناسایی کامل حیات زبیده نمی کنند. در این مقاله بر آنیم تا جوانب مختلف حیات وی را مورد بررسی و تحقیق قرار داده و شرح حال نسبتا کاملی از وی ارائه دهیم.

واژه های کلیدی: عباسیان، زنان، هارون، مأمون، زبیده، بغداد.

مقدمه

زنان در تاریخ دولت عباسیان جایگاه عظیم و مهم و گاه هم ردیف خلفا داشته اند، اما چون قسمت اعظم کتب تاریخی به ذکر حوادث سیاسی پرداخته اند بررسی شأن، جایگاه و نقش زنان در ادوار حکومتی این دولت مجهول مانده است. با وجود این، اخبار و اطلاعات راجع به آنان کم نیست بلکه دستی قدرتمند باید، تا آنها را مدوّن و مکتوب کند. در میان زنان مشهور این خاندان، نام زبیده، از لحاظ شأن و مقام گاه هم ردیف هارون عباسی در داستان های خیال انگیز بغداد و افسانه های هزار و یکشب می درخشد.۱ در بسیاری از حوادث تاریخ عباسی، مقارن حکومت هارون و بعد از او ردپایی از اِعمال نظر و دخالت مستقیم و غیر مستقیم زبیده، مشاهده می شود. این نوشتار سعی دارد تا به شناسایی جنبه های حیات این زن بزرگ بپردازد و یک زندگینامه ی جامع و مجمل از وی ارائه دهد.

زبیده

أمَه العزیز، دختر جعفر بن منصور عباسی ملقّب به زبیده، یکی از زنان معروف و ممتاز عصر عباسی است. علّت شهرت زبیده، به این لقب به دوران کودکی وی، زمانی که منصور خلیفه ی عباسی وی را در آغوش خود می رقصاند و او را زبیده صدا می زد، برمی گردد و این صفت از همان زمان بر نام او غالب شد.۲ زبیده، در لغت به معنای هر آنچه که از شیر حاصل شود (سرشیر و کف و…) و اسم تصغیر از ماده ی زَبَدَ است.۳ بنابراین علّت آن سفید پوستی، طراوت و درخشانی صورتش بود.۴ در برخی متون از وی با کنیه ی ام جعفر و ام واحد نیز یاد شده است.۵ درباره ی اشتهار زبیده به کنیه ی ام واحد مطلب خاصی یافت نشد. اما ظاهرا شهرت وی به کنیه ی ام جعفر، به دلیل انتساب به نام پدرش (جعفر بن منصور) می باشد، زیرا در ذیل نام فرزندان وی اسم جعفر یافت نشد.۶

برخی گمان می کنند زبیده، تنها لقب او است.۷ در حالی که در بسیاری از متون تاریخی از زبیده با عنوان ام جعفر یاد می شود.۸ در کنار این القاب، عناوینی چون الهاشمیه، القرشیه زوجه هارون الرشید، بنت عّمه (هارون)، اّم الامین و… در کنار نامش مشاهده می شود.۹

در خصوص پدر و مادر زبیده، اطلاعات کاملی در دسترس نیست، جز این که مادرش کنیزی (سلسبیل) متعلّق به جعفر بن منصور بود که در سال (۱۴۵ه ) در موصل محل حکومت جعفر در قصر الحرب، زبیده، را به دنیا آورد.۱۰ ظاهرا او تنها همسر جعفر نبوده، زیرا زبیده خواهر و برادر ناتنی فراوان داشته که درباره آنها نیز اطلاع خاصّی در دست نیست. لُبابه خواهر زبیده، بعد از مرگ پدرش به موسی بن مهدی سپرده شد. ابراهیم برادرش دنباله و عقبی نداشته است؛ عیسی بعدها والی بصره و مناطق اطراف شد و از سرنوشت جعفر، یحیی، عبداللّه و صالح، پسران دیگر جعفر بن منصور اطّلاع دقیقی در دست نیست. زبیده در سال (۱۴۸ه) در سن سه سالگی پدر خود را از دست داد و بعد از آن تحت حمایت منصور دوانقی (پدر بزرگش) قرار گرفت.۱۱

از زبیده، در منابع تاریخی به عنوان زنی دیندار، اصیل زاده، زیباروی، محبوب، نیکوکار، خَیِّر و با نفوذ یاد شده است.۱۲ انتساب وی به خاندان سیاسی حکومتی توجّه نویسندگان را برانگیخته است، به طوری که در این زمینه وی را در میان عباسیان یگانه و بی همتا می دانند. او فرزند جعفر، نوه ی منصور، همسر هارون الرشید، عروس مهدی عباسی و همسرش خیزران، مادر امین خلیفه ی مقتول عباسی به سال (۱۹۸ه) و نیز مادر ناتنی مأمون و معتصم عباسی است. واثق و متوکّل نیز نوادگان پسران ناتنی وی هستند. در تاریخ دوره ی اموی و عباسی فقط دو زن در مسئله ی انتساب سببی و نسبی خاندان حکومتی مشهور هستند. یکی زبیده، در میان عباسیان و دیگری عاتکه، دختر یزید بن معاویه بن ابی سفیان در بین اموی ها.۱۳

از دیگر موارد شهرت زبیده، در خلافت امین است، تنها خلیفه ای که بعد از علی بن ابی طالب علیه السّلام و به روایتی بعد از حسن بن علی علیه السلام دومین یا سومین خلیفه ای بود که تبار هاشمی داشت.۱۴ یعنی این که پدر و مادرش هر دو نسب به هاشم بن عبد مناف می بردند. در تاریخ عباسیان این شهرت فقط از آن امین فرزند زبیده، شد.

درباره ی مذهب زبیده اطّلاعی در دسترس نیست. امّا اعلمی، وی را شیعه می داند و معتقد است، بزرگان شیعه (که از نام آنها ذکری به میان نیاورده) مذهب زبیده را از شخصیتش جدا ندانسته اند.۱۵

نویسندگان، زبیده را زنی عاقل، هنرمند، آگاه به فنون ادب و شعر، همنشین با علما و شعرا و شاعره معرفی کرده اند. رحم، شفقت، کرامت، بخشندگی و کیاست جزو صفات بارز وی بوده است. در باب این صفات و ویژگی ها حکایت های فراوان وجود دارد. داستان ملاقات وی با مردی عابد و جوانمرد و پیمودن راهی طولانی برای زیارت او و آزمودن میزان جوانمردی و بخشندگی آن مرد از جمله ی این حکایت هاست.۱۶ درباره ی بخشندگی و شفقت زبیده هم حکایت دلنشین آزاد کردن مردی که به زبیده مقروض بود، خواندنی است.۱۷

محفل زبیده، محل اجتماع هنرمندان، علماء، اطبّا، شعرا و ادبا بود، و همگی از عطایای بانو بهره می بردند. گفتنی است کمک های زبیده، شامل حال زاهدان، نیکوکاران، فقرا و بیچارگان هم می شد.۱۸

ازدواج

ورود زبیده به بغداد نقطه ی عطفی در زندگانی وی محسوب می شود. بغداد، مرکز خلافت عباسی، محلّ تحولات سیاسی اجتماعی و فرهنگی در تاریخ اسلام بود. ثروت و مکنت دولت عباسی در صد ساله اول حکومتشان، زندگی تجملاتی را به وجود آورد که در تاریخ، بغداد را محلّ داستان ها و افسانه ها و اسطوره های کهن قرار داد.

زبیده، در سن هفده سالگی در عنفوان جوانی در بغداد با پسر عموی خویش، هارون الرشید عباسی ازدواج کرد.۱۹ تاریخ این ازدواج به سال (۱۶۵ه)۲۰ و در محلّ قصر الخلد در بغداد بود. البته در برخی منابع محلّ ازدواج زبیده، در خانه ی محمد بن سلیمان که بعدها از آنِ عباسه خواهر هارون شد و نیز دیرسوسی در قادسیه و… بیان شده است.۲۱

ظاهرا بر پایی مراسم ازدواج با شکوه و عظمت در میان خاندان عباسی مرسوم بوده است. ماجرای ازدواج خیزران و مهدی عباسی، هارون و زبیده، مأمون و پوران خود شاهدی بر این مدّعاست. مهدی عباسی مراسم با شکوهی برای ازدواج هارون و زبیده برپا کرد و مخارج فراوانی در حدود ۰۰۰/۳۸۰/۱ درهم خرج کرد. مراسمی که نظیر آن را کسی به یاد نداشت. روایت است خلیفه جام هایی آکنده از جواهرات و سکه های زر و سیم به میهمانان می بخشید. زبیده، هنگام حرکت به سوی خانه ی بخت آراسته و مزین به جواهرات فراوان و سنگین بود، به طوری که توان راه رفتن نداشت. تلاش فراوانی برای روشنایی قصر انجام شد به طوری که دود حاصله از سوختن شمع ها و عطر شمع های عنبرین عروس را ناراحت کرده بود و زبیده دستور داد، آنها را بیرون بردند برای جلب نظر عروس انواع هدایا، جواهرات، عطرهای خوشبو، وسائل آرایش و لباس های فاخر به وی هدیه شده بود.۲۲ هنگامی که زبیده، به خانه ی هارون وارد شد امیرزاده ی جوان دانه های مروارید را که در آستین داشت بر سر و روی عروس پاشید و با اجازه زبیده، حُضّار به جمع آوری مرواریدها برای خویشتن، پرداختند.۲۳ طبق روایتی مبالغه آمیز هارون برای مراسم عروسی خویش ولیمه ای داد که مصارف آن ۵۵ میلیون درهم خرج برداشت.۲۴ نقل است هارون بعد از مراسم ازدواجش بار عام داد و مردم، به خصوص بنی هاشم را مورد محبت خویش قرار داد و به آنان هدایایی گرانبها از جمله، پارچه های زربفت و… عطا نمود.۲۵ روایات نشان می دهد، هارون سخت به زبیده دلبسته بود و لذّت بودن در کنار زبیده را با هیچ چیز عوض نمی کرد. زبیده نیز به هارون علاقه ی فراوان داشت و هرگز غم و اندوه وی را تحمّل نمی کرد. این مسائل از داستان تصمیم هادی عباسی، برادر هارون برای خلع وی از ولایتعهدی و ابراز نگرانی یحیی برمکی از این مسئله و بی توجهی هارون نسبت به امور حکومت و خوشگذرانی با همسرش کاملاً مشهود و هویدا است.۲۶ با وجود این، نشان از علاقه و عشق متقابل میان هارون و زبیده است.۲۷ وجود ارتباط صمیمانه و شوخی و مزاح میان هارون و زبیده را می توان از داستان های همنشینی آن دو با قاضی ابویوسف در سال (۱۸۲ه) و شیطنت های هارون جوان و طنازی های زبیده و حسن ختام های قاضی که به خوبی از پس آن دو برمی آمد و رضایت هارون و زبیده را فراهم می کرد، مشاهده نمود.۲۸

زبیده، مانند هر زن دیگری خواهان شوهرش بود و هرگز تحمّل نمی کرد فرد دیگری، محبّت هارون را به سوی خویش جلب نماید. داستان اهدای کنیزکی به هارون که سخت مورد توجّه هارون قرار گرفت و زبیده به دلیل نگرانی نسبت به این موضوع با خواهر هارون (علّیه) مشورت کرده و به اتفاق او تصمیم گرفتند کنیزکانی زیباروی و آوازخوان به قصر هارون بیاورند تا خلیفه را از توجه به آن کنیزک باز دارند و با تحریک کنیزکان آوازه خوان که ترانه هایی از بی وفایی هارون و عشق و وفاداری زبیده بخوانند و بدین ترتیب احساس و عاطفه ی هارون را تحریک نمایند، همه حکایت از توجه زبیده به حفظ همسرش برای خود، دارد. ترفند زبیده و علّیه مؤثر واقع شد و هارون سریع به نزد زبیده آمد و در صدد جلب رضایت وی برآمد.۲۹

زبیده، اگرچه اولین بانوی هارون و سوگلی حرم وی بود، امّا هارون بعدها همسران دیگری نیز اختیار نمود. برخی از این همسران کنیزانی بودند که زبیده خود به محفل هارون فرستاده بود. مراجل، مادر مأمون و مارده، مادر معتصم از این گونه اند. درباره ی چگونگی آشنایی مراجل با هارون روایات متعددی بیان شده است. برخی در پی داستان تنهایی و گوشه نشینی هارون از جمله کنیزانی که زبیده به محفل هارون فرستاده مراجل را ذکر کرده اند.۳۰ گروهی نیز وی را کنیز قصر هارون دانسته اند، در زمانی که هارون شیفته ی کنیزکی زیباروی متعلق به جعفر برمکی شده بود، زبیده، کنیزک (مراجل) را زینت کرده و نزد هارون فرستاده بود تا از این طریق توجه هارون را به سوی خود جلب کند.۳۱ روایت عجیب دیگر در این زمینه (آشنایی هارون با مراجل) وجود دارد که، زبیده در اوایل ازدواج با هارون صاحب فرزند نمی شد. هارون به توصیه ی طبیبی با مراجل کنیز خود، هم بستر شد و از او مأمون متولد شد و این مسئله طبق پیش بینی طبیب سبب تحریک حسادت زنانه ی زبیده شد و بعدها از هارون، امین را بار گرفت.۳۲ گرچه این روایت در برخی منابع تاریخی و ادبی ذکر شده، ولی باید با دیده ی تردید به آن نگریست. روایت عجیب دیگر در این زمینه داستان قمار بازی زبیده و هارون است که در حین بازی شطرنج، هارون شرط گذاشت در صورت باخت زبیده، بانو تن به یک عمل غیر اخلاقی دهد، زبیده باخت و با تمام خواهش و اصرار نتوانست نظر هارون را تغییر دهد و ناچار آن را انجام داد. در نوبت بعدی بازی، زبیده شرط گذاشت در صورت باخت هارون، وی با زشت ترین و کثیف ترین کنیز قصر هم بستر شود. هارون با کراهت تمام این شرط را پذیرفت و مأمون حاصل این بازی شوم بود!!؟۳۳

گرچه این داستان ها را باید با تأمّل و دقّت نگریست، لکن روایتی تأیید می کند که مراجل از سوی خود زبیده، به هارون پیشکش شد و او بعدها از این کار پشیمان شد و ابراز ندامت می کرد.۳۴

یکی از حوادث مهم زندگی زبیده، بعد از ازدواج با هارون، به خلافت رسیدن هارون در سال (۱۷۰ه) بود. با آغاز خلافت هارون و مرگ خیزران، مادر قدرتمند او به سال (۱۷۳ه)، زبیده، زن صاحب قدرت و نفوذ در دربار عباسی شد و سررشته ی امور را به طور غیرمستقیم به دست گرفت. علت این امر شاید نفوذ و قدرت خاندان برمکی در امور کشور بود.

از دیگر حوادث مهم زندگی مشترک هارون و زبیده، مسافرت های آن دو به سرزمین وحی و انجام مراسم حج بوده است.۳۵ مشخص نیست زبیده، در کدام سفرها همراه وی بوده است. لکن در یکی از سفرهای زیارتی، زبیده همراه هارون در اطراف سرزمین مکه با پای پیاده حرکت می کرد و اقدامات فراوانی در خصوص بنای قنات ها، منازل، پُلها و… در فاصله ی راه عراق تا حجاز انجام داد ظاهرا زبیده در این گونه خدمات عمرانی مصارف فراوانی خرج نموده است.۳۶ همراهی زبیده در سفر حجّی که هارون به سال (۱۸۶ه) انجام داد و در آن طومار ولایتعهدی پسرانش را در کعبه آویزان نمود حتمی است.۳۷

تولّد امین

زبیده در سال (۱۷۰ه) در رصافه، محمد الامین را به دنیا آورد. برخی مرگ هادی عباسی (۱۷۰ه)، آغاز حکومت هارون و تولّد امین را در یک شب دانسته اند.۳۸ تولد امین در حالی روی داد که مراجل، کنیز هارون شش ماه قبل مأمون را به دنیا آورده بود.۳۹ حوادث عجیب فراوانی هم زمان با ایجاد نطفه ی امین، بارداری زبیده، و تولد امین نقل شده است. به موجب این روایات زبیده هر سه بار فرشتگانی را در خواب می دیده که به کودک وی اشاره می کنند و آرزوی بقاء و جاودانگی حکومت وی و یا بشارت تولد پادشاهی که سرانجام خطاهایش وی را به عاقبتی سوء می کشاند، کرده اند. زبیده، گر چه از این رؤیاها سخت اندوهناک می شد و برای تعبیر آنها به خوابگزاران مراجعه می کرد لکن آنها از سعادت و طول عمر فرزندش خبر داده اند. این گفته ها زن هوشمندی چون زبیده را قانع نمی کرد و لیکن او سعی می کرد آن رویاها را فراموش کند و جدی نگیرد.۴۰ مسعودی، مورّخ نامدار، این اخبار را دچار تردید و شک فراوان می داند و آنها را ساخته و پرداخته ی دوستداران خاندان عباسی و راویانی چون عتبی و مدائنی می داند.۴۱

امین تنها فرزند زبیده بود، لذا او پسرش را بی نهایت دوست می داشت. تربیت امین در کودکی به کسایی، استاد بزرگ علم نحو در کوفه در سال (۱۸۹ه) سپرده شد. ظاهرا کسایی در تربیت امین کمی سخت می گرفت و این مسئله رأفت مادرانه ی زبیده را تحریک کرد و به کسایی پیام داد که در رفتار با نور چشم و ثمره ی قلبش امین تجدید نظر نماید.۴۲ این رفتار دلسوزانه ی زبیده، در مقابل معلم دیگر امین که احمر نام داشته نیز صورت گرفته و اوج احساسات، عواطف و نازک دلی زبیده را نسبت به امین می رساند.۴۳

امین در آغوش پر مهر مادر و در میان ثروت دوره ی عباسی و رفاه کامل بزرگ شد و این زمینه بستر مناسبی برای شکل گیری شخصیتی سبک سرانه و بی توجّه به مسائل و لاقید و خودخواه فراهم نمود. این موضوع سبب شده برخی نویسندگان چنین استنباط کنند که «امین در آغوش زبیده پرورش یافت و هرکس زبیده را بشناسد درمی یابد امین تا چه اندازه در میان خوشگذرانی و تفریح بوده است».۴۴ ناگفته نماند زبیده، به عنوان مادر امین، جایگاه و مقام والایی داشت به طوری که، شخصیت امین را تحت الشعاع قرار می داد. این مسئله سبب شد، گاهی امین را ابن زبیده بخوانند.۴۵ این مورد حتّی در سروده ای از شاعری که کنیززادگی مأمون را مورد نقد قرار می دهد، قابل مشاهده است.۴۶

دوران تنعّم و رفاه

ورود به قصر هارون در بغداد و ازدواج با وی آغاز دوران رفاه، تجمّل و تنعّم زبیده بود. ثروت حاصله از خراج، جزیه و… در سرزمین های اسلامی به بغداد فرستاده می شد که اسباب خوشگذرانی، رفاه و عیش و نوش درباریان را فراهم می کرد. شواهد نشان می دهد زبیده، تحت تأثیر همین جریان شروع به جمع آوری ثروت و مال اندوزی کرد. با توجه به خصوصیت و سلیقه ی زنانه زبیده، دست به اقداماتی می زد که به تعبیر بعضی، از حوصله ی شاهان و امرا بیرون بود. نقل شده زبیده فرشی داشت که تصاویر حیوانات و پرندگان با طلا بر آن منقوش و دیدگانِ حیوانات با گوهرهایی چون یاقوت، زمرد و… مزیّن شده بود، اثاث و ظروف زبیده به طور عمده از جنس طلاهای مرصّع و لباس هایش از پارچه های زربفت گرانبها تهیه می شد. سراپرده هایی در اتاق های قصر نصب کرده بود که آویز آن پرده ها از جنس نقره و قلاّب آنها صندل و آبنوس و جنس خود پرده ها از حریرهای سرخ، زرد، سبز و آبی (به صورت مجزا) بود. برای روشنایی قصر دستور داده بود تا شمع های عنبرین در اتاق ها و سالن ها بیافروزند. به هنگام راه رفتن از کفش مرصّع جواهرنشان استفاده می کرد. برخی وی را در این زمینه ها نوآور می دانند. لباس های او شامل عباهایی بلند بود که روی زمین کشیده می شد و انتهای آن به جواهرات مزیّن بود. زبیده، انگشترهای مرصّع و زرین به دست می کرد و معتقد بود باید در بین زنان آن دوره نمونه باشد. وی از تقلید کردن در پوشش و آرایش بیزار بود، به طوری که وقتی عباسه خواهر هارون در تاج تزیینی روی سرش مرصّع و جواهر به کار برده بود او از این عمل خودداری کرد.۴۷

زبیده، کنیزان زیادی داشت که آنها در میان مردم به زیبایی شهره بودند. مشهور است وی دستور داد لباس مردانه برتن کنیزان کنند و مردم آن زمان به خصوص طبقه ی اشراف در این کار از وی تقلید کردند و کنیزان مردنما را غلامان زن، صدا می زدند. علت این کار زبیده معلوم نیست.

در همین رابطه نقل شده زمانی که زبیده دانست کنیزان آوازه خوان و زیباروی، توجّه امین را به سوی خود جلب کرده اند و به معاشرت با آنها مشغول است، کنیزان را می آراست و لباس های فاخر و ابریشمین بر تن آنها می کرد و به نزد امین می فرستاد. تا آنها توجه امین جوان را به سوی خود جلب نمایند. شاید همین مسئله (هر چیزی که امین طلب می کرد سریع برایش مهیّا می شد) در شکل گیری خصوصیات اخلاقی وی تأثیر گذاشت و او را که بعدها خلیفه ی مسلمین شد از امور مهم حکومتی و سیاسی به سوی لهو و لعب کشاند و موجبات سقوط دولتش را فراهم کرد. کنیزان زیباروی زبیده، ظاهرا توجه برخی درباریان را به سوی خود جلب کرده بودند. در همین رابطه نقل شده، آوازخوانی از صنف خوانندگان دربار عاشق نَمار، کنیز زیباروی زبیده شده بود و صبح و شام بر کناره ی سرای او می ایستاد و اشعاری در شرح عاشقی و حرمان و… می سرود. زبیده دستور به اخراج وی از کاخ داد. مدتی بعد آوازه خوان سر راه زبیده می ایستاد و اشعاری در شرح بدبختی و رنج اخراجش از قصر می سرود. این امر توجه زبیده را به خود جلب نمود و آوازه خوان عاشق را با کنیزک خود پیوند زناشویی داد.۴۸

مقدار حقوق و مقرری زبیده از بیت المال را پنجاه هزار درهم و در روایتی پنجاه میلیون درهم ذکر کرده اند.۴۹ مخارج سفره ی غذا و خوراک زبیده و هارون ده هزار درهم ذکر شده است. ظاهرا آن دو غذاهای متنوع و جدید تناول می کردند.۵۰

با همه ی این تفاصیل باید در اعداد و ارقام این آمارها اندکی دقّت کرد. در این باره زیدان معتقد است، روایات پیرامون کفش های مرصّع و… مربوط به زبیده، نقل قول مسعودی است و وی از نظر زیدان زن پرهیزگاری است. وی با استناد به قول ابن خلدون بیان می کند عباسیان بالطّبع بدوی بوده و هرگز این اندازه لوازم و اثاث نداشتند؛۵۱ هر چند ممکن است در اخبار، در مورد اموال، ثروت و مستمری زبیده افراط شده باشد، امّا اصل مطلب که تنعّم و رفاه مطلق دربارهادی عباسی است، نباید نادیده گرفته شود. چنان که از ثروت افسانه ای زبیده در اشعار و متون ادبی یاد شده است.۵۲ در کنار همه ی این مسائل، زبیده اموال و ثروت خود را صرف مصارف شخصی و تجمّل نکرد بلکه در کنار زندگی با شکوه خویش به جلب و جذب شاعران، ادیبان و عالمان و… و نیز به ایجاد بناهای عام المنفعه و موقوفه ها و… در سرزمین های اسلامی پرداخت.

دخالت در سیاست

زبیده به عنوان ملکه ی جهان اسلام در مرکز خلافت (بغداد) از حوادث سیاسی آن دوره در امان نبود. با وجود این، گمان می رود تا زمان حیات خیزران، مادر مقتدر هارون، وی نقش اساسی در امور سیاسی آن زمان نداشته است. با مرگ خیزران، وی به عنوان دومین شخصیت سیاسی بعد از هارون در امور سیاسی نظارت و گاهی دخالت مستقیم داشت. نقش زبیده در امور سیاسی برای اولین بار در داستان سقوط برمکیان آشکار می گردد؛ گرچه آنها در به قدرت رساندن هارون و طرفداری از حکومت امین تلاش فراوان کرده بودند، اما گاهی میان آنها و زبیده اختلاف نظر به وجود می آمد. اختلاف هایی که نمی توان نسبت به آن به عنوان یکی از دلایل سقوط برمکیان، بی اعتنا بود. اولین مورد اختلاف میان زبیده و خاندان برمکی به آشنایی هارون با کنیز زیبا و آوازه خوان متعلق به جعفر برمکی بر می گردد. دنائیر، کنیز مزبور بود که توجه هارون را به سوی خود جلب نموده بود، هدایای فراوانی از خلیفه دریافت می کرد و هارون سعی می کرد هر روز برای دیدار وی در قصر جعفر، بشتابد. با آگاهی زبیده از این موضوع، وی خشمگینانه کنیزانی زیباروی به نزد هارون فرستاد تا توجه وی را به سوی خود جلب نماید.۵۳ دومین مورد اختلاف میان زبیده و برمکیان به داستان ولایتعهدی پسران هارون برمی گردد. زمانی که هارون به همراه زبیده و پسرانش امین و مأمون و وزیرش جعفر برمکی به مکه آمدند تا پیمان ولایتعهدی فرزندانش را در کعبه بیاویزند و سوگند یاد کنند که به آن وفادار باشند. به دنبال این جریان، امین وارد کعبه شد تا بر طبق رسم سوگند یاد کند که ناگهان جعفر برمکی در این مسئله دخالت کرد و بیان نمود که امین باید سه بار سوگند یاد کند، زیرا در صورت خیانت به دیگر فرزندان هارون خداوند او را رسوا خواهد نمود. امین با اکراه دستور جعفر را انجام داد و زبیده خشمگینانه، جعفر را مشاهده می کرد و به قولی به دلیل این مسئله از او، رنجید و کینه ی وی را به دل گرفت.۵۴ جرجی زیدان معتقد است به همین دلیل، زبیده ی عرب تبار در نابودی برمکیان ایرانی تبار کوشید.۵۵ در توضیح این مسئله باید متذکر شد گرچه امین نزد زبیده محبوب بود و او تحمّل مشاهده ی ناراحتی و رنج فرزندش را نداشت، امّا این رفتار برمکیان نباید آن قدر مهم بوده باشد که خشم زبیده را تحریک کند، مگر این که زبیده، به خصوصیات اخلاقی فرزندش کاملاً آگاه باشد و بداند که امین دیر زمانی نخواهد گذشت که خلف وعده نموده و طبق گفتار جعفر رسوا خواهد شد.

از دیگر موارد اختلاف میان زبیده و برمکیان، دخالت های آنان در امور خصوصی خلیفه بود، به صورتی که هارون بازیچه ی فرمان ها و خواسته های آنها شده بود و این موضوع زبیده، زن بانفوذ و قدرتمند دربار را می رنجاند، از نمونه ی این دخالت ها کار مراقبت از حرمسرای خلیفه توسط یحیی بن خالد برمکی بود که زنان خلیفه را در حرمسرا محصور و زندانی و رفت و آمد خدمه ی مرد و غلامان را به حرمسرا محدود کرده بود. به علّت این مسئله زبیده، نزد خلیفه شکایت بُرد. هارون، یحیی را توبیخ کرد و یحیی با زیرکی تمام اعتماد خلیفه را به خود جلب نمود و حتّی مراقبت از حرم را بیشتر کرد، به صورتی که شب ها درهای حرمسرا را قفل می کرد و کلید را با خود به خانه می برد. این کار که آزادی های فردی زنان حرمسرا را محدود می کرد زبیده را رنجاند و او به انتقام این عمل راز ارتباط عباسه و جعفر را فاش کرد و محل اختفای فرزندان آن دو را به هارون نشان داد و هارون را متوجّه این مطلب کرد که به عنوان خلیفه از امور سیاسی اجتماعی دربار آگاه نیست و در حالی که برمکیان از جزئی ترین امور مطلع اند. رشید با شنیدن این خبر و مشاهده ی دخالت های برمکیان در امور، تصمیم به نابودی خاندان ایشان گرفت.۵۶

این داستان اگر درست باشد به تنهایی عامل اساسی سقوط خاندان برمکی نیست، چنان که مورّخان دلایل زیادی را برای سقوط آنها برمی شمارند.۵۷ با وجود این، نقش زبیده در تحریک هارون نسبت به برمکیان قابل انکار نیست، وی ظاهرا زمانی که هارون از مسئله ی ارتباط عباسه و جعفر آگاه شد؛ از طریق جاسوسی مطلع شد که جعفر قصد دارد به خراسان فرار کند هارون را متوجّه این موضوع کرد که نمی توان از کنار آن بی اعتنا گذشت.۵۸

با وجود این، ارتباط میان خاندان برمکی، و امین فرزند زبیده بسیار محکم بود. آنها ظاهرا امین را در رسیدن به قدرت یاری کردند. این مسئله خیلی مهم بود، زیرا سلم شاعر، آن را در قالب شعر آورده است.۵۹ ناگفته نماند، امین برادر شیری یحیی بن جعفر بود و در میان خاندان آنها بزرگ شده و با فضل بن یحیی همنشین بوده.۶۰ مأمون نیز با جعفر بن یحیی برمکی مراوده و ارتباط داشت و شاید این مسئله در کدورت میان زبیده و جعفر مؤثر بوده. با تمام این مسائل، زبیده بعد از سقوط خاندان برمکی به درخواست امین نزد هارون وساطت کرد و نامه ای در این باب به خلیفه نوشت، اما درخواست زبیده مورد قبول واقع نشد.۶۱

با سقوط خاندان برمکی اعراب گُمان می کردند از زیر نفوذ ایرانیان رها شده اند و تسلّط مجدد اعراب بر اقوام دیگر حاصل می شود، اما این موضوع با مرگ هارون و دولت نافرجام امین، رؤیایی بیش نبود.۶۲

از دیگر موارد نفوذ زبیده در امور سیاسی، قضیه ی ولیعهدی امین فرزند اوست. شرط قریشی بودن خلیفه در انتخاب امین که پدر و مادرش هر دو هاشمی نسب بودند بی تأثیر نیست؛ زیرا فرزند اول هارون، مأمون بود و در سیاست، علم و حکمت از امین شایسته تر و بهتر بود. هارون گرچه این مسئله را به خوبی می دانست، اما اصرار زبیده در انتخاب امین به ولایتعهدی بی تأثیر نبود. رفاعی معتقد است در مسئله ی ولایتعهدی امین، برمکیان، قاضی ابویوسف و زبیده، هارون را دوره کرده بودند.۶۳

روایات همه نشان از توجه هارون به مأمون دارند و این موضوع یکی از موارد اختلاف میان هارون و زبیده بود. هارون برای این که به زبیده بفهماند پسرش امین صلاحیت خلافت ندارد و مأمون از او بهتر است، جاسوسی استخدام کرد و احوال دو ولیعهد جوان را زیر نظر قرار داد. گزارش ها نشان از اتلاف وقت، خوشگذرانی و مجالست با ندیمان و کنیزان توسط امین و در عوض مطالعه و بررسی امور سیاسی از سوی مأمون بود. هارون بعد از شرح این ماجرا برای زبیده، تأکید کرد که اگر به خاطر مقام و منزلت زبیده نبود، به طور یقین امین را از ولایتعهدی عزل می کرد. این مسئله تأثیر نفوذ زبیده را در امور سیاسی نشان می دهد.۶۴

مجادله های فراوانی میان هارون و زبیده درباره ولایتعهدی امین صورت گرفته است. خلیفه اواخر عمر از این تصمیم پشیمان شد و قصد کرد، مأمون را به جای امین به خلافت برساند؛ این کار با مرگ هارون تحقق نیافت. دینوری در این زمینه داستان جالبی را ارائه می دهد: «هارون قصد عزل امین کرد و این مسئله زبیده را به شدّت خشمگین نمود. گفت وگوی هارون و زبیده، دلالت بر عدم شایستگی امین نسبت به امر سیاست و خلافت و شایستگی مأمون بدان مقام بود. هارون حتی برای اثبات این موضوع از امین و مأمون به صورت جداگانه دعوت کرد تا به محضر خلیفه آیند. مأمون و امین هر کدام جداگانه بر هارون وارد شدند. ورود امین همراه با تکبّر و غرور بود و بر پدر و مادر خویش سلام نکرد و خود را به مسئله ی جانشینی از همه سزاوارتر دانست و برعکس مأمون با تواضع و اح