خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اصول اعتقادی اهل حق

تحقیقی پیرامون فرقه اهل حق

قسمت سوم

طبق مستنداتی که ازکتب و «دفترهای » منسوب و متعلق به فرقه اهل حق در دست بوده و شواهد حال، حکایت از آن دارد و یا می تواند مؤید آن باشد; عقاید و مبانی اساسی اهل حق مخلوطی از اعتقادات «تناسخی و حلول ذات » عرفان و تصوف التقاطی و مسایلی برگرفته از ادیان ایران باستان، مثل دین زرتشتی پیش از اسلام، هندوییزم مانوی و برخی از مبانی مسیحیت و یهودیت بوده که بعضا صبغه اسلامی به آن داده اند و اساسا هیچ مطابقی با اصول مسلم و متفق علیه اسلام ندارند.

اهل حق با غلات شیعی و فرقی چون دروزیهای لبنان نصیریه (انصاریه) نواحی لاذقیه سوریه و یا علویین آنجا و علی اللهی های شمال افغانستان و اسماعیلیه در جنوب تاجیکستان استان خود مختار «بدخشان » مشابهت داشته و از طرفی شباهت زیاد آنان با مسلک تصوف انکار ناپذیر است، به طوری که در بعضی جاها و شهرها طرفداران این فرقه به خانقاه دراویش ملحق می شوند.

بعضی در این رابطه می نویسند: «ظاهرا آداب ومناسک اهل حق تا حد زیادی به آداب تصوف شباهت دارد، چنان که لزوم اجتماع آنها در «جمخانه »; تقدیم نذر و نیاز; خدمت; اشتغال به ذکر خفی و جلی; توجه به ساز و سماع که احیانا به نوعی جذبه منتهی می شود و ضرورت سر سپردن به پیر و مرشد، آداب و مناسک اهل حق را به نوعی تصوف مخصوص تبدیل کرده است ». ^(۱)

دکتر محمد مکری که از آشنایان به این مسلک بوده، در مقدمه اش بر کتاب حق الحقائق یا «شاهنامه حقیقت » می نویسد:

«مذهب یا مسلک اهل حق یکی از دسته های وابسته به مذهب تشیع است و مجموعه ای است از عقاید و آرای خاص مذهبی که با ذخایر معنوی ایران پیش از اسلام و افکار غالی پس از اسلام که بخصوص در مناطق غرب ایران پراکنده بوده اند، درهم آمیخته است ». ^(۲)

مؤید این مطالب که مسلک اهل حق برخی از اعتقادات ادیان دیگر نظیر زرتشتی را به همراه دارد، به وفور در «دفتر»های این فرقه به چشم می خورد; مثلا در «نامه سرانجام » چهارچوب اساسی مسلک را در یک بیت چنین بیان می کند:

یاری چارچیون، باوری و جا

پاکی و راستی، نیستی و ردا ^(۳)

(که مبین همان پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک است).

توضیح بیت مذکور این است: تمام کسانی که به آیین اهل حق هستند، به آنها خطاب «یاری » می شود. همان طور که به مسلک اهل حق «آیین یاری » گفته می شودو مراد از «پاکی » همان پندار نیک و پاک زیستن و دوری از هر نوع ناپاکی و کثافت به هر صورت و کیفتی که باشد و مراد از «راستی »، پرهیز از دروغ و ناپاکی و درست زیستن است و مراد از «نیستی » این است که خود را از هر تعلق خاطر به دور دارد تا شایستگی رسیدن به مقام فنا فی الله را به دست آورد، یا به عبارت دیگر از خود بریدن و به حق پیوستن است.

مراد از «ردا» احتمالا راد مرد بودن یا جوانمردی است که معتقدان به این فرقه بسیار شعار جوانمردی و پیروی از جوانمردی های حضرت علی علیه السلام را دارند، البته این توضیحی است که تقریبا مطابق مرام و مسلک اهل حق از آن تعبیر می شود.

در واقع می توان گفت از ویژگیهای این مسلک، رعایت اصولی چون پندار نیک گفتار نیک و کردار نیک است که پای بندی به آن بر جمیع اهل حق واجب بوده و لذا تحت عنوان یک بیت از «نامه سرانجام » در آمده است.

خالق و صانع (توحید) درمذهب اهل حق

سخنان اهل حق در باره خالق جهان و اصل توحید متفاوت و بلکه متناقض بوده، و تلفیق بین آنها بسیار مشکل است. گاهی از گفتار بزرگان آنها کلمات متناقض صادر شده و ظاهراخودشان هم ارتباط بین کلمات ماقبل و مابعد را قایل نیستند، تا جایی که بعضی با تمسک به گفته نویسندگان و مرشدان، این فرقه را تا سرحد مشرک وکفار به پیش برده و حتی در بعضی مکتوبات آنها را غالی و از غلات غلیط شمرده اند. ^(۴) البته حقیقت امر بر بسیاری روشن نیست; زیرا گفته های بعضی سرسلسله ها و رؤسا همین مطالب را القا می کند و بعضی دیگر هم در گفته های خود اصلاحاتی به وجود آورده اند.

به هرحال مسئله توحید، یگانگی خداوند، تجلیات ذات حق و دیگر جوانب آن، مسئله ای است که برای بسیاری از پیروان اهل حق حل نگردیده و غالبا در تحیر و سرگردانی مطلق هستند. هنوز معضل حلول و تناسخ بسیاری را به کام پوچی فرستاده و مرشدان مدعی علم لدنی و تجلی ذات هم این مطالب را روشن نکرده اند و ظاهرا علوم غیر مکتسبه آنان در این رابطه چیزی تبیین ننموده است. یکی از افراد این مسلک طبق تفسیر «دفتر»ها و درک و فهم خود چنین می نویسد:

«همان ماده یا طبیعت که دارای قدرت و شعوری است، خداوند است; زیرا که ذات حق در جزء و کل موجود است و به نسبت تکامل وجود دارد». ^(۵)

تاریخ این مسلک به ویژه در موضوع آفرینش دارای شگفتی خاصی از افسانه ها و غلوهاست که بیشتر آنها به صورت نظم تحت عنوان «شاهنامه حقیقت » مدون شده است و از مشهورترین کتب این فرقه به شمار می رود و در آن این تجلیات نورانی و حقانی را به صورت نظم درآورده اند، از این نوع افسانه ها در دفترها و متون دست نویس دینی فرقه اهل حق که به گویش گورانی قدیم هست به وفور یافت می شود.

آنان معتقدند که آفرینش در دو مرحله اصلی انجام شده است: خلقت «جهان معنوی » و خلقت «جهان مادی » و تصوری که ازاین دو جهان دارند، معرف رنگ خاص فلسفی است.

گذشته از این مطالب، برخی از بزرگان اهل حق، توحید را بدون توضیح ارایه داده و می گویند: «توحید تجلی ذات خالق (حق) در مخلوق است » (مثلا در علی علیه السلام یا سلطان اسحاق) و ظاهرا این صریح ترین تعبیر از توحید باشد که افراد این فرقه گاهی ابراز می دارند.

حلول و تناسخ

ازجمله مبانی اعتقادی این فرقه عقیده به تناسخ و حلول ذات حق در وجود بشر است و سخنان آنها راجع به تناسخ و حلول نیز متناقض و پراکنده است. برای درک این مطالب قبل از بحث در باره عقاید این مسلک باید معانی حلول و تناسخ توضیح داده شود.

در فرهنگ لغت فارسی تناسخ را چنین معنی کرده اند: «انتقال روح بعد از فوت از بدنی به بدن دیگر است » ^(۶) به عبارت دیگر: تناسخ عبارت است از تعلق روح به بدن دیگر بعد از مفارقت آن از بدن اول، بدون آن که زمانی در بین آنها فاصله شود.

راجع به «حلول » نیزگفته اند: «حلول عبارت از فرود آمدن چیزی است در غیر خود و در اصطلاح به معنی حلول ذات خداست در اشیا، و به کسانی که بر این عقیده اند که خداوند در اشیا و در مرشدان حلول کرده است حلولیه گویند». ^(۷)

اساس و مبانی اعتقادات اهل حق تناسخ وحلول بوده و به همین خاطر از بسیاری از مبانی اعتقادی اسلام فاصله گرفته و بیشتر به هندوییزم، مانویت و یا دین زرتشتی نزدیک شده اند.

بنابر این، ضروری است نگاهی داشته باشیم به نوشته هایی که کم وبیش اعمال و رفتار مردم اهل حق غرب کشور طبق شواهد عینی مؤید آن هستندو در موارد زیادی آن را مطرح و تایید می کنند. یکی از افراد این مسلک (اهل کرند گهواره) در رابطه با حلول ذات می نویسد:

«طبق نظریه پیشوایان یارسان و روی اصل اعتقاد به حلول روح فقط جسم شخص متوفی از بین رفته و به خاک تبدیل می گردد، ولی روح او بر حسب اعمالش به جسم دیگری (در همین دنیا) حلول می نماید». ^(۸)

اهل حق حلول روح و یا تجلی ذات را «دون نادون » می گویند. دون کلمه ای است ترکی و آن را به معنی جامه می گیرند و به عقیده آنها در ذات بشر ذره ای از ذرات خدایی موجود است.

اصطلاحا به «ظهور ربانی در صورت جسمانی » که همیشه در نزد پاکان و برگزیدگان در گردش می باشد، «گردش مظهر به مظهر» می گویند و اگر بدن کامل باشد حق در او تجلی می کند و ممکن است به همان اندازه که حق و حقیقت به علی علیه السلام تجلی کرده، به دیگری نیز تجلی کند. در این باره اهل حق معتقد به هفت جلوه متوالی اند و می گویند: هربار خداوند «حق » با چندین تن از فرشتگان مقرب به صورت اتحاد در جسدهای خاکی حلول کرده اند، این حلول به منزله لباس پوشیدن است که آن را جامه یا دون گویند و معتقدند که اولین تجلی کامل ذات خدا، تجلی به علی علیه السلام است و دوم تجلی تام و تمام را در سلطان اسحاق می دانند. به همین جهت علی علیه السلام و سلطان سهاک را برابر دانسته و می گویند سلطان اسحاق (مؤسس) دون «مظهر» علی علیه السلام است. ^(۹)

درباره تداوم این تجلیات نوشته اند: «قدرت کردگاری در وجودهای مختلف ظهور نموده که بعد از سلطان اسحاق ۱۲ خاندان و سرسلسله مرکز تجلی و دیدار بوده اند» ^(۱۰) یعنی نه تنها قایل به حلول ذات در علی علیه السلام و سلطان اسحاق هستند، بلکه از نظر اهل حق سرسلسله و پیران هم محل تجلی ذات الهی هستند.

اما در رابطه با این که تجلی ذات پس از ختم پیامبران به چه کسانی تعلق گرفته، آمده است:

«پس از ختم شریعت(دومرحله قبل از مرحله حقیقت) و اتمام دوره پیامبران، ذات خداوندی در عرفا و اهل طریقت (مقدمه حقیقت) متجلی گردید که در واقع می توان گفت اگر چه خود تابع شرع و پیرو اسلام بوده اند، ولی به طرف کمال و وحدانیت گامی فراتر نهاده و به موشکافی و کشف حقیقت پرداخته اند». ^(۱۱)

اهل حق همچنین معتقدند هر فرد هزار دون یا جامه عوض می کند و در هزار و یکمین جامه، جامه ابدی می پوشد و اگر جزء نیکوکاران باشد در جامه خوب مخلد خواهد بود و برعکس اگر فرد بدکرداری باشد در جامه ذلت خواهد ماند، کتاب شاهنامه حقیقت به طور مفصل با اشاره به این مطلب، موضوع عهد گرفتن خدا از مردان حق و گردش «دون به دون » را بیان می کند. ^(۱۲)

اگر میل دارید به گلزار حق

بچینید گلها ورق در ورق

بباید کنید عهد با من کنون

به قامت پوشید چند جام و دون

بنوشید بر کام زهر زمان

بگردید در دهر در هر مکان

گهی با گدایان، گهی با شهان

بباشید در دون گردش کنان

ز روز ازل تا به روز شمار

بپوشید جامه به تن یک هزار

تقریبا اعتقاد به حلول، مورد اتفاق شاخه ها و شعب مختلف فرقه اهل حق بوده و کسی اختلاف در آن ندارد، به همین خاطر آورده اند:

«مردم اهل حق معتقد به سیر تکاملی بشر در اثر گردش های متوالی تناسخی است و در هر زمان تجلی به نوع حقانی را در وجود آدمی می دانند». ^(۱۳)

طبق اسنادی که اهل حق آن را معتبر می دانند، تجلی ذات حق در افراد نیز مراتب شدت و ضعف دارد و هر تجلی، با تجلی دیگر مساوی نیست و بستگی به این دارد که فرد مورد تجلی چه فردی باشد، با این وصف این مسلک علاوه بر علی علیه السلام و ائمه هدی و پیامبران که آنان را محل تجلی ذات می دانند، بلکه عرفا و هر شخصی که پاک و خاکی و مستعد باشد، محل تجلی و حلول ذات می دانند، گرچه بعضی در الفاظ نام تناسخ را استعمال نمی کنند ولی به آن اعتقاد دارند. مؤید این مطلب، ادعایی است که یکی از افراد این فرقه ^(۱۴) از اهالی روستای درود فرامان «گربان » که از سرسلسله های آتش بیگی محسوب می شود دارد. وی مدعی حلول ذات حق در خودش بوده که اخیرا نوه پسری او اصلاحاتی هم در این زمینه به وجود آورده است.

برخی از نویسندگان اهل حق در توضیح حقیقت تجلی می نویسند:

«اما حقیقت که صورت تکاملی از عرفان و طریقت است، می گوید هر انسانی ابلقول قادر است مرکز تجلی ذات حق شود و خود را از مذلت و تابعیت از زشتی های درونی رهاند». ^(۱۵)

اقسام تجلی

در مورد تجلی و نحوه آن و کیفیت حلول در آثار اهل حق آمده است:

«کسانی که دارای اعمال پسندیده و خوب باشند، از جسم دیگری که از لحاظ مادی و معنوی وضع بهتری را داراست بهره مند شده و یک قدم به خداوند نزدیکتر می شوند و اشخاصی که عمر را به تباهی تلف کرده و در فکر توشه نبوده اند، به ناراحتی بدتری دچار شده و به درجه پست تری تنزل می نماید». ^(۱۶) در جای دیگر تجلی را دوقسم نموده اند: ۱. تجلی ذات بشر ۲. تجلی ذات مهمان، «تجلی ذاتی بر دو نوع است: یکی تجلی در بدو تولد مانند حضرت علی علیه السلام و سلطان سهاک و بابا خوشین و حضرت عیسی علیه السلام که اینها را ذات بشر گویند ودیگری تجلی ذاتی در سنینی از دوران زندگی که «ذات مهمان » اطلاق می شوند، مثل حضرت سید فرضی (صحنه ای) که ذات مهمان بوده است ». ^(۱۷)

به عقیده این فرقه وقتی اشخاص صورت کاملی از عرفان و طریقت پیدا نمودند و به حقیقت دست یافتند، دیگر نیازی به عبادات مرسوم در شریعت ندارد.

نبوت (پیامبران الهی)

به عقیده اهل حق مسلک آنها از نظر آیین باطنی آخرین منزل (مرحله) وصل به خداست، آنها می گویند: برای رسیدن به حق(خدا) بشر باید مراحلی را طی کند، این مراحل از نظر اهل حق عبارتند از:

نخستین مرحله، شریعت (آیین پیامبران) است، یعنی انجام آداب (فرائض)و مناسک و سنن ظاهری دین وشرع.

مرحله دوم، طریقت یا اعمال و رسوم عرفانی است، بعضی هم مرحله سومی به نام «معرفت » یعنی عرفان و معرفت کامل به دین و تکامل بشری، ذکر کرده اند. در این صورت شخص پیرو به مرحله «حقیقت » (حقانی)، یعنی وصل به خدا که مرحله چهارم باشد، می رسد و این همان چیزی است که اهل حق مدعی آن هستند. به عقیده این فرقه مقصود و اساس مذهب شان حقیقتی است که سبب خلقت موجودات است. به همین خاطر مذهب این فرقه مملو از اسرار حقیقت است.

دیدگاه آنها هم نسبت به شریعت و پیامبران بر این اساس بوده و بر پایه اصل اعتقاد به حلول و تناسخ است که معتقدند یک عده از پیشوایان آنها (علی الخصوص هفت تنان هفتوان هفت سردار قوالطاسیان) در اعصار گذشته، در جامه «پیامبران » و صحابه حضرت رسول صلی الل