خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تربیت سیاسی کارگزاران در مدرسه امام علی علیه السلام :

چکیده:

نهج البلاغه پس از قرآن کریم، سرچشمه زلال معارف الهی است. گذشته از معارف الهی، بسیاری از مسائل سیاسی، اجتماعی و حوادث تاریخی نیز در آن بیان شده و معیارهای اخلاقی و راه کارهای عملی فراوانی برای حل مشکلات اجتماعی و رفع بحران های سیاسی در این کتاب شریف ارائه گردیده است. این مجموعه همچنین با گفته های آن حضرت، تصویری از حکومت جائر مخالفان نظام علوی می نمایاند که اشراف شهوتران و طغیانگر در آن ایفای نقش می کردند. علاوه بر این، نهج البلاغه، اصول و روش های تربیتی را نیز به تصویر می کشد. عهدنامه امام علیه السلام به مالک اشتر نخعی برنامه مدونی است از یک نظام اسلامی در همه ابعاد آن; سیاست را هم گام با اخلاق، دیانت و ارزش های دینی ارائه کرده و این در اصلاح رفتارهای سیاسی مدیران و فرمانروایان نقشی بسزا دارد.

این نبشتار به نوبه خود، تلاشی است درباره نمایاندن جلوه هایی از تربیت سیاسی کارگزاران و زمامداران اسلامی که بر اساس اندیشه های سیاسی حضرت علی علیه السلام تدوین یافته است.

مفهوم «تربیت سیاسی »

گرچه ارائه تعریف جامع و مانعی از «تربیت » و «سیاست » و نیز «تربیت سیاسی » دشوار است، ولی با مراجعه به معانی لغوی این واژه ها و تعاریف گوناگونی که برای آن ها ذکر شده، می توان تا حدی مفهوم «تربیت سیاسی » را به دست آورد. «تربیت » در لغت، به معنای پرورانیدن یا پرورش دادن و بارآوردن; ^(۱) یعنی به فعلیت رساندن نیروهای بالقوه متربی است. در اصطلاح، تعاریف متعددی از آن ارائه شده که در عین تعدد، همگی در این زمینه توافق دارند که تربیت فرایندی است که نتیجه اش تغییر رفتار فرد – اعم از فردی و اجتماعی – و کسب هنجارهای مورد قبول می باشد.

«سیاست » نیز در لغت به معنای اصلاح امور خلق، اداره کارهای مملکت، حکم راندن بر رعیت و ریاست کردن ^(۲) آمده،

اما در اصطلاح، تعریف های مختلفی از آن شده است که این موضوع به اختلاف فکری و نظری صاحب نظران سیاسی بازمی گردد. با این وجود، تقریبا همه اندیشمندان سیاسی بر این نکته اتفاق نظر دارند که منظور از «سیاست » مدیریت و تدبیر امور جامعه در مسیر زندگی معقول همراه با عزت و رفاه عمومی است.

با توجه به آنچه گفته شد، می توان گفت: «تربیت سیاسی » فرایندی است فراگیر و تدریجی که در جهت تربیت شهروندان مسؤول و وظیفه شناس و نیز پرورش کارگزاران کاردان و شایسته برای اداره امور جامعه صورت می گیرد.

این مفهوم از «تربیت سیاسی » از مجموع فرمان ها و دستورالعمل های سیاسی – اخلاقی مندرج در خطبه ها، نامه ها و حکمت های نهج البلاغه به دست می آید. بدین روی چنین تربیتی در این مقال، دارای ویژگی های ذیل است:

۱. فرایندی است فراگیر و دایمی; بدین معنا که برای عموم افراد بوده و در هر زمانی قابل اجراست و اختصاص به زمان خاصی ندارد.

۲. تحقق چنین چیزی تدریجی است و نیاز به زمان دارد; به صورت دفعی قابل حصول نیست.

۳. ارتباط عمیقی با باورها و ارزش های دینی دارد.

۴. به تامین نیازهای مادی و معنوی جامعه – هر دو – توجه دارد.

اهمیت تربیت سیاسی

تربیت سیاسی مهم ترین نوع تربیت است که در تحقق هدف های مادی و معنوی جامعه نقش اساسی دارد. هر ملتی بر اساس اصول و معیارهای مورد قبول خود، از زندگی، یک سلسله هدف هایی در نظر می گیرد و در تحقق آن ها می کوشد. اما دست یابی به این اهداف، تامین نیازها و پیشرفت جامعه در همه ابعاد، مستلزم وجود فرهنگ سیاسی قدرتمندی است که متناسب با اوضاع و احوال سیاسی – اجتماعی روز باشد. وجود چنین فرهنگی مبتنی بر اندیشه های دینی، در میان نسل جوان جامعه از اهمیت خاصی برخوردار است. از این روست که تربیت سیاسی برای آگاه ساختن مردم، به ویژه جوانان و نوجوانان، از مسائل سیاسی، اجتماعی و اندیشه های اساسی نظام حاکم ضرورت دارد; زیرا تربیت سیاسی فرایندی است که طبقات گوناگون جامعه را با معیارها و اصول بنیادین حکومت آشنا ساخته، فعالیت های سیاسی و اجتماعی را چنان به هم نزدیک می سازد که هیچ گونه اصطکاک و برخوردی بحران زا روی ندهد. ^(۳)

تربیت سیاسی در جامعه اسلامی ما، با توجه به قشر عظیم جوان آن از اهمیت بیش تری برخوردار است.

اما متاسفانه نظام آموزش کنونی کشور جوابگوی این مهم نیست و برنامه های آموزشی – تربیتی متناسب با سطح نیازهای فرهنگی و اجتماعی جامعه نمی باشد. بنابراین، بر تمام دست اندرکاران نظام آموزشی کشور لازم است که به ربیت سیاسی نسل جوان توجه نموده، شرایط لازم را برای تربیت نیروهای شایسته و کاردان برای اداره هرچه بهتر جامعه فراهم سازند. بی توجهی به این موضوع، دست کم دو پیامد منفی در پی خواهد داشت:

۱. بی اعتنایی جوانان نسبت به سرنوشت کشور.

۲. آسیب پذیری آنان که ممکن است فریب دشمنان را بخورند و آلت دست بیگانگان قرار گیرند. ^(۴)

هدف تربیت سیاسی

هدف از تربیت سیاسی متناسب با هر مکتبی متفاوت است; هر مکتب سیاسی بر معیار اصول و مبانی نظری خود، هدف های خاصی را در تربیت سیاسی دنبال می کند. مکتب اسلام که به همه ابعاد زندگی – دنیا و آخرت، فرد و اجتماع، حکومت و سیاست، اقتصاد و فرهنگ – توجه دارد، از منظر خاصی به سیاست و حکومت می نگرد; چون حکومت به عنوان اساسی ترین نهاد اجتماعی مورد عنایت اسلام بوده و از این رو، قوانین عادلانه ای برای اداره جامعه و اجرای حدود الهی تشریع کرده است. ^(۵)

ازآن جا که هدف از برقراری حکومت دراسلام، اجرای احکام الهی و تامین نیازهای مادی و معنوی جامعه است، تربیت سیاسی نیز دقیقا در همین زمینه انجام می گیرد. در نظام اسلامی، باید افرادی را برای اداره امور سیاسی – اجتماعی کشورتربیت کرد که هنگام تصدی منصب، اولا، خوددیندار وپایبند ارزش های دینی و اخلاقی باشند و ثانیا، بتوانند دستورات اسلام را در جامعه اجرا کنند.

بنابراین، هدف از تربیت سیاسی در اسلام، نخست تربیت شهروندانی آگاه، متعهد و مسؤول است، به گونه ای که در قبال مسائل سیاسی -اجتماعی جامعه بی تفاوت نبوده، احساس وظیفه کنند، در مرحله بعد، پرورش کارگزارن در دو بعد علم و عمل مورد نظر است; زیرازمامدار کارآمد از یک سو، به علم و دانش – دینی و فنی – نیازمند است. ازسوی دیگر، به رفتار و برخورد مناسب با مردم، اگر این دو جنبه باهم تلفیق گردد، امورجامعه اصلاح می شود.

در اندیشه سیاسی امام علی علیه السلام، دانش و تقوا و تلفیق این دو در عمل، از شروط لازم برای مدیریت و زمام داری است; چرا که مدیر و حاکم ناآگاه و بی تقوا جامعه را به گم راهی و فسادمی کشاند. حضرت علی علیه السلام در این زمینه می فرماید: «نباید نادان بر ناموس و جان مسلمانان حاکم شود، وگرنه آن هارابه گم راهی می برد» ^(۶) باز می فرماید: «حکومت و اداره جامعه بر اساس تقوا و پرهیزگاری نه به کسی آسیب می رساند و نه کشتزار قومی را از بین می برد» ; ^(۷) زیرا تقوا خانه ای است چون دژ استوار ^(۸) که انسان را از هر گناه و سرکشی نگه می دارد.

بر این اساس، می توان گفت: هدف از تربیت سیاسی در اسلام تربیت عموم مردم، به خصوص سیاستمداران و زمامداران اندیشمند و متقی، بر اساس اصول و اخلاق اسلامی است; زیرا هرگاه زمامدار جامعه کاردان و متقی باشد، تقوای او مانع استبداد و انحراف وی از ارزش های اسلامی می شود. دراین صورت، علاوه بر رعایت احکام و حقوق اسلامی، عدالت اجتماعی نیز برقرار و مردم هدایت و سعادتمند خواهند شد.

قلمرو تربیت سیاسی

تعیین قلمرو تربیت سیاسی بسیار مشکل است و نمی توان حد و مرز دقیق آن را به آسانی مشخص کرد; چون هیچ جنبه ای اززندگی فردی و اجتماعی انسان نیست که با تربیت و سیاست در ارتباط نباشد و دراین دو قلمرو قرار نگیرد. با این وجود، شناخت مرزهای تربیت سیاسی به شناخت حوزه های تربیت و سیاست بستگی دارد که وجه اشتراک آن دو، قلمرو تربیت سیاسی را معین می کند.

از یک سو، تربیت دارای حوزه های وسیعی است که سراسر زندگی انسان را در برمی گیرد. از سوی دیگر، زندگی بشر با سیاست عجین است. پس تربیت و سیاست به نحوی همه افراد، گروه ها و طبقات گوناگون را فرا می گیرد و مردم چه بخواهند و چه نخواهند، تحت تاثیر آن قرار می گیرند. ^(۹) اما از دیگر سو، سیاست به هر مفهومی که باشد، یکی از حوزه های مهم آن مدیریت جامعه و راهبرد امور عمومی در جهت خیر و صلاح مردم است. تربیت سیاسی – به مفهومی که ذکر شد – در همین قلمرو قابل تطبیق و اجراست.

بنابراین، تربیت سیاسی در حوزه سیاست قرار می گیرد و قلمرو آن محدود به دامنه رفتار سیاسی است. اگر رفتار سیاسی را با هرگونه فعالیت سیاسی برابر بدانیم، قلمرو تربیت سیاسی توسعه می یابد; ^(۱۰) چون شامل همه حرکت های سیاسی در سطح جامعه می شود. ولی اگر دامنه رفتار سیاسی را به رفتار سیاستمداران حاکم در جامعه محدود کنیم; قلمرو تربیت سیاسی نیز به همان اندازه محدود می گردد.

آنچه از خطبه ها، نامه ها و کلمات نهج البلاغه برمی آید معنای اول را تایید می کند. این گفته ها معمولا در مجامع عمومی ایراد شده وطرف خطاب امام علیه السلام عموم مردم بوده است. به همین دلیل، در بسیاری از سخنان آن حضرت، عباراتی همچون «ایها الناس » و «عبادالله » وجود دارد که همه انسان ها را دربرمی گیرد. برای مثال، درباره تقوا و دوری از دنیا می فرماید: «بندگان خدا، شما را به تقوا و پرهیز از دنیا سفارش می کنم. » ^(۱۱) «ای مردم، زهد یعنی کوتاهی آرزو و شکر در برابر نعمت و پارسایی در برابر گناهان. » ^(۱۲)

با این حال، دستورالعمل های سیاسی نهج البلاغه مثل نامه ها، بیش تر متوجه کارگزاران و مدیران جامعه است; چون فرمان ها غالبا به مدیران ارشد نظام اسلامی که منصوبان حضرت بوده اند و برای اجرای هر چه بهتر برنامه ها صادر شده است. از این رو، قلمرو تربیت سیاسی از منظر نهج البلاغه در قالب رفتار سیاسی موجود در جامعه، اعم از شهروندان و کارگزاران، تعیین می گردد. بدین روی، ربیت سیاسی همه افراد جامعه را در بر می گیرد و باید برای بالا بردن سطح فکری آنان به صورت فراگیر در اجتماع اجرا شود، به خصوص در مورد کارگزاران و سیاستمداران که به دلیل موقعیت اجتماعی آن ها، اجرای تربیت سیاسی از همیت خاصی برخوردار است. از این رو، سفارش ها و دستورات گوناگون آن حضرت به کارگزاران نشان دهنده اهتمام ایشان به اجرای عدالت اجتماعی است که درحقیقت، محصول تربیت زمامداران می باشد.

عوامل تربیت سیاسی

تربیت سیاسی یکی از شاخه های تربیت و تحت تاثیر عواملی است که بر تربیت مؤثر واقع می شود. منظور از «عوامل تربیت سیاسی » عناصری است که به نحوی در نگرش، اندیشه و رفتار سیاسی فرد تاثیر می گذارد و خط مشی سیاسی او را شکل می دهد. عوامل ربیت سیاسی در نهج البلاغه متعدد است و این از فرازهای گوناگون کلمات امام علی علیه السلام برمی آید. هر چند بررسی همه این عوامل در این مختصر نمی گنجد، ولی به عنوان نمونه به برخی از آن ها اشاره می شود:

۱- دین و ایمان

مهم ترین عامل تربیت در کلام امام علی علیه السلام، به خصوص نهج البلاغه، دین و ایمان به محتوای دینی است. دین و برنامه های عملی آن از جهات گوناگون بر شکل گیری شخصیت، افکار و رفتار انسان تاثیر می گذارد; به گونه ای که فرد تمامی برنامه های زندگی اش را از دین و الگوهای دینی فرا می گیرد; همان گونه که بینش های دینی رفتار فردی و خانوادگی را تحت تاثیر قرار می دهد و گرایش های سیاسی – اجتماعی را نیز هدایت می نماید. امروزه بسیاری از کشورهای جهان در شرق و غرب بیش تر برنامه ها و سیاست های کلی شان برخاسته از سوابق دینی آن هاست. اگر دین حق باشد و از قواعد فطری و الهی تبعیت نماید، بر خط مشی انسان تاثیر ثبت خواهد گذاشت، وگرنه تاثیرات منفی از خود بر جای می گذارد.

دین عامل بسیار مهم مهار قدرت و جلوگیری از فساد سیاسی – اجتماعی است. در بیانات و فرمان های حضرت علی علیه السلام، بر رعایت احکام و دستورات خداوند و پیروی از دین مقدس اسلام مکرر تاکید شده است. آن حضرت در خطبه ۱۸۹ نهج البلاغه، ضمن ارائه توصیف جامع از دین اسلام، همگان را به پیروی از آن دعوت می کنند: «پس آن (دین اسلام) را محترم و بزرگ داشته، از آن پیروی نمایید و حق آن را ادا کنید. » ^(۱۳) این از آن روست که عمل به احکام اسلام موجب سعادت دنیا و آخرت انسان است. اگر زمامدار و رئیس کشور، مؤمن و متدین به آیین اسلام باشد، ایمان و تدین او مانع استبدادش می گردد. اسلام بر تربیت اخلاقی، تقوا و خودسازی زمامداران و مدیران جامعه تاکید بسیار دارد; چون ابزارهای قدرت و فرمان روایی بیش تر در اختیار حاکمان قرار دارد و از این رو، نیاز آن ها به تربیت اخلاقی و سیاسی نیز افزون تر است.

همچنین حضرت علی علیه السلام در نامه ای خطاب به عمرو عاص، او را از استفاده نامناسب از دین و پیامدهای زیان بار آن آگاه نموده، می فرمایند: «پس تو (ای عمروعاص) ، دین خود را تابع دنیای کسی (معاویه) قرار دادی که گم راهی او آشکار و پرده اش دریده است. تو دنبال چنین کسی رفتی و بخشش او را خواستی. پس دنیا و آخرت خود را به باد دادی و اگر به حق چنگ می زدی، آنچه (از دنیا و آخرت) می خواستی به آن می رسیدی. » ^(۱۴)

نقش دین در تربیت

الف – فردی:

ایمان به خدا، که یکی از ارکان مهم دین است، در تقویت اراده و اعتماد به نفس انسان، به خصوص حاکمان و مدیران جامعه، تاثیر فراوان دارد. یاد خدا و اعتقاد به او موجب آرامش روحی و اطمینان خاطر فرد شده، او را در برابر حوادث و گرفتاری ها قوی می سازد: «آگاه باشید که تنها با یاد خدا دل ها آرامش می یابد. » (رعد: ۲۸) از این جاست که افراد مؤمن در انجام وظیفه و خدمت به مردم، هرگز احساس خستگی نمی کنند، بلکه با جدیت تمام، به کارهای سودمند خود برای اجتماع ادامه می دهند و با سرمایه ایمان است که آن ها می توانند کارهای شایسته انجام دهند. حضرت علی علیه السلام درباره ایمان و نقش آن در انجام کار خیر و نیل بشر به سعادت می فرماید: «راه ایمان روشن ترین راه است و درخشنده تر از چراغ. پس به وسیله ایمان و اعتقاد به خدا، می توان بر انجام کارهای نیک هدایت شد. » ^(۱۵) بنابراین، دین و ایمان عامل قوی در تقویت اراده زمامداران است، به نحوی که آنان می توانند در اثر تبعیت از دین و تقویت ایمان بر خواسته های نفسانی خویش غالب آیند و در راه خدا و خدمت به خلق خدا گام بردارند. رهبران دینی و سیاستمداران واقعی در طول تاریخ چنین بوده اند.

ب – اجتماعی:

دین از نظر اجتماعی، وحدت آفرین و مهم ترین عاملی است که می تواند گروه های پراکنده را گرد هم آورد. در بسیاری از آیات قرآن به این مساله اشاره شده و دین اسلام به عنوان «صراط مستقیم » و یگانه محور اجتماع مردم معرفی گردیده است. خداوند می فرماید: «و این [دین] راه مستقیم من است، از آن پیروی کنید و از راه های پراکنده (و انحرافی) پیروی ننمایید که شما را از طریق حق دور می سازد» (انعام: ۱۵۳) حضرت علی علیه السلام نیز در موارد متعددی از نهج البلاغه، با توصیفی جامع از دین اسلام، آن را عامل وحدت و موجب نجات جامعه از بدبختی می دانند و در این زمینه می فرمایند: دین نور و روشنی است برای کسانی که بخواهند در راه راست قدم بردارند و از ضلالت و گمراهی نجات یابند; عامل نجات و رهایی از عذاب برای کسانی است که به آن تصدیق و اعتراف کنند. » ^(۱۶)

ج – اخلاقی:

مهم ترین نقش تربیتی دین و ایمان، اصلاح اخلاق و رفتار مردم است; زیرا اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی تنها در سایه گرویدن به دین و تبعیت از دستورات آن امکان پذیر است. انبیا و اولیای الهی، که همگان مبلغان دینی و فرستادگان خدا بودند، هر یک به نوبه خود مردم را به رفتار نیکو و اخلاق حسنه دعوت می کردند; به خصوص پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله که در این زمینه، بسیار تلاش کردند تا توانستند عرب های دوره جاهلیت را با دین توحید و اخلاق اسلامی آشنا سازند. در روایت معروفی از آن حضرت نقل شده است که فرمودند: «من مبعوث شده ام تا مکارم اخلاق را به حد کمال برسانم. » ^(۱۷) قرآن درباره اخلاق پیامبرصلی الله علیه وآله می فرماید: «تو ملکات اخلاقی بس بزرگی داری. » (قلم: ۴۰) و با همین اخلاق بود که ایشان توانست بر مشکلات فایق آید و مردم را هدایت کند. بنابراین، یکی از نقش های مهم دین نقش تربیتی آن است و با پیروی از ارزش های دینی، می توان به کمالات اصیل انسانی نایل گردید.

۲- خانواده

کانون خانواده در نظام تعلیم و تربیت، از جایگاه خاصی برخوردار است و کارشناسان امور تربیتی همواره بر اهمیت آن تاکید کرده اند; زیرا خانواده نخستین محیطی است که کودک در آن قدم می گذارد و تحت تاثیر کنش ها، نگرش ها و عملکرد اعضای خانواده، به خصوص پدر و مادر قرار می گیرد. زیربنای شخصیت انسان در دامان پدر و مادر پی ریزی شده، به مرور زمان شکل می گیرد. کودک در محیط خانه، از چگونگی روابط انسانی آگاه می شود و می آموزد که چگونه باید با دیگران ارتباط برقرار کند. اندیشه های سیاسی – اجتماعی فرد بیش از همه برایند نگرش ها و گفتارهایی است که در محیط خانه به او تلقین می شود.

امام علی علیه السلام در نهج البلاغه به تاثیر مثبت و منفی خانواده بر رفتار سیاسی فرد اشاره دارند. ایشان در نامه ای به معاویه، بی لیاقتی او را در زمامداری به دلیل سوابق بد خانوادگی اش یادآور شده، می فرمایند:

«ای معاویه، شما (بنی امیه) کی لیاقت حکم رانی بر رعیت و زمام داری مسلمانان را داشته اید; بدون سابقه خیر و نیکو و دارا بودن بزرگواری و ارجمندی در میان مردم؟» ^(۱۸)

یعنی پیش از این، هیچ گونه برتری و امیتاز خانوداگی نداشته ای که موجب شود ادعای خلافت و زمام داری نمایی. همچنین حضرت در نامه دیگری خطاب به منذر ابن جارود عبدی، که بر بعضی از شهرهای فارس از جانب آن حضرت حکم رانی داشت و مرتکب خیانت و فساد مالی شد، به تاثیر خانواده بر رفتار سیاسی فرد اشاره می کنند و می فرمایند: «نیکی پدرت مرا فریب داد و گمان کردم که توهم از روش او پیروی می نمایی و به راه او حرکت می کنی. پس ناگاه به من خبر رسید که خیانت کرده از سیره پدر و خانواده ات عدول نموده ای. » ^(۱۹)

روشن است که نقش خانواده در تربیت و رفتار سیاسی فرد از نظر امام علی علیه السلام مسلم بوده و حضرت به این موضوع اذعان داشته اند، وگرنه اشاره به عدم شایستگی معاویه در تصدی خلافت مسلمانان به لحاظ سوابق بد خانوادگی و فامیلی و اشاره به حسن رفتار پدر منذر ابن جارود و تاثیر آن در انتخاب منذر به عنوان والی و حکمران یکی از شهرهای فارس از جانب آن حضرت، معنا ندارد. بنابراین، می توان گفت: خانواده یکی از عوامل مهم در تربیت سیاسی است و اندیشه های سیاسی فرد بیش تر تحت تاثیر جهت گیری ها، نگرش ها و رفتارهای سیاسی – اجتماعی خانوادگی وی قرار دارد.

حضرت علی علیه السلام در یکی از خطبه های نهج البلاغه از سوابق خانوادگی، مقام و منزلتش نزد رسول خداصلی الله علیه وآله و چگونگی ارتباطش با آن حضرت سخن می گوید. ایشان در این بخش از سخنان خود، به بیان نحوه زندگی خویش با رسول خدا صلی الله علیه وآله و آموزه های اخلاقی و رفتاری، که از آن حضرت فراگرفته است، می پردازد و در این زمینه می فرماید:

«شما مقام و منزلتم را نزد رسول الله صلی الله علیه وآله به سبب خویشی نزدیک و مقام بلند و احترام خاصی که نزد آن حضرت داشتم، می دانید. زمان کودکی مرا در کنارش پرورش داد و تربیت کرد و به سینه اش می چسبانید، در آغوش می گرفت و تنش را به من می مالید و بوی خوشش را به من می بویانید و خوراکی جویده در دهان من می نهاد، و من به دنبال او می رفتم; مانند رفتن بچه شتر دنبال مادرش و در هر روز از اخلاق خود برایم ظاهر می کرد و مرا به پیروی از آن امر می نمود. من در حراء نزد او بودم; جز من کسی آن حضرت را نمی دید. نور وحی و رسالت رامی دیدم وبوی نبوت و پیغمبری را می بوییدم. » ^(۲۰)

همان گونه که از این کلمات حضرت به روشنی برمی آید، شخصیت آن حضرت از دوره کودکی کاملا تحت تاثیر رفتار و گفتار پیامبرصلی الله علیه وآله قرار داشته و در حقیقت، او محصول تربیت های مؤثررسول اکرم صلی الله علیه وآله است. افکار و اندیشه های سیاسی – اجتماعی امام علی علیه السلام برخاسته از همان اندیشه های الهی رسول الله صلی الله علیه وآله می باشد که در دوران کودکی به اوآموخت و براساس آن تربیت کرد.

امروزه نیز آثار تربیت خانوادگی و فضای حاکم بر آن در جهت گیری ها، نگرش ها و برخوردهای سیاسی زمامداران و سیاستمداران به خوبی نمایان است. فرمانروایانی که خانواده های شان تحت تاثیر فرهنگ غرب قرار گرفته اند و فضای حاکم بر آن ها فضای غیردینی است به شدت گرایش ضددینی دارند و طرفدار برقراری رابطه نزدیک با امریکا هستند. این عده، که فریفته ظواهر تمدن غرب شده اند، در واقع، از سیاست های معاویه گونه سردمداران استکبار غرب پیروی می کنند و از حکومت عادلانه علی علیه السلام که نمونه آن در جهان امروز، نظام جمهوری اسلامی و حاکمیت ولایت فقیه است، دوری می جویند. در مقابل، سیاستمدارانی نیز هستند که در اثر تربیت درست خانوادگی و فضای دینی حاکم بر آن، با تمام توان پشتیبان اسلام می باشند و از ارزش های دینی کاملا حمایت می کنند. به هر حال، خانواده یکی از عوامل بسیار مهم و تاثیرگذار در تربیت سیاسی است. از این رو، لازم است تربیت سیاسی به صورت برنامه ای فراگیر به محیطهای خانوادگی نیز راه یابد و سیاست های کلی نظام اسلامی به افراد آموزش داده شود.

۳- ارزش های مورد قبول جامعه

عامل دیگری که خواه ناخواه بر نگرش ها و گرایش های سیاسی افراد تاثیر می گذارد، ارزش ها و سنت های مورد قبول جامعه است. تجربه نشان داده است که انسان تحت تاثیر محیط و فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی حاکم بر آن قراردارد، به گونه ای که نمی توان شخصیت علمی و سیاسی افراد را جدا از شرایط زیست – محیطی آن ها تجزیه و تحلیل کرد. از این رو، ارزش ها و سنت های رایج در اجتماع به عنوان عاملی مؤثر در تربیت سیاسی حاکمان شناخته می شود. رهبران سیاسی جهان نمی توانند بدون در نظر گرفتن هنجارهای اجتماعی و ارزش های موجود در جامعه برنامه ریزی کنند و یا طرحی را اجرا نمایند. بر این اساس، تربیت سیاسی در هر جامعه، باید هماهنگ با ارزش های دینی و فرهنگی آن جامعه انجام گیرد. به عنوان نمونه، ارزش های حاکم در نظام اسلامی ایران، ارزش های دینی و اسلامی است. بدین روی، تربیت سیاسی فرمانروایان و سیاستمداران این نظام باید بر اساس اصول و معارف اسلامی باشد.

امام علی علیه السلام در عهدنامه مالک اشتر در این زمینه می فرماید: «هرگز سنت نیکی را که پیشتازان این امت به آن عمل نموده اند، مشکن; سنتی که موجب انس و لفت بین مردم گردیده و ملت بر اساس آن به زندگی شایسته ای دست یافته اند. » ^(۲۱)

از این دستور امام علیه السلام برمی آید که سنت ها و ارزش های مورد پذیرش جامعه در صورتی که هماهنگ با ارزش های دینی باشد، باید حفظ گردد; چون این گونه ارزش ها، به خصوص ارزش های دینی، محور وحدت ملت و مانع تفرقه و جدایی آن هاست. امروزه به روشنی مشاهده می شود در جامعه ای که ارزش های اسلامی حاکم است مردم آن آزاد و مستقل وبه صورت متحدزندگی می کنند. به عکس، جوامعی که به ارزش های دینی چندان اهمیت نمی دهند و تعهدی نسبت به انجام احکام الهی ندارند، دچار تفرقه و پراکندگی شده، از وضعیت مناسبی برخوردار نیستند. بنابراین، هر مدیر و سیاستمداری که در راس قدرت قرار می گیرد، حق ندارد نسبت به ارزش های دینی بی اعتنایی نشان دهد، بلکه موظف است مردم را به التزام و تعهد نسبت به ارزش ها دعوت نماید و خود نیز عامل بدان باشد.

روش های تربیت سیاسی

آنچه در مباحث تربیتی به ویژه تربیت سیاسی، اهمیت دارد و لازم است مورد بررسی قرار گیرد روش های تربیت است تا مربی بتواند با استفاده از آن ها افراد شایسته ای پرورش دهد.

امروزه، روش های گوناگونی در فرایند تربیت به وجود آمده و مورد استفاده مربیان قرار می گیرد که عمده ترین آن ها عبارت است از: روش الگودهی، پند و اندرز، عبادت و انجام فرایض، مراقبت، و تحسین وتشویق. اگرچه در سخنان امام علی علیه السلام به این روش ها تصریح نشده است، ولی با دقت در سیره و کلام ایشان، می توان این روش ها را استنباط کرد. در این جا، به برخی از روش های تربیت سیاسی در کلام امام علی علیه السلام از نهج البلاغه اشاره می شود:

۱- الگودهی

به نظر صاحب نظران تربیتی، مؤثرترین و عملی ترین روش در تربیت فرد با تمام ابعاد – دینی، اخلاقی، سیاسی – آن ارائه الگو می باشد. بی تردید، ارائه الگوی مناسب و سرمشق زنده به افراد، بر تربیت آن ها از جنبه های گوناگون تاثیر می گذارد. از این رو، خداوند همه انبیاعلیهم السلام به خصوص رسول اکرم صلی الله علیه وآله را به عنوان «اسوه حسنه » و سرمشق نیکو برای مردم معرفی کرده است; می فرماید: «به راستی شما را در (خصلت ها و روش) پیامبر خدا نمونه و سرمشق نیکو و پسندیده ای است. » (احزاب: ۲۱) پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در تمام ویژگی های انسانی و در همه زمینه ها، اعم از اخلاق، سیاست و امثال آن الگوست. در سیاست چنان بود که از اقوام و طوایف پراکنده ملتی واحد ساخت و نخستین حکومت اسلامی را در مدینه بنیان نهاد. در واقع، خداوند پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را برانگیخت تا سرمشقی برای تمام بشریت باشد تا روز قیامت.

علی علیه السلام نیز با پیروی کامل از رسول خداصلی الله علیه وآله، ایشان را به عنوان بهترین الگو برای عموم مردم، به خصوص اصحاب و یارانش معرفی کردند. بدین روی، هنگام ملاقات با طلحه و زبیر و رد پیشنهادهای آنان فرمودند: «پس از رسیدن خلافت به من، بدانچه در قرآن کریم آمده است عمل می کنم و از هرچه پیامبر سنت نهاده است پیروی می نمایم و به نظرات شما احتیاجی ندارم. » ^(۲۲) همچنین آن حضرت خطاب به عموم مردم فرمودند: «به راه و رسم پیامبرتان اقتدا کنید که بهترین راه و رسم هاست. رفتارتان رابا روش پیامبر تطبیق دهید که هدایت کننده ترین روش هاست. » ^(۲۳)

از این سفارش های حضرت علی علیه السلام به مسلمانان، به ویژه اصحاب آن حضرت، به خوبی معلوم می شود که ایشان در تربیت دینی، سیاسی و اخلاقی مردم از شیوه الگودهی استفاده کرده و رسول اکرم صلی الله علیه وآله را به عنوان بهترین سرمشق زندگی به آنان معرفی نموده است. زندگی پیامبرصلی الله علیه وآله در همه شؤون آن، مناسب ترین روش برای الگوگیری است; به گونه ای که پیروی از آن موجب سعادت دنیا و آخرت انسان می باشد. امام علی علیه السلام در نامه ها و دستورات خود به کارگزاران و احیانا توبیخ آنان در برخی موارد، خود را به عنوان الگوی رفتاری آنان معرفی کرده اند. در همین زمینه، به عثمان بن حنیف، استاندار بصره، می فرماید: «آگاه باش! هر ماموم و پیروی امام و پیشوایی دارد که باید به او اقتدا کند و از نور دانشش بهره گیرد. بدان که امام و رهبر شما از دنیایش به همین دو جامه کهنه و از غذاها به دو قرص نان اکتفا کرده است. آگاه باش! شما توانایی آن را ندارید که چنین باشید، اما مرا با ورع، تلاش، عفت، پاکی و پیمودن راه صحیح یاری دهید. » ^(۲۴)

بنابراین، یکی از کارامدترین روش های تربیت، به ویژه تربیت سیاسی، روش «الگودهی » است.

۲. پند و اندرز یا موعظه حسنه

پند و اندرز یا موعظه حسنه، که از روش های مؤثر در تربیت است، امروزه نیز بر استفاده از آن در تربیت افراد توصیه می شود; چون در نفس انسان، گرایش هایی فطری وجود دارد که احتیاج به ارشاد و تهذیب دارد و این کار با پند و اندرز قابل تحقق است. موعظه ای که از دل و جان پاک برخیزد، جان های ره گم کرده را هدایت می کند و دل های سخت را نرم نموده، تسلیم حق می نماید. امام علی علیه السلام به فرزندش، امام حسن مجتبی علیه السلام، وصیت می کند: «دلت را با موعظه زنده کن » ; ^(۲۵) زیرا موعظه حسنه دل های غافل را بیدار نموده، به حرکت می آورد.

موعظه حسنه از روش های قرآنی است که خداوند برای تربیت آدمیان بدان سفارش نموده و همه انبیاعلیهم السلام نیز آن را به کار برده اند; چنان که خداوند به پیامبر فرمان می دهد: «با شیوه حکیمانه و موعظه حسنه مردم را به راه پروردگارت بخوان. » (نحل: ۱۲۵) حضرت لقمان علیه السلام نیز از این روش در تربیت فرزندش استفاده کرده است: «آن گاه که لقمان پسر خویش را موعظه کرد و گفت: ای پسرک من، به خدا شرک نورز; به راستی که شرک ستمی بزرگ است. » (لقمان: ۱۳) بدین روی، پند و اندرز به عنوان یک روش قرآنی همواره مورد استفاده پیامبران علیهم السلام بوده و آن ها در طول تاریخ، برای تربیت انسان ها از آن بهره گرفته اند. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز به عنوان مربی نمونه، بارها در تربیت و پرورش افراد، این روش را به کار بردند. آن حضرت در برخورد با مشرکان و یا اهل کتاب با زبان بسیار نرم و محبت آمیز، آن ها را به اسلام دعوت می کردند و همین روش موجب جذب افراد مختلف می گردید تا این که به زودی قلمرو کشور اسلامی گسترش یافت. خداوند نیز در این باره می فرماید: «به برکت رحمت الهی، در برابر آنان (مردم) نرم و مهربان شدی و اگر خشن و سنگ دل بودی، مردم از اطراف تو پراکنده می شدند. » (آل عمران: ۱۵۹)

حضرت علی علیه السلام نیز از روش پند و اندرز در هدایت مردم، به خصوص تربیت کارگزاران، استفاده کرده، آن را به عنوان «حق ملت برحاکم » معرفی نموده اند: «ای مردم، برای من و شما حقوق متقابلی است: از من بر شما و از شما بر من. اما حق شما بر من نصیحت، خیرخواهی و موعظه شماست. » ^(۲۶) باز می فرماید: «برامام و زمامدار اسلامی نیست جز آنچه از ناحیه پروردگار به عهده او واگذار شده است: کوتاهی نکردن در موعظه و کوشیدن در نصیحت. » ^(۲۷)

بنابراین، از منظر امام علی علیه السلام، نصیحت، حق مردم بر حاکم و زمامدار است که باید در مسیر تربیت و هدایت انان به کار گرفته شود;همان گونه که خود آن حضرت در تربیت کارگزاران و مدیران، بلکه در تربیت عموم مردم از این روش به خوبی بهره می گرفتند.

۳. نظارت و مراقبت

تربیت به کمک نظارت و مراقبت از رفتار و بازپرسی و حساب رسی شیوه رایج در تعلیم و تربیت و به ویژه در قلمرو سیاست و اداره امور اجتماعی است. این شیوه در تربیت افراد، اعم از کارگزاران حکومتی و غیر آن ها، بسیار مؤثر است و نقش اساسی در اصلاح رفتار فرد دارد. از آن جا که نوع آدمی نیازمند مراقبت و نظارت است و انسان باید احساس کند که ناظران و مراقبانی از بیرون بر اعمال و رفتار و عملکرد او نظارت دارند و نسبت به کارهای گذشته باید مورد بازپرسی قرار گیرد، از این رو، روش مراقبت در تربیت فرد اهمیت بسزایی دارد. خدای متعال توجه انسان را به مراقبان بیرونی جلب می کند و می فرماید: «ای پیامبر، به مردم بگو: هرگونه عمل کنید خداوند و فرستاده او و مؤمنان اعمال شما را می بینند و به زودی به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانده می شوید و شما را به آنچه عمل می کردید، خبر می دهد. » (توبه: ۱۰۵)

امام علی علیه السلام در تربیت سیاسی کارگزاران، از روش نظارت و مراقبت به خوبی استفاده می کردند. ایشان در نامه عتاب آمیزی به عثمان بن حنیف می فرماید: «ای پسر حنیف، به من گزارش رسیده که یکی از جوانان اهل بصره تو را به خوان مهمانی اش دعوت کرده و تو نیز بدان جا شتافته ای، خوردنی های نیکو برایت آورده و پی در پی کاسه ها پیشت نهاده اند. گمان نمی کردم چنین مهمانی ای را بپذیری. » ^(۲۸) هر چند کاری که عثمان بن حنیف مرتکب شد فقطشرکت دریک مهمانی – به اصطلاح – اشرافی بود، نه چیزی بیش از آن، اما در عین حال، امام علی علیه السلام او را توبیخ کردند; زیرا این کار را در شان کارگزار خود نمی دیدند. حاکم منصوب از جانب علی علیه السلام باید اوراالگوی خویش قرار دهد و مثل وی رفتار کند و در مجالسی که فقرا بدان راه ندارند شرکت ننماید.

در موارد متعدد دیگری نیز امیرمؤمنان علیه السلام هر جا تعدی و انحرافی می یافتند، فورا خطاکار را بدون هیچ ملاحظه ای تنبیه می کردند; چنان که وقتی به امام علیه السلام خبر رسید که یکی از پسرعموهایش – عبدالله بن عباس – دست به تعدی در اموال مردم گشوده است، در نامه ای، سخت او را تهدید و سرزنش کردند: «پس از خدا بیم دار و مال های این مردم را برگردان و اگر چنین نکنی و خدا مرا یاری دهد تا بر تو دست یابم، کیفرت می دهم و با شمشیری تو را بزنم که کسی را بدان نزدم جز آن که به آتش جهنم وارد شد. » ^(۲۹)

نمونه هایی از این دست حاکی از آن است که امام علی علیه السلام سخت مراقب کارگزاران خودبودند و برکارهای ایشان کاملا نظارت داشتند و به صورت پنهان و آشکار، عملکرد کارمندان را ارزیابی می کردند. در همین زمینه، امام علیه السلام به مالک اشتر چنین فرمان می دهند: «کارهای کارگزارانت را وارسی کن و افراد شایسته دارای صداقت و وفا را بر رفتار آنان مراقب ساز; زیرا بازرسی پنهان در کار آنان، آن ها را به امانت داری و نرمی با مردمان وادار می سازد. » ^(۳۰)

به هر حال، به کارگیری شیوه مراقبت روش معمول در نظام حکومتی امام علی علیه السلام برای تربیت سیاسی – اجتماعی کارگزاران بوده است و بر اساس نامه های ایشان به حاکمان، این روش بهترین راه در حفظ امانت و رعایت حقوق مردم می باشد.

۴- روش عبادت و انجام فرایض

یکی از روش های تربیتی موجود در نهج البلاغه، که در تربیت دینی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی نقش بسزا دارد، روش عبادت و انجام واجبات الهی است. این روش را می توان از سیره عملی امام علی علیه السلام به زمامداران استنباط کرد. همان گونه که علی علیه السلام نمونه کاملی از یک انسان وارسته و الهی بوده و در تمام فضایل و کمالات معنوی سرامد و ممتاز است، در عبادت و بندگی خدا نیز از همگان پیشی گرفته; عبادت های شبانه و راز و نیازهای عاشقانه او چنان بود که حتی دشمنان را به شگفتی واداشت تا آن جا که به این موضوع اعتراف می نمودند و از وی ستایش می کردند.

علی علیه السلام گذشته از این که خود دلباخته عبادت بود و در بحران های زندگی از آن کمک می گرفت، زمامداران و کارکنانش را نیز بدان دستور می داد. در نخستین فرمانش به مالک فرمود:

«اطاعت و عبادت خدا را بر همه چیز مقدم بدار و آنچه را در قرآن کریم آمده است از فرایض و مستحبات الهی بدان عمل کن; چون هیچ کس به سعادت نمی رسد جز با پیروی از دستورات خداوند. » ^(۳۱) همچنین به مالک سفارش می کنند: «برای اصلاح نفست، ما بین خود وخدایت بهترین و با عظمت ترین اوقات را قرار بده » ; ^(۳۲) یعنی وقتی را برای حضور در بارگاه خداوندی انتخاب کن که بتوانی همه توجهت را به خدا جلب کنی و در آن اوقات خاص از او مددگیری.

علی علیه السلام به همه کارگزارانش به انجام هرچه بهتر فرایض، به خصوص نماز، دستور می دادند و اهمیت نماز را برای آنان بیان می داشتند. به محمد ابن ابی بکر فرمودند: «نماز را در وقتی که برای آن تعیین شده است به جای آر و بدان هر یک از اعمالت پیرو نماز تواست » ; ^(۳۳) یعنی اگر نماز را نیکو به جا آوری، کارهای دیگر تو نیز نیکو خواهد بود و اگر نماز را ضایع کنی، اعمال دیگرت نیز ضایع خواهد بود. به دیگر سخن، نماز اساس دین است; اگر نماز نزد خدا قبول شد، اعمال د