خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اخلاق حرفه ای خبر در اسلام

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق حرفه ای خبر در اسلام :

چکیده : هنجار، ارزش و اخلاق از دیرینه ترین چالش های ارتباط جمعی محسوب می شوند

.

نوع رسانه، مخاطبان آن، حوزه انتشار پیام آن، اهداف، کانال و سازمان و تمامی عناصر

و مؤلفه هایی که به وسایل ارتباط جمعی مرتبط هستند هر یک به نوعی با واژه های یاد

شده و چگونگی تشخیص، تطبیق و اجرای آن ها درگیرند. خبر از جمله پیامهای رسانه است

که تعریف آن در اساس حاوی واژه هایی هنجاری، ارزشی و اخلاقی است. اسلام نیز که

اخلاق، ارزشها و آرمانها را همواره حاکم بر تمام جنبه های حیات بشری و همه روابط

فردی و اجتماعی معرفی می کند در حوزه خبر دارای رهنمودها و اصول و توصیه های روشن و

شفاف است. از جمله اصول اخلاقی که دین مبین اسلام در حوزه خبر بر آن تاکید می کند،

مسئولیت اجتماعی روزنامه نگار و رعایت مصالح عموم، توجه به حق مردم در دستیابی به

اطلاعات سازنده و مفید، شجاعت در نقل حقایق، تاکید بر صداقت و عینیت خبر و احتراز

از تحریف اخبار، توجه به اعتبار روایی منبع خبر، خودداری از مکر و خدعه در خبر، حفظ

حرمت و حریم فرد و جامعه و در عین حال انتقاد سالم و عمل به وظیفه امانتداری جامعه

است. اگر چه برخی هنجارها و ارزش ها در مرحله تطبیق و اجرا ممکن است با تفسیر و

تأویل هایی متعدد روبرو شوند اما اساس تعالیم اسلام اصول و اخلاق حرفه ای خبر را به

گونه ای شفاف تبیین ساخته است

.

مقدمه

اخلاق جمع خُلْق و خُلُق می باشد, به گفته راغب در کتاب مفردات, این دو واژه در اصل

به یک ریشه باز می گردد. خُلُق به معنای هیات و شکل و صورتی است که انسان با چشم

می بیند و ُخلْق به معنای قوا و سجایا و صفات درونی است که با چشم دل دیده می شود

.

بنابراین می توان گفت؛ اخلاق مجموعه صفات روحی و باطنی انسان است و به گفته بعضی از

دانشمندان, گاه به اعمال و رفتاری که از خلقیات درونی ناشی می شود, نیز اخلاق گفته

می شود. (مکارم شیرازی, ۱۳۷۷, صص ۲۴ ۲۳) در فرهنگ معین اخلاق به معنی خلق و

خوی ها, طبیعت باطنی, سرشت درونی و نیز به عنوان یکی از شعب حکمت عملی خوانده شده و

افزوده است؛ اخلاق دانش بد و نیک خوی ها و تدبیر انسان است برای نفس خود یا یک تن

خاص. (معین, ۱۳۷۱, ص ۱۷۴) اخلاق را از طریق آثارش نیز می توان تعریف کرد و آن این

که گاه فعلی که از انسان سر می زند, شکل مستمری ندارد ولی هنگامی که کاری به طور

مستمر از کسی سر می زند (مانند امساک در بذل و بخشش و کمک به دیگران) دلیل به این

است که یک ریشه درونی و باطنی در اعماق جان و روح او دارد, آن ریشه را خلق و اخلاق

می نامند. (مکارم شیرازی, ۱۳۷۷،صص ۲۴-۲۳)همان در عمده تعاریفی که از اخلاق شده است

,

دو مقوله درونی بودن و سروکار داشتن با ارزشها در اخلاق نهفته است. اخلاق بیشتر

امری اجتماعی است تا فردی و در واقع بستر مناسب اجتماعی است که شرایط رشد و توسعه

اخلاقی خاص یا به عبارتی وابستگی و پای بندی به ارزشی خاص را فراهم می کند.وقتی صفت

اسلامی را بر اخلاق می افزاییم, مرزی را برای آن تعیین کرده ایم که محتوای آن با

مرزبندی دیگر که حاوی صفت های دیگر است می تواند متفاوت باشد. (محسنیان راد, ۱۳۷۵

)

دکتر مولانا نیز می گوید:«آنچه مربوط به حدود و ثغور ارتباطات و اخلاقیات است در

مرحله اول این نکته است که حدود و ثغور بررسی و تحقیق امری به نام اخلاق از

جامعه ای به جامعه دیگر فرق می کند. این امر حرکتی عقلانی تلقی می شود که به وسیله

آن تعیین می کنیم یک فرد به عنوان عضوی از جامعه چه کاری را باید به عنوان کار

«

درست» به طور داوطلبانه انجام دهد». (مولانا, ۱۳۷۵) در مقاله حاضر تلاش می شود تا

اصول اخلاقی اسلام در ارتباط با ابعاد مختلف فعالیت رسانه ای ، معرفی گردند که ما

از آن به ” اخلاق رسانه ای اسلام“ یاد می نماییم

.

اخلاق رسانه ای

اخلاق رسانه ای نقطه تلاقی علم اخلاق و عمل رسانه یا ارتباط جمعی است. با توجه به

ویژگی هایی که در خصوص مقوله اخلاق ذکر شد, اخلاق رسانه ای امری درونی و مرتبط با

ارزشها و هنجارهاست. بدین مفهوم درونی است که مجموعه قواعد و اصول اخلاق باید توسط

ارتباط گر و سازمان ارتباطی رعایت شود و از این نظر با حقوق و قانون رسانه ها

متفاوت است. چه بسا بسیاری از شگردهای رسانه ای که به ظاهر با هیچ اصل و بند و

تبصره ای از حقوق و قانون تنافی نداشته باشد اما با اصول اخلاق منافات دارد. از سوی

دیگر اخلاق رسانه ای با ارزشها و هنجارها سروکار دارد, ارزشها و هنجارهایی که از

درون فرهنگ جامعه و در جامعه اسلامی از درون فرهنگ اسلامی سر بر می آورد. لذا اخلاق

رسانه ای اگر چه تابع اصول و قواعدی کلی و جهان شمول است اما به سبب ریشه گرفتن آن

از مجموعه ارزشهای بطن جامعه می تواند از جامعه و فرهنگی به جامعه و فرهنگ دیگر

متفاوت و متغیر باشد. از این رو تدوین اصول کلی اخلاق رسانه ای به سادگی تدوین

قواعد کلی حقوق رسانه ها نیست و در هر فرهنگ و جامعه ای, تعاریف و محدوده های خاص

خود را دارد

.

در دایره المعارف بین المللی ارتباطات, اخلاق رسانه ای زیر مجموعه ای از اخلاق عملی

و یا حرفه ای دانسته شده که از ترکیب توصیف و تئوری تشکیل شده است. در این

دایره المعارف آمده است : اخلاق رسانه ای شاخه ای جدید ولی مهم از اخلاق حرفه ای

است…. در قضاوت های معنوی سطوح تصمیم گیرنده در رسانه ها, اخلاق رسانه ای از

جایگاه ویژه ای برخوردار است. البته حفظ اهمیت اصول و تئوری اخلاقی رسانه ای به طور

منطقی دو روی یک سکه اند. کند و کاو در دنیای بزرگتری از اخلاق عملی نشان می دهد که

اگر تنها هدف, توصیف اخلاق واقعی در میان دست اندرکاران باشد, نتیجه کار بدست آوردن

حداقل اخلاقیات است و اگر روی اخلاقیات حاکم شود, دایره ای بسته و دور از واقعیت به

وجود می آید. (کلیفورد جی کریستیانز ۱۹۸۹) بسیاری از معیارهای اخلاقی در علم رسانه

در همه جای دنیا مورد قبول نیستند. در واقع محققانی نظیر دیکسون

) Dickson 1988)

حتی مدعی اند؛ فقدان توافق جهانی درباره هنجارهای اخلاقی از مشخصه های ارتباط جمعی

هست و خواهد بود. در نتیجه بسیاری از مقررات اخلاقی که در این مورد وضع شده اند در

بهترین شکل خود, تنها رهنمود های هنجاری هستند که بر هیچ فلسفه اخلاقی مشترکی مبتنی

نیستند و روزنامه نگاران و ارتباط گران, بسته به موقعیت, به نحوی خاص با آنها روبرو

می شوند. تصویب قوانین گسترده, برای اعمال چنین هنجارهایی که دوام و مقبولیت آنها

مورد تردید است, بسیار غیر عملی است.(کاسوما،۱۳۷۵) به دلیل تنوع ارزش ها و هنجارهای

موجود در فرهنگها و جوامع مختلف, تدوین نظام نامه های اصول اخلاق حرفه ای رسانه ای

که شکل جامع و شامل و عام داشته باشد, بسیار مشکل است و در صورت تحقق, چندان

مشکل گشا نخواهند بود. در گزارش کمیسیون مک براید درباره حقوق حرفه ای و اصول

اخلاقی رسانه ای با بیان تاریخچه ای از تدوین هنجارهای اخلاق حرفه ای که نخستین بار

در دهه ۱۹۲۰ آغاز شد آمده است : در حال حاضر تعداد شصت کشور در سراسر دنیا

نظام نامه های کم و بیش گسترده ای را که اغلب مورد پذیرش اشخاص حرفه ای قرار گرفته

است, پذیرفته اند. استانداردهایی را برای رفتار تعیین می کنند روی هم رفته جنبه ای

عام دارند- از جمله آزادی دسترسی به منابع اطلاعات, عنیت و تعهد به خودداری از وارد

آوردن افترا- اما اغلب اینها در لفافه ابهام و گاهی اصطلاحاتی نارسا هستند.(شن مک

براید, ۱۳۶۹)دلیل این نارسایی را باید در تنوعات فرهنگی و در نتیجه تنوع در مبانی

ارزشی هر فرهنگ و جامعه جستجو کرد. لذا معنی و ارزش های منسوب به مفاهیمی چون

اخبار, حقیقت, عنیت, آزادی و حق دانستن واقعیات, می تواند با توجه به شرایط خاص یا

با توجه به نیازها و اولویت ها یک جامعه مفروض در یک برهه مفروض زمانی تغییر کند

. (

شیخ, ۱۳۷۵) قواعد اخلاقی فردی در مورد هر ملتی تنها با توجه به اولویت های ملی

,

محدودیت های زبانی, تنوع فرهنگی و یا نوع ساختار سیاسی تغییر می کند. لذا علیر غم

تلاش های سازمان هایی چون یونسکو در دست یابی به قواعد اخلاقی پذیرفته شده رسانه ای

که جنبه عام و فراگیر وبین المللی داشته باشد, فرایند ارتباطات جمعی در عمل تابع

دیدگاه خاص هر روزنامه نگار است. (شیخ, ۱۳۷۵) بنابراین در زمینه اخلاق رسانه ها

,

دیدگاه ها و نظرات متفاوت و متنوعی بسته به تفاوت و تنوع معتقدات فرهنگی و فلسفی

نظریه پردازان مختلف, عنوان شده است. برخی از این دیدگاه ها عبارتند از

:

موقعیت گرایی

Situationiysm))

و یا اباحی گری

Antinomianism))

که معتقد است مهم آن

چیزی است که رسانه یا ارتباط گر میل دارد در یک لحظه خاص انجام دهد؛ ماکیاول گرایی

که رفتار غیر اخلاقی را در مورد خاص به شرط آن که به ندرت و مخفیانه صورت گیرد مجاز

می داند؛ غایت گرایی

(Teleologism)

که پیامد ها را تنها عوامل تعیین کننده دراخلاقی

بودن عمل ارتباط گر می داند و به حاصل عمل بی توجه است؛ لذت گرایی

( Hedonism)

که

معتقد است یک عمل صحیح رسانه ای عملی است که در خدمت منافع افراد بیشتری باشد؛

خود گرایی

(Egoism)

که معتقد است یک عمل صحیح رسانه ای عملی است که برای خود

ارتباط گر لذت بخش و مطلوب باشد و گروه های دیگر که به نظر آنها, با وضع قوانین

فراگیر در مورد اخلاقیات رسانه ای, رویکرد خبرنگاران به اخلاق رسانه ای, یک رویکرد

واحد و از نظر قانونی ممکن خواهد بود. (کاسوما, ۱۹۹۴) اما دیدگاه اسلام به اخلاق

رسانه ای که در اصول, ارزشها, فلسفه و ماهیت این دین الهی ریشه دارد, دیدگاهی عام و

فراگیر و جهان شمول شمرده می شود که اگر چه منتسب به فرهنگی خاص به نام فرهنگ

اسلامی است اما به دلیل فطری بودن این دین, در برگیرنده تمامی اصول و فروع اخلاقی

است که در زمینه رسانه ها مطرح شده است

.

اخلاق رسانه ای در اسلام

اسلام به عنوان دین خاتم و منطبق با فطرت همه آدمیان, همه اصول اخلاقی یاد شده را

مورد تاکید و تصریح قرار داده و آیات قرآن و احادیث و سیره رسول اکرم

r

و ائمه

اطهارعلیهم السلام همگی مالامال از رهنمودهایی است که می تواند اصول حرفه ای

رسانه ای اسلامی شمرده شود. در تبییین اخلاق حرفه ای رسانه ای از دیدگاه اسلام

بایستی به تفاوت ماهوی تعاریف, کارکردها و اصول پذیرفته شده در علم رسانه ها با

مضامین و اصول اسلامی توجه نمود. با قبول این مفروض حال می توان از منظری درونی

اصول زیر را به مثابه ارکان اصلی اخلاق رسانه ای در اسلام مورد توجه قرار داد

:

خبررسانی

خبررسانی و اطلاع رسانی یکی از کارکردهای اصلی رسانه ها است و این کارکرد در کنار

دو کارکرد دیگر شامل آموزش و سرگرمی یک رکن اساسی کار وسایل ارتباط جمعی را شکل

می دهد. چنانچه اخلاق رسانه ای را در اسلام تابع گفتمان و یا جهان بینی فراگیری

بدانیم که احکام و اصول و ارزشهای اسلامی را در سایر ابعاد زندگی بشر نیز تحت تاثیر

قرار داده و چارچوب وظایف فرد مسلمان را در آن قالب روشن ساخته, اخلاق خبررسانی را

نیز بایستی در ذیل جهان بینی و پارادایم تفکر, اخلاق و اصول اسلامی دانست. ارزشهای

اخلاقی اسلام جزیره های جدا از هم نیستند که هر یک را فارغ از دیگری و به گونه ای

مطلق بتوان مبنای عمل قرار داد. اسلام مجموعه ای به هم پیوسته از هنجارها و اصول و

فلسفه هاست که هر یک مکمل دیگری است. برخلاف تصوری که در غرب از مفهوم و واژه دین

وجود دارد اسلام دامنه کامل زندگی و تجربه بشری در سطوح خرد و کلان را در بر

می گیرد و همانگونه که در سوره مائده آیه ۳ آمده است:” امروز برایتان دین را کامل

کردم“ اسلام شیوه زندگی و دین کامل است و در حقیقت فرهنگ جامعی است که شکل و الگوی

فراگیر زندگی به شمار می رود. به دلیل فراگیری این الگو, یک مسلمان همواره به صورت

هدفمند زیست می کند و هیچ گونه عملی خارج از چهارچوب گفتمانی اسلامی نیست حتی عمل

فرد مسلمان پیش از آنکه به منصه ظهور و دنیای خارج برسد در عالم قصد و اراده و نیت

نیز مستحق ثواب و یا عقاب است تا جایی که برای نیت و اراده جایگاهی فراتر از عمل

دیده شده است. انسان مسلمان همواره مقید به حدود الهی است و مجاز نیست از آن حدود

تخلف ورزد: ” اینها حدود الهی است پس متعرض آنها نشوید“(سوره بقره, آیه ۲۲۹) و یا

”

اینها حدود الهی است پس نزدیک آنها نشوید “(سوره بقره, آیه ۱۸۷) حدود الهی

مرزبندی ها و حوزه مشخص شده وظایف و بایدها و نبایدهای کلی و شاملی است که انسان

بایستی برآن اساس زندگی روزمره فردی و اجتماعی خود را سامان دهد و حکومت نیز بایستی

زمینه های رعایت آن حدود را فراهم و تسهیل سازد. اصل کلی در زندگی انسان مسلمان از

خدا بودن و به سوی خدا رفتن است. ”الی الله مرجعکم جمیعاً“(سوره مائده, آیه ۴۸

)

تمامی نیات و اعمال مسلمان بایستی در راستای دستورات خداوند و در جهت کسب رضایت

پروردگار و منطبق با خواست خداوند باشد. از جمله این اعمال فرایند خبررسانی در

رسانه های جامعه اسلامی است که آن هم در ذیل اصلی کلی به نام اصل انطباق با اوامر

الهی قرار می گیرد. بنابراین ارتباط گر مسلمان هیچ گاه مانند یک ارتباط گر سکولار

غربی خود را فارغ از همه چیز به جز خبر نمی بیند. ارتباط گر مسلمان خبر و خبررسانی

را نیز در سایه تلاش برای کسب رضایت و تحقق خواست خداوند پی می گیرد. لذا در توصیف

و تبیین اخلاق خبررسانی اسلامی بایستی به اصول کلی و نیز ارتباط تنگاتنگ گفتمانی

تمامی این اصول با یکدیگر توجه و عنایت جدی داشت. نگاه تک بعدی به هر یک از اصول

اخلاقی اسلام می تواند خود هدایت کننده به سوی گمراهی باشد و نه فلاح. اصول یاد شده

هر یک به تنهایی مبنای عمل نیستند و بلکه همگی در هماهنگی و همراهی و ارتباط کامل

با یکدیگر معنا می یابند. سرفصل های کلی همچون حق مداری, عدالت, تقوا, اصلاح جامعه

و…. همگی خطوط پیوند اصول و تاکیدات اخلاقی اسلام در امر خبررسانی محسوب می شوند

و حلقه وصل رهنمودهای اخلاقی اسلام در قالب آیات قرآن کریم و تعالیم معصومین علیهم

السلام هستند, از جمله تاکیدات اسلام در این زمینه موارد ذیل قابل توجه است: ”قل

امر ربی بالقسط“(اعراف, آیه ۲۹) ای پیامبر به مردم بگو که پروردگارم به قسط و عدل

دستور داده است. ”ان اکرمکم عندالله اتقیکم“(حجرات, آیه ۱۳) بزرگوارترین شما نزد

پروردگار با تقواترین شماست. ”الحق احق ان یتبع“(غررالحکم و دررالکلم ۱/۳۱۹) حقیقت

بهترین چیزی است که سزد انسانی در پی آن باشد. و یا ”اصدق القول ما

طابق الحق“(غررالحکم و دررالکلم ۲/۴۰۱) راست ترین گفتارها آن است که با حقیقت منطبق

باشد. و یا ”خیرالامور ما اسفر عن الحق“(غررالحکم و دررالکلم ۳/۴۲۸) بهترین کارها

تبیین حقیقت است. بدین سان خبررسانی اگر در راستای اصول اسلامی و در جهت روشن ساختن

حقیقت باشد از جمله بهترین کارها در جامعه اسلامی است. اگرچه رهنمودهای اخلاقی

اسلام در تمام عرصه های زندگی بشر و در ارتباطات فردی و اجتماعی در تمامی سطوح لازم

الاتباع و تعیین کننده است اما به دلیل اهمیت فوق العاده و حساسیت و تاثیرگذاری

خارق العاده وسایل ارتباط جمعی بر افکار عمومی و سرنوشت اجتماع توجه مجدد به این

اصول و رهنمودها در حوزه عملکرد رسانه ها بسیار ضروری تر به نظر می رسد

.

مسؤولیت اجتماعی خبرنگار

قواعد اخلاق اسلامی مسؤولیت پذیری اجتماعی است. تئوری مسؤولیت پذیری اجتماعی که

رویه رسانه های غیر مذهبی یا غربی بر آن مبتنی است ریشه در فردگرایی

کثرت گرا

pluralistic individualism))

دارد. در حالی که اصل اسلامی مسؤولیت پذیری

اجتماعی بر مفهوم امر به معروف و نهی از منکر مبتنی است. معنای تلویحی این اصل آن

است که هر فرد و گروه به ویژه نهادهای ارتباطات اجتماعی مثل مطبوعات, رادیو و

تلویزیون و سینما مسؤولیت دارند تا در مجموع. افراد جامعه را برای پذیرش اصول

اسلامی و عمل بدان آماده سازند. در تاریخ اسلام بسیاری نهادها و همچنین کانال های

ارتباطی مثل مساجد: اذان (دعوت به نماز), و خطبه جمعه از این مفهوم مسؤولیت اجتماعی

استفاده کرده اند تا افکار عمومی را بسیج نمایند و افراد را به تلاش در جهت خیر و

سعادت فردی در این جهان و جهان آخرت ترغیب نمایند. به طور کلی در جهان ظاهراً

رسانه ها نقشی متضاد با نقش امر به معروف و نهی از منکر را بازی می کنند. رسانه ها

بیشتر به برخوردها, اختلاف نظرها, و رسوایی ها و کمتر به صلح ثبات و تداوم و

سازگاری اخلاقی علاقمند هستند اگر دست اندرکاران رسانه ها در جهان اسلام این مفهوم

مسؤولیت اجتماعی را به عنوان سنگ بنای حرفه خود نپذیرند هرگز نمی توان از قواعد

اخلاقی اسلامی تصوری داشت.( شیخ, ۱۳۷۵) هربرت آلتشول درباره مسؤولیت اجتماعی

خبرنگار چنین می گوید: مشکل ما در بررسی اصطلاح مسؤولیت اجتماعی مشابه مساله ای است

که با واژه آزادی داریم.هیچ یک از این دو واژه را نمی توان به شکلی جامع تعریف کرد

.

معنای هر کدام کاملاً به نظام اخلاقی و مجموعه ارزشهای ما وابسته است. (هربرت

آلتشول, ۱۹۸۴) بر این اساس در هر جهان بینی و در هر گفتمان اجتماعی فرهنگی, دینی

مسؤولیت اجتماعی می تواند شاخصها و میزانهای متفاوتی داشته باشد اما همواره در این

مفهوم اساسی اشتراک نظر وجود دارد که مسؤولیت اجتماعی یعنی احساس مسؤولیت فرد در

برابر جامعه و در برابر مصالح و منافع جامعه. و البته در هر جامعه با فرهنگ و

هنجارها و ارزشهای خاص خود مصالح و منافع دارای تعاریف خاص آن جامعه است.به طور کلی

رسانه های جمعی باید مسؤولیت نگهبانی از جامعه را بر دوش گیرند و با هوشیاری

اطلاعات لازم در مورد معروف (یعنی آنچه که با معیارهای جامعه اسلامی سازگار است) را

ارائه کرده و از آن حمایت کنند و منکر (یعنی آنچه را مغایر معیارهای جامعه اسلامی

است) مشخص سازند و با آن مخالفت ورزند. رسانه های جمعی همچنین باید به ایجاد توسعه

درون ساز

(internalize)

و استفاده از عرصه های مناسب مشروعیت اقدام کنند. منظور

اینکه مشخص شود رسانه های جمعی چه مطالبی را چه موقع و چگونه باید تحت پوشش خبری

خود قرار دهند و در صورت لزوم چه چیزی را برای چه مدت با توجه به شرایط تئوری فرهنگ

اسلامی نباید تحت پوشش خبری بگیرند. ( شیخ, ۱۳۷۵) ارتباط گر مسلمان حق ندارد به

گونه ای

غیر مسؤولانه و بدون توجه به آثار و عواقب اخبار اقدام به انتشار و تهیه

اخبار کند. امام علی علیه السلام در باب مسؤولیت افراد در قبال کلام خویش می فرماید

: ”

الکلام فی و ثاقک مالم تتکلم به فاذا تکلمت به صرت فی وثاقه“(نهج البلاغه, حدیث

373)

تا زمانی که گفتاری را بر زبان نرانده ای آن کلام و گفتار در اختیار توست ولی

زمانی که آن را اظهار داشتی از آن پس ضامن عواقب و پیامدهای آن خواهی بود. از سوی

دیگر گاهی اوقات مسؤولیت اجتماعی اقتضا می کند امری بیان و اظهار شود. امام علی

علیه السلام در باب تاثیر کلام می فرمایند : «رب قول انفذ من صول» (نهج البلاغه

,

حدیث ۳۹۴) چه بسا یک گفتار که از یک حمله مؤثرتر باشد. اگر چه اصول خبررسانی در

رسانه های امروز جهان مبتنی بر شعار «دانستن حق مردم است» می باشد اما حق مردم

علاوه بر دانستن شامل موارد دیگری نیز می شود که حفظ جامعه, حفظ دین, تقویت اتحاد و

وحدت و انسجام جامعه, رشد و توسعه در همه ابعاد و … همه و همه از جمله آنها است

.

لیکن زمانی که دو حق با یکدیگر تزاحم کنند قطعاً ارتباط گر مسلمان نمی تواند

بی اعتنا به آثار این تزاحم خود را بی مسؤولیت فرض کرده هر آنچه می خواهد بر زبان و

قلم راند. «مبنای روزنامه نگاری مدرن بر پایه این تفکر که جامعه حق دارد بداند و

اینکه هیچ چیز مقدس نیست همانقدر ذاتاً ضد اسلامی است که هسته اصلی مبتنی بر سود و

بهره در بانکداری مدرن ضد اسلامی به شمار می رود. بر اساس استدلال های شلایفر

(۱۹۸۶)

و مغیث (۱۹۸۰) رسانه های اسلامی ترغیب کننده خیر و خوبی و بازدارنده شر و

بدی هستند. رسانه های اسلامی از این جهت ذاتاً با رسانه های مدرن متفاوت هستند

(

مغیث الدین شیخ, ۱۳۷۵). رسانه های اسلامی از انتشار اخبار بی فایده و باطل باید

بپرهیزند. این امر حائز اهمیت بسیار است که ارزش خبر بدین مساله وابسته است که تا

چه حد و اندازه مفید واقع می شود و نفعی را برای مردم به همراه دارد. همان گونه که

در قرآن نیز تصریح شده است:”…کذلک یضرب الله الحق و الباطل فاما الزبد فیذهب جفاء

و اما ما ینفع الناس فیمکث فی الارض…“. (سوره رعد, آیه ۱۷) خدا برای حق و باطل

چنین مثال زند. اما کف به کناری افتد و نابود شود و آنچه برای مردم سودمند است در

زمین پایدار بماند. همچنین یکی دیگر از مسؤولیت های رسانه در برابر جامعه اسلامی

حفظ یکپارچگی و تالیف قلوب مخاطبان است. روشهای تفرقه افکنانه که موجب بد بین شدن

دسته ای از مردم به دسته دیگر می شود و انتشار اخبار این چنینی از نظر اسلام روشی

غیر مسؤولانه و خلاف اخلاق اسلامی است. قرآن به مؤمنین فرمان می دهد اگر دو دسته از

شما با یکدیگر کارزار کردند بین آنان را اصلاح کنید. ”و ان طائفتان من المؤمنین

اقتتلوا فاصلحوا بینهما فان بغت احد اهما علی الاخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفی الی

امرالله فان فاءت فاصلحوا بینهما بالعدل و اقسطوا ان الله یحب المقسطین“.(حجرات

,

آیه ۱۰) در کنار این رهنمود همچنین قرآن فرمان برخورد با مشرکان و دشمنان اسلام را

در هر جا که یافت شوند صادر می کند. بنابراین وظیفه ارتباط گر مسلمان در حوزه خبر

اولاً تحکیم وحد صفوف خودی و برخورد بی امان با غیر خودی است. قرآن می فرماید

: ”

فاقتلوا المشرکین حیث وجد تموهم…“. (توبه, آیه ۶) هر جا که مشرکین را یافتند با

آنان کارزار کنید. از جمله عرصه های کارزار با مشرکان عرصه اطلاع رسانی و تبلیغات

است

.

از دیگر کار کردهای خبررسانی و اطلاع رسانی در جامعه که در راستای مسؤولیت اجتماعی

رسانه است پند آموزی و عبرت گیری مردم است که قرآن نیز بر آن تاکید می ورزد. در

قرآن کریم داستان و خبر بسیاری از اقوام و ملل ذکر شده که به تعبیر قرآن هدف از

بیان آنها عبرت و پند آموزی است : ”لقد کان فی قصصهم عبره لاولی الاباب …“.(یوسف

, ۱۱۱)”

ان فی ذلک لعبره لاولی الابصار“.(آل عمران, ۱۳) همچنین قرآن کریم پس از بیان

اخبار اقوام گذشته در مواضع متعدد از عبارت فاعتبروا یا اولی الابصار استفاده

می کند و از مردم می خواهد با توجه به آنچه گفته شده پند آموزی نموده آثار آن را در

زندگی خود دخالت دهند

.

دستیابی به اطلاعات سازنده و مفید

رسانه به عنوان واسطه بین مردم و واقعیتها و رویدادها بایستی آینه وفادار رخدادهای

اجتماعی, سیاسی, اقتصادی و … باشد. خبرنگار و رسانه در حقیقت امانتدار مردم در

دستیابی به اطلاعات هستند و باید این امانت را به خوبی ادا کنند. حق مردم در جامعه

اسلامی بر رسانه ها این است که از اخبار مفید, لازم و منطبق با مصالح جامعه

برخوردار باشند. قرآن کریم نیز دستور می دهد : ”ان الله یامرکم ان تؤدوا الامانات

الی اهلها …“. (نساء, آیه ۶۱) خداوند به شما دستور می دهد که امانتها را به اهل

آن باز گردایند. امام موسی کاظم علیه السلام در رهنمودی امانتی را که مردم بر گردن

رسانه ها دارند اینگونه بیان می دارند : ”ان من واجب اخیک ان لاتکتمه شیئاً تنفعه

به لامر دنیاه و آخرته“(بحار الانوار, جلد ۷۸, ص ۳۳۲) از جمله حقوق برادر مؤمن تو

بر تو این است که او را از آنچه به مصلحت امر دنیا و آخرتش است آماده کنی و (اخبار

و اطلاعات مفید را) از او نپوشانی. این حق همچون سایر حقوق الناس بگفته امام علی

علیه السلام بر حقوق الله اولویت و تقدم دارد و ادای آن بسیار ضروری و لازم است

:”

جعل الله سبحانه حقوق عباده مقدمه علی حقوقه, فمن قام بحقوق عباد الله کان ذلک

مؤدیا الی القیام بحقوق الله“(غرر الحکم و دررالکلم) : خداوند حقوق بندگانش را بر

حقوق خود مقدم گردانیده پس هر کس به ادای حقوق بندگان بپردازد این کار او موجب

پرداختن به حقوق پروردگار نیز خواهد بود. قرآن کریم خود ترغیب می کند که مردمان

اطلاعات گوناگون را در اختیار داشته باشند و با کنار هم گذاشتن اطلاعات مختلف خود

به قضاوت صحیح بپردازند : ”فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه“(زمر

, ۱۸):

به آن بندگان من که اقوال مختلف را می شنوند و بهترین آنها را بر می گزینند و

مورد تبعیت قرار می دهند بشارت ده, حتی در اصل دین خداوند اکراه را نمی پذیرد و

می فرماید : ”لااکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی“ بنابر این استراتژی تبلیغاتی

اسلام انعکاس آگاهی ها و اطلاعات خالص و تحریف نشده و واگذاری حق و قدرت انتخاب و

تصمیم به مردم است. چرا که اگر مردم نسبت به پدیده ها و موضوعات آگاهی و اطلاع

نداشته باشند نسبت به آن قدرت انتخاب نخواهند داشت و بلکه در برابر آن موضع خواهند

گرفت. امام علی علیه السلام می فرمایند : ”الناس اعداء ما جهلوا“(نهج البلاغه, ۴۳۸

)

مردم دشمنان آنچه هستند که نمی دانند.به همین سبب است که خداوند ایمان و اعتقاد از

روی کراهت را مفید نمی داند و از آن نهی می کند : ”ولو شاء ربک لامن من فی الارض

کلهم جمیعاً افانت تکره الناس حتی یکونوا مؤمنین“(یونس, ۹۹) خداوند اگر خود اراده

می کرد می توانست همه مردم را مؤمن گرداند (اما می خواهد اختیار دین از روی اراده و

اختیار خود مردم باشد) پس آیا تو می خواهی مردم را با اکراه مؤمن گردانی؟ لذا اسلام

همواره بر ارائه و انعکاس سالم و صحیح اطلاعات و اخبار و رویدادها به مردم ترغیب و

تشویق می کند و این را حق مردم در جامعه می داند.حق مردم در دستیابی به اطلاعات

نخستین اصل بین المللی اخلاق حرفه ای در خبرنگاری است که در چهارمین نشست مشورتی

یونسکو در پراگ و پاریس در سال ۱۹۸۳ مورد تاکید قرار گرفت. بر اساس این اصل مردم و

افراد حق دارند تصویری واقعی از جهان بیرونی را از طریق دستیابی به اطلاعات صحیح و

جامع در اختیار داشته و علاوه بر این بتوانند آرای خود را با استفاده از رسانه های

گوناگون فرهنگی و ارتباطاتی به طور آزادنه اعلام و ابراز نمایند. (نورد نسترنگ

, ۱۳۷۵)

شجاعت و شرافت حرفه ای خبرنگار

خبرنگار و رسانه از آنجا که امانتدار جامعه در کسب, حفظ و انعکاس اطلاعات و اخبارند

بایستی در راه این امانتداری از هیچ چیز دریغ نورزند. پیامبران که خود فرستادگان

پروردگار و حافظان پیام الهی به مردم در طول تاریخ بوده اند بزرگترین رسالت خود را

ابلاغ و تبلیغ پیام پروردگار به مردم و رساندن خبر توحید و معاد و… به مردمان

دانسته اند.نوح علیه السلام خطاب به امت خود می فرماید : ”ابلّغکم رسالات ربی و

انصح لکم و اعلم من الله ما لاتعلمون“(اعراف, ۶۰) اهمیت رساندن پیام تا بدین جاست

که قرآن کریم خود را بلاغ می داند و می فرماید : ”هذا بلاغ للناس“(ابراهیم, ۵۲

)

قرآن کریم همان جا که رسالت پیامبران را خبررسانی و تبلیغ بیان می دارد بر شجاعت

مبلغان و پیام رسانان تاکید می کند و می فرماید : ”الذین یبلغون رسالات الله و

یخشونه لا یخشون احداً الاالله و کفی بالله حسیبا“(احزاب,۳۹) آنان که پیامهای

پروردگار را به مردم می رسانند و از خداوند فقط خشیت دارند و از هیچ کس دیگر

واهمه ای ندارند و خدا را برای آنان بس است. لذا منصب والای امانتداری مردم ایجاب

می کند که خبرنگار و ارتباط گر مسلمان دارای شجاعت و نیز شرافت حرفه ای باشد و در

راه ایفای رسالت حرفه ای خود از هیچ کوشش و تلاشی دریغ نورزد و نیز تلاش مقدس خود

را با هیچ شائبه ای درنیامیزد. چنانکه گذشت حق مداری و عدالت از جمله مبانی اصول

فایل پاورپوینت کامل اخلاق حرفه ای خبر در اسلام می باشند. خداوند همواره مردم و حاکمان را به عدالت و

قسط فرمان داده است. ”قل امر ربی بالقسط“(اعراف, ۲۹) ارزش تلاش برای تحقق عدالت و

قسط چنان است که پروردگار می فرماید قسط و عدالت را حتی اگر بر ضد و به زیان خودتان

و نزدیکانتان است برپا دارید. ”یا ایها الذین آمنوا کونوا قوامین بالقسط شهداءلله

ولو علی انفسکم او الوالدین والاقربین“(نساء, ۱۳۵) همچنین اخبار و اطلاعات

صحیح به

عنوان امانتی از مردم نزد خبرنگار باید به صاحبان امانت برگردد و جایی که باید

اظهار شود اظهار گردد در غیر اینصورت اصول اخلاقی رسانه ای که اسلام بر آن اصرار

ورزیده زیر پا گذاشته می شود : ”فلیؤد الذی اؤتمن امانته و لیّتق الله ربه ولا

تکتموا الشهاده و من یکتمها فانه آثم قلبه و الله بما تعملون علیم.“ (بقره, ۲۸۳) پس

هر آنکه امانتی نزد اوست بایستی آن را ادا کند و تقوای خدا را پیشه سازد و شهادت را

کتمان نکنید. هر که شهادت را کتمان کند پس او دلی گنهکار دارد و خداوند به آنچه

انجام می دهید داناست. پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله می فرمایند: ”من مشی مع

مظلوم حتی یثبت له حقه ثبت الله تعالی قدمیه یوم تزل الاقدام“(کنزالعمال, خ ۵۶۰۴

)

هر که مظلومی را همراهی نماید تا حق او را به او برساند خداوند گام هایش را در روز

جزا, روزی که گامها همه لرزانند استوار خواهد گردانید. از اینرو صرف تلاش جهت کسب و

ارائه اخبار امری مقدس و قابل تقدیر است که خداوند بر آن پاداش خیر می دهد. زیرا

این تلاش در واقع جهت ادای دین, وفای به امانت و اجرای دستور خداوند است

.

عدم تحریف و دستکاری در اخبار

اقتضای امانتداری صحیح, نگهداری امانت به صورت دست نخورده و سالم است. دست بردن در

اخبار با هدف تغییر محتوا و ماهیت آن به نوعی خیانت در امانت است که اسلام از آن

نهی کرده است : ”لاتخونوا الله و الرسول و تخونوا اماناتکم“(انفال, ۲۷) به خدا و

پیامبر خدا و امانتهایی که نزد شماست خیانت مکنید. از جمله روشهای تحریف در اخبار

آمیختن و یا تدوین و تنظیم خبر به گونه ای است که برآیند آن غیر از اصل خبر است و

برداشتی که مخاطب از خبر می کند بجز برداشتی است که از صرف خبر خالص اتفاق افتاده

می نمود. آمیختن خبر با خبری دیگر, تحلیلی خود ساخته و یا جابجا کردن اجزاء و عناصر

اگر چه در عرف خبر نویسی تخلف و تحریف محسوب نمی شود ولی در عرف اخلاق رسانه ای

اسلام عملی ناپسند است. در قرآن کریم می خوانیم : ”ولا تلبسوا الحق بالباطل و

تکتموا الحق و انتم تعلمون“(بقره, ۴۲) حق را به باطل نیامیزید وحق را در حالی که

خود می دانید چه می کنید کتمان نکنید. در اخلاق خبررسانی کوتاه کردن خبر و یا حذف

برخی فرازهای خبر که مفهوم کلی خبر را مخدوش می سازد مذموم است و مصداق آیه شریفه

فوق الذکر می شود

.

صداقت و عینیت خبر

خبرنگار به عنوان چشم بیدار و هوشیار جامعه در دستیابی به حقایق و واقعیت ها رسالتی

بس خطیر بر عهده دارد و کانون این اهمیت صداقت و قابل اعتماد بودن خبرنگار و رسانه

است. اصل دوم نشست چهارم یونسکو در سال ۱۹۸۳ از مجموعه اصول بین المللی اخلاق

حرفه ای در خبرنگاری اینچنین می گوید: بارزترین وظیفه خبرنگار این است که با رعایت

حق مردم برای دستیابی به اطلاعات معتبر و درست, شرافت حرفه ای خود را در خدمت

واقعیت عینی قرار دهد. به نحوی که واقعیت ها وجداناً با محتوای اصلی خود انعکاس

یافته و بدون ایجاد تحریف, نشان دهنده ارتباطات اساسی باشد. این امر با رشد صحیح

قابلیت های خلاق خبرنگار متحقق می گردد به طوری که مواد خام خبری مناسب در اختیار

مردم قرار گرفته تا آنان را در طراحی تصویری صحیح و همه جانبه از جهان یاری رساند

.

جهان که در آن منشاء, طبیعت و گوهر رویدادها, مسیر تحول و چگونگی امور تا آنجا که

امکان دارد واقعی برداشت شود. (شکرخواه, ۱۳۷۴, ص ۱۲۶) اهمیت کار خبرنگار و رسانه در

این است که جامعه او را حلقه واسط خود با حقایق می داند و بر پایه اطلاعات و اخبار

دریافتی از رسانه تحلیل و برنامه ریزی نماید. اگر رسانه به عمد اطلاعات و اخبار غیر

واقعی در اختیار جامعه قرار دهد علاوه بر اینکه به اعتماد جامعه به خود خیانت کرده

اعتبار خود را نیز از دست می دهد. ”در استاندارد علم معانی بیان, روزنامه نگار ملزم

به راستگویی است در واقع دست اندکاران وسایل ارتباطی درک می کنند کلمات اعتبار

دارند. خیلی از آنها که اطلاعات را پخش می کنند با فیلسوف مکتب اگزیستانسیالیست

یعنی کارل یاسپرس

(Karl Jaspers)

موافق هستند که تاکید داشت در لحظه ارتباط باید

حقیقت حفظ شود و باید در جست وجوی حقیقت بود.“ (کلیفورد کریستیانز, ۱۳۷۵) خیانتی که

در سطور فوق بدان اشاره شد در این روایت از پیامبراکرم صلی الله علیه وآله به خوبی

نشان داده شده است: ”کبرت خیانه ان تحدث اخاک حدیثاً هو لک مصدق و انت به

کاذب“(تنبیه الخواطر, ص ۹۲) بزرگترین خیانت آن است که به کسی که تو را راستگو فرض

کرده دروغ بگویی. خداوند پیامبراکرم صلی الله علیه وآله را امر می فرماید که داستان

و اخبار فرزندان آدم علیه السلام را به حق بازگو کند: ”و اتل علیهم نبا بنی آدم

بالحق“(مائده ۲۷) و این همان شیوه ای است که خود قرآن در بیان داستان و اخبار بدان

عمل می کند: ”نحن نقص علیک نباهم بالحق“(کهف, ۱۳) ما اخبار و داستانهای آنان را

برای شما به حق بازگو می کنیم. قرآن کریم خود در بسیاری از آیات اساساً انسانها را

به راستگویی و امانت داری دعوت کرده است که از آن جمله است:”یا ایهاالذین آمنوا