خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران

فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل گزارش و ارزیابی کتاب انقلاب مشروطیت ایران :

مقدّمه

نهضت مشروطه، نقطه عطفی در تاریخ ایران به شمار می آید. بررسی دقیق و شناخت درست از ماهیت نهضت مشروطه، به روشن شدن مبانی فکری حرکت های پس از آن، کمک درخور توجّهی خواهد کرد.

از جمله ملاک های مهم در اتقان تحلیل هر پدیده و تحوّل تاریخی، استفاده از منابع و اسناد دسته اوّل است؛ امّا این نکته را باید همواره به یاد داشت که فقط دسته اوّل بودن منابع و شواهد تاریخی، برای شناخت ماهیت حقیقی پدیده کافی نیست و چه بسا برخی از مطالب تاریخی، به جهت غرض آلود بودن آن یا به سبب یکسویه بودن اطّلاعات نویسنده، خواننده را منحرف کند؛ پس هر پژوهشگر تاریخی، باید با دید دقیق و موشکافانه، مطالب و اسناد تاریخی را بررسی کند.

در مورد پدیده تاریخی نهضت مشروطیت ایران، کتاب ها و اسناد تاریخی متعدّدی وجود دارد که می توان آن ها را منابع «دسته اوّل» دانست؛ از جمله این منابع، کتاب انقلاب مشروطیت ایران، اثر ادوارد براون است.

کتاب مزبور، در همان زمان مشروطه، تألیف و منتشر شد و انتشارات کویر در سال ۱۳۷۶، ترجمه کتاب به وسیله مهری قزوینی را در ۳۹۱ صفحه به بازار کتاب عرضه کرد.

این کتاب، از جمله آثار مشهور درباره مشروطه ایران است و از آن جهت که به صورت اثر خارجی، اطّلاعات فراوان و تحلیل به نسبت منظّم تاریخی درباره تحوّلات جاری ایران در آن زمان ارائه کرده است می تواند از آثار و منابع قابل توجّه در بررسی مشروطه باشد.

براون، بر اساس اطّلاعاتی که در اثر ارتباط با برخی از افراد و گروه ها همانند تقی زاده، علاّمه قزوینی و بابی ها به دست آورده و در بعضی موارد با استناد به تاریخ بیداری ایرانیان، اثر ناظم الاسلام کرمانی، سه سال در دربار ایران، اثر دکتر فوریه (پزشک فرانسوی ناصرالدین شاه) اقتصاد معاصر ایران و مسائل مالی آن، اثر لورینی و برخی منابع و روزنامه های خارجی، وقایع مشروطه را نقل و تحلیل کرده است.

در این نوشتار، سعی شده است مطالب، در دو بخش تنظیم و ارائه شود: بخش اوّل شامل گزارش اجمالی از مباحث است و در بخش دوم نیز ارزیابی و نقد دیدگاه ها و رویکردهای تاریخ نویسی نویسنده انجام می پذیرد؛ امّا پیش از پرداختن به فصول و مطالب کتاب، مناسب است معرّفی مختصری از موءلّف کتاب ذکر شود.

زندگینامه نویسنده

ادوارد گرانویل براون، ایران شناس انگلیسی، در هفتم فوریه ۱۸۶۲ در گلاسترشایر^(۱) به دنیا آمد. پدرش، یکی از کارخانه داران بزرگ شهر نیوکاسل بود. براون در شانزده سالگی، مدرسه مشهور ریتون را ترک کرده، به دانشگاه کمبریج می رود و آن جا به جای رشته مهندسی که مورد علاقه پدرش بود، طب را برمی گزیند.

مسأله ای که برای نخستین بار افکار براون را متوجّه دنیای شرق کرد، جنگ های روس و عثمانی در سال های ۱۸۷۸۱۸۷۷ بود. او بعد از مسائل جنگ روس و عثمانی، به شرق شناسی علاقه می یابد. براون به یادگیری زبان های عربی، فارسی و ترکی روی آورده، پس از أخذ درجه لیسانسِ علوم طبیعی، در سال ۱۸۸۴ نیز به گرفتن لیسانس زبان های شرقی موفّق می شود.

وی در سال ۱۸۸۲ به استانبول سفر کرد و بعد از آن، فکرش بیش تر متوجّه ایران شد. او طی اقامت در لندن، یعنی تا سال ۱۸۸۷، بر اثر آشنایی با برخی ایرانیان مقیم لندن، از جمله میرزا ملکم خان و سید جمال الدین اسدآبادی، علاقه اش به ایران فراوان، و این أمر باعث می شود تا به کشور ایران مسافرتی داشته باشد. براون در این مسافرتش که در سال ۱۸۸۸۱۸۸۷ صورت گرفت، به شهرهای تبریز، تهران، اصفهان، شیراز، یزد، کرمان و برخی شهرهای دیگر رفته، با گروه های مختلف همچون صوفیان، درویشان و بابیان، معاشرت داشت که در کتاب یک سال میان ایرانیان، به مسائلی دراین زمینه اشاره کرده است.

ادوارد براون، آثار متعدّدی از خود برجای گذاشته که از جمله آن ها می توان به کتاب های ذیل اشاره کرد: تاریخ ادبیات ایران در چهار جلد،^(۲) طب اسلامی، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران. از میان آثار او، دو کتاب درباره جریان و وقایع مشروطیت در ایران است: یکی تحت عنوان نامه هایی از تبریز و دیگری کتاب انقلاب مشروطیت در ایران که این مقاله با هدف معرّفی و ارزیابی آن نگاشته شده است.^(۳)

أ. گزارش اجمالی از مباحث کتاب

کتاب انقلاب مشروطیت ایران، شامل یازده فصل است. در این بخش، گزارشی از مطالب آن (به ترتیب مطالب کتاب) تحت هفت عنوان کلّی ذکر می شود بدین صورت که در برخی عناوین فصل ها، عنوان با کمی تغییر و در برخی موارد نیز مطالب دو فصل، تحت یک عنوان آورده شده است.

۱. سید جمال الدین و انقلاب مشروطه (فصل اوّل)

نویسنده در فصل اوّل که حدود بیست صفحه از کتاب را به خود اختصاص داده است، تحت عنوان «سید جمال الدین، پیشوای اتّحاد اسلام»، ضمن اشاره به تاریخ زندگی، مسافرت ها و آشنایی اش با برخی رجال سیاسی، علمی، فرهنگی، اجتماعی و دینی، به برخی از جنبش هایی که در کشورهای آسیایی و جهان اسلام رخ داده، اشاره کرده؛ سپس به جنبش مشروطه در ایران می پردازد. وی در چندین مورد، از نفوذ و تأثیر روحانیان در خیزش انقلاب مشروطه ایران و از جمله نقش سید جمال الدین در این نهضت یاد می کند.

مؤلّف کتاب، در اشاره به سابقه جنبش مشروطیت و نقش سید در این جنبش می نویسد:

سابقه رستاخیز^(۴) ایران که با اعطای قانون اساسی توسّط مُظفّرالدین شاه فقید در ۵ اوت ۱۹۰۶ اوج گرفت و تنها مدّتی با کودتای ۲۳ ژوئیه ۱۹۰۸ به وقفه دچار آمده، فی الواقع آن چنان که ظواهر أمر می نماید، به قیام موفّقیت آمیز علیه انحصار تنباکو در ۱۸۹۱ باز می گردد. عقایدی که این طغیان غیرمنتظره، نارضایتی عمومی را موجب آمد، پنج یا شش سال پیش توسّط مرد برجسته (سید جمال الدین) که برآنم در این فصل شرح مختصری از وی به دست دهم، بین مردم ایران ترویج گردید (ص ۲۲).

بدین سان، مؤلّف کتاب، یکی از عوامل خیزش مشروطیت و ترویج اندیشه های اصلاح طلبی را فعّالیت های سید می داند.

وی در ادامه توضیحات خود درباره فعّالیت های سید، به دو مجله «المنار» و «ضیاء الخافقین» چاپ اروپا اشاره داشته، این دو مجله را از جمله ابزارهای سیّد برای گسترش فعّالیت هایش ذکر می کند و می نویسد:

سید محمّد رشید، سردبیر المنار، سه سند قابل توجّه از قلم سید جمال الدین را نشر ساخته است که این سه، به نحوی برجسته، ماهیت و میزان نفوذی را که وی بر روند رخدادهای ایران داشته است، ترسیم می کنند.

از میان این سه سند، وی به نامه سید به میرزای شیرازی در سامرا اشاره کرده، در تحلیلی که ارائه می دهد، می نویسد:

همین نامه بود که آن روحانی بزرگ را به اقدام در زمینه امتیاز تنباکو وا داشت^(۵) و موجب شد نخستین گام در جهت همبستگی روحانیت قدرتمند ایران با حزب مردمی یا ملّی گرا برداشته شود (ص ۳۳).

به طور کلّی، مؤلّف در این فصل، فعّالیت های سیّد جمال الدین را در جنبش ها و وقایع مهم ایران، بسیار مؤثّر می داند.

۲. قرارداد امتیاز تنباکو و فتوای تحریم (فصل دوم)

فصل دوم، با عنوان «امتیاز تنباکو و نتایج آن »، به مسافرت های ناصرالدین شاه به اروپا و قراردادهایی که با برخی از شرکت های خارجی بسته شده، همچنین بعضی از اختلاف ها و استعفاهایی که در دستگاه حکومتی وی رخ داده، پرداخته است.

نویسنده در این فصل، ضمن ارائه توضیحاتی درباره مطالب چند شماره از روزنامه «قانون» که در لندن ملکم خان آن را انتشار می داد، به جزئیات مسأله قرارداد امتیاز تنباکو اشاره می کند. طبق این قرارداد که در ۸ مارس ۱۸۹۰ انجام شد، امتیاز تنباکو (کنترل کامل تولید، فروش و صدور کلّ تنباکوی ایران) برای مدّت ۵۰ سال به انگلیسی ها داده شد. تحلیل نویسنده این است که مسافرت ها و ولخرجی های شاه از یک سو، و قرارداد با شرکت های خارجی و ورود بسیاری از خارجی ها به ایران از طریق این شرکت ها از سوی دیگر، اسباب تحریک مردم ضدّ حاکمیت را فراهم ساخت؛ البتّه نویسنده به نقش روحانیان و برخی روشنفکران در آگاه کردن مردم اشاره کرده، درباره تأثیر فراوان فتوای میزای شیرازی در لغو آن امتیاز می نویسد:

در آغاز دسامبر ۱۸۹۱، نامه ای از سوی مجتهد (مقیم) سامره؛ حاجی میرزای شیرازی رسید که مردم را تا لغو امتیاز، به تحریم استعمال تنباکو فراخوانده بود. این ضربه ماهرانه و خردمندانه که بی هیچ شورش عملی، امتیاز انحصار کالای تحریم شده را بی ارزش ساخت، و همچنین وفاداری و خویشتنداری مردمی که فرمان این رهبر روحانی را گردن نهادند، از قدرت توصیف و ستایش آدمی بیرون است (ص ۶۴).

۳. ترور ناصرالدین شاه (فصل سوم)

ترور ناصرالدین شاه در شاه عبدالعظیم به وسیله میرزا رضا کرمانی در مه ۱۸۹۶ (جمعه ۱۸ ذیقعده ۱۳۱۳) و جریان زندانی شدن، صورت استنطاق و جواب ها و اعتراف های کرمانی، از جمله مطالبی است که در فصل سوم (حدود ۲۷ صفحه) به تفصیل آمده است.

جریان قتل ناصرالدین شاه، ابتدا در روزنامه ها به بابیّه نسبت داده شده بود که از نظر نویسنده کتاب، این نسبت نادرست است و با نظریه و اخلاق و سیاست بابیّه سازگاری ندارد. وی این نسبت را از طرف روحانیان می داند و می افزاید که روحانیان، همواره می کوشند دشمنان خود را در این گونه موارد متّهم کنند. (ص۷۳).

۴. اعطای مشروطیت به وسیله مظفّرالدین شاه (فصل چهارم)

فصل چهارم (مشتمل بر ۳۵ صفحه) به وقایع و تحوّلات پس از سال ۱۸۹۶میلادی پرداخته است.

نویسنده، نارضایتی های مردم را که به جنبش عمومی انجامید، معلول رخدادهایی چون مسافرت ها و ولخرجی های شاه، استثمار کشور به وسیله بیگانگان، ظلم و تعدّی بلژیکی ها در اداره امور گمرکات، و ستم حاکمان می داند که بی احترامی و اذیت چند تاجر سرشناس تهران به وسیله حاکم تهران (در اواخر سال ۱۹۰۵ و اوائل ۱۹۰۶) جرقه قیام را باعث شد. براون می نویسد:

در نتیجه تمام این مظالم، خاصّه این اقدام اخیر، شمار عظیمی از تجّار در مسجد شاه متحصّن شدند و به فاصله کوتاهی، بسیاری از روحانیون عمده از جمله رهبران دوران بعد، بهبهانی، طباطبایی، جمال الدین واعظ … به آن ها پیوستند. … پس از مدّتی، بسیاری از روحانیون و طلاّب، از جمله یک روحانی به نام شیخ فضل الله که بعدها مشهور گردید و در آن زمان مردم وی را به عنوان یکی از سه تن آیات یا بنیانگذاران نهضت مشروطیت تلقّی می کردند، به ایشان پیوستند.^(۶) … شاه دستخطی برای آن ها فرستاد و طیّ آن، عزل عین الدوله (صدراعظم)، برپایی عدالتخانه … تساوی حقوق تمامی اتباع ایران در برابر قانون را متعهّد گردید (ص ۱۱۶۱۱۸).

در ادامه اشاره شده است که از وعده های شاه، خبری نشد. بازاریان و اربابان دکّاکین، از طرف عین الدوله، تهدید شدند. تظاهرات و رویارویی مردم با سربازان حکومت بیش تر شد؛ در نتیجه، روحانیان به قم مهاجرت و آن جا تحصن کردند. طبق ادّعای نویسنده، پس از هجرت عالمان، نمایندگان تاجران و صرّافان از کاردار سفارت انگلستان در تهران، جهت تأمین امنیت مردم درخواست کمک کردند و به دنبال جواب مثبت کاردار، قریب ۱۴ هزار نفر در سفارت انگلستان متحصّن شدند. این بار مردم که به شاه بی اعتماد شده بودند، نه تنها خواستار عزل عین الدوله، بلکه خواستار مجلس و قانون اساسی مدوّن شدند. در اوایل اوت ۱۹۰۶، شاه به خواسته های متحصنان و بست نشینان پاسخ مثبت داد، و فرمان مشروطیت اعلام شد.

در ۱۹ اوت، مراسم رسمی و باشکوه افتتاح مجلس جدید در حضور مقام ها و روحانیان انجام می گیرد. کار مجلس عملاً از اکتبر ۱۹۰۶ آغاز می شود که مهم ترین موضوع مطروحه را تدوین قانون اساسی و تأسیس بانک ملّی تشکیل می دهد.

در این فصل، به یکی از پیامدهای نهضت مشروطه که توسعه روزنامه نگاری در ایران باشد نیز پرداخته شده است:

یکی از بارزترین جنبه های نهضت مشروطیت، توسعه سریع روزنامه نگاری بود و این وضع در ۱۹۰۷، هنگامی که گفته می شود تعداد جراید ایران بالغ بر نود جریده است، از هر زمان دیگر برجسته تر می نمود (ص ۱۳۳).

از جمله نشریاتی که به آن ها اشاره شده، «صوراسرافیل»، «حبل المتین»، «مساوات»، «مجلس»، «ندای وطن» و «تمدّن» است.

۵. حوادث پس از روی کارآمدن محمّدعلی شاه تا کودتای ۱۹۰۷ (فصل پنجم)

فصل پنجم به روی کار آمدن محمّدعلی شاه و حوادث پس از آن تا زمان کودتای نافرجام سال ۱۹۰۷ اختصاص دارد. مجلس که در این دوره برموضوعاتی از قبیل بانک ملّی، منع أخذ وام، تعیین میزان حقوق شاه، اخراج بیگانگان به ویژه بلژیکی ها و برخی مسائل دیگر اهتمام می ورزید، مورد بی اعتنای شاه قرار گرفت و این مسأله، نمایندگان را بیش تر وامی داشت تا در خواسته ها، اقدام ها و انتقادهایشان جسورتر باشند. عدم دعوت شاه از نمایندگان برای شرکت در مراسم تاجگذاری و خودداری وزرای مسؤول از حضور در مجلس که طبق قانون مشروطه در برابر مجلس پاسخگو بودند، به عنوان نمونه هایی از تیرگی رابطه مجلس و حکومت، یاد شده است (ص۱۴۰).

مؤلّف در ادامه، از کامیابی مجلس در قبولاندن حکومت های محلّی در سراسر ایران به شاه، به عنوان اقدام بزرگ نام می برد. همچنین از تقسیم مجلس به دو جناح «ملّی مردمی» و «روحانیت» و منازعات میان این دو خبر داده است (ص۱۴۷۱۵۰).

براون، سپس به رفتن شیخ فضل الله به شاه عبدالعظیم اشاره می کند:

یکسری تبلیغات ارتجاعی را آغازید و رهبران مردم را مثابه ملحد، بابی و امثالهم تکفیر نمود (ص ۱۵۱).

نویسنده از شیخ به عنوان عامل دسیسه و تخریب مشروطه که به شاه وابسته بود، یاد می کند.

براون اشاره می کند پس از این که شاه درباره مجلس و خواسته های مردم از خود بی توجّهی نشان داد، در نشریات، تهدیدهای بی پرده ضدّ شاه چاپ و در تهران منتشر می شد. در مجلس نیز به تندی ضدّ شاه سخن گفته می شد. مبارزه تبلیغاتی روز به روز حادتر شد، و سرانجام شاه که قصد دسیسه و کودتا در مجلس را داشت، در ۱۲ دسامبر برای اغفال مردم و نمایندگان، در مجلس حضور یافته، سوگند وفاداری به مشروطیت را ادا کرد؛ این درحالی است که نیروهای مسلّح شاه در ۱۵ دسامبر در میدان بهارستان تجمّع ، و به مجلس حمله کردند؛ امّا سرانجام با حضور گسترده مردم در فردای آن روز در بهارستان، شاه عقب نشینی کرد، و طرفین وارد مذاکره شدند و اوضاع نسبتا آرام شد.

۶. قرارداد اوت ۱۹۰۷، کودتای۲۳ ژوئن و انهدام نخستین مجلس (فصل شش و هفت)

فصل ششم که تحت عنوان «موافقتنامه روس و انگلیس از دیدگاه ایران» آورده شده، به قراردادی اختصاص دارد که میان روسیه و انگلستان در ۳۱ اوت ۱۹۰۷ بسته شد. این قرارداد، به معنای تقسیم کشور ایران بود. نویسنده، ابتدا مطالبی در این باره یادآور می شود؛ سپس به مقالاتی که در سپتامبر ۱۹۰۷ در روزنامه حبل المتین، درباره این توافقنامه منتشر شده بود، اشاره می کند. هر یک از این مقالات، به گونه ای قرارداد مزبور را تحلیل و نقد کرده است.

در فصل بعدی (فصل هفتم) با عنوان «کودتای ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ و انهدام نخستین مجلس»، نویسنده به این مطلب اشاره می کند که پس از دسامبر ۱۹۰۷، شاه برخی از خواسته های مجلس، از جمله عزل شش تن از اطرافیان نزدیکش را که به تعبیر نویسنده، سبب اصلی تحریکات شاه ضدّ مشروطیت بودند به اجبار پذیرفت؛ امّا این مسأله، زمینه های اختلاف بین شاه و مجلس را بیش تر کرد؛ بدین سبب شاه به دنبال فرصتی بود که به مجلس ضربه وارد کند. بدین سان، اوایل ژوئن ۱۹۰۸، شاه در باغشاه (حومه تهران)، مستقر می شود. هرچند وی هدف از رفتن به آن جا را تغییر در آب و هوا عنوان کرد، در پی اقداماتی ضدّ مجلس و نمایندگان بود؛ بنابراین، چند نفر از اعیان و مخالفانش را دستگیر، و مجلس را از تماس با تمام ایالات محروم کرد. در شهر به فرماندهی کلنل لیاخوف روسی، حکومت نظامی اعلام و هر روز بر تجمّع قشون افزوده می شد تا این که در ۲۳ ژوئن، ساختمان بهارستان، محلّ برگزاری مجلس، به محاصره دو هزار نفر نیروی قزاق با فرماندهی چند افسر روسی درمی آید و مجلس به توپ بسته می شود. بعد از این کودتای سیاه، مشروطیت نوپا درهم می شکند. مطبوعات، خاموش می شود، و رهبران مردم یا به قتل رسیده یا فراری و یا تبعید می شوند و به تعبیر نویسنده، تمام فعّالیت های مشروطه خواهان، طیّ دوازده ماه آتی متوقّف می شود.

در ادامه، نویسنده به پخش اعلامیه دوازده مادّه ای کلنل لیاخوف روسی بعد از انهدام مجلس در شهر تهران اشاره می کند. نیز چهار گزارش محرمانه همین فرمانده روسی که به مرکز ستاد نظامی منطقه قفقاز فرستاده شده و در آن از چگونگی عملیات و تحت کنترل درآوردن شهر سخن گفته شده است، ذکر می شود.

۷. مبارزه در تبریز (فصل هشتم و نهم)

در این دو فصل، مبارزه و دفاع مردم تبریز که تقریبا یک سال به طول انجامید، بررسی شده است.

براون، در فصل هشتم به بررسی انتقادهایی می پردازد که در روزنامه تایمز (چاپ لندن) بعد از انهدام مجلس، درباره مجلس مطرح شده است. وی می نویسد:

اتّهاماتی که علیه مجلس ملّی مطرح شده اند، به طور خلاصه به شرح ذیل هستند: ۱. این مجلس برای لفّاظی بی معنا، توانایی زیادی نشان داد؛ امّا هیچ گونه توانائی سازنده ارائه ننمود؛ ۲. این مجلس به طور منظّم در تلاش جهت فراتر رفتن از وظایف مناسب خود بود و می کوشید که تبدیل به یک رکن اجرایی و قانونگذاری گردد؛ ۳. برخی اعضای آن فاسد بودند و دیگران دارای جاه طلبی های خطرناک؛ ۴. این مجلس در تلاش مجدّانه پیرامون مسائل فوری مالی یا حفظ نظم ناتوان بود؛ ۵. عدم کفایت آن، شور و اشتیاق حامیانش را سرد و موجب ظهور مجدّد یک جناح سلطنت طلب گردید؛ ۶. آزادی مطبوعات … به طور وحشتناکی مورد سوء استفاده قرار گرفت؛ ۷. انجمن ها یا کلوپ های سیاسی که حامیان اصلی آن بودند، عمدتا متشکل از انقلابیّون خشن و خطرناک بودند (ص ۲۲۴).

نویسنده سپس در پی پاسخگویی به انتقادهای مزبور برآمده، در این باره می نویسد:

تلاش داشته ام نشان دهم انتقادات خشن روزنامه تایمز و حامیان آن به اوّلین مجلس، با واقعیات موجود قابل توجیه نیست. … من فقط می توانم برخورد این روزنامه را به برخی تعصبّات یا گرایش های زیربنایی نسبت دهم که تمامی استنتاج های سردبیران آن، از مطالبی که در دسترسشان قرار دارد را تحت تأثیر قرار می دهد^(۷) (ص ۲۳۴).

براون، سپس به مبارزات تبریز می پردازد که از همان روزهای کودتای ۲۳ ژوئن آغاز شده بود و نزدیک به یک سال طول کشید. وی مبارزه مردم تبریز را دارای سه مرحله متمایز می داند:

مرحله اوّل، دوره کوتاهی از مبارزات خیابانی است که در آن، مشروطه خواهان تحت رهبری ستّارخان و باقرخان یکی دو محله از ۳۰ محلّه تبریز را در اختیار داشتند.

در مرحله دوم، بخش اعظم شهر از سلطنت طلبان تخلیه می شود و در مرحله سوم است که تبریز در محاصره کامل سلطنت طلبان قرار می گیرد.

نویسنده در فصل بعد، ضمن اشاره به خدمات برخی روحانیان در جهت تشویق مردم به مبارزه ضدّ دربار و دولت، به جزئیات قیام مردم تبریز طیّ این سه مرحله و گزارش روز به روز وضعیت این شهر و کیفیت سقوط آن به دست سلطنت طلبان می پردازد. وی اوضاع برخی دیگر از شهرهای ایران مانند اصفهان و رشت را نیز از نظر دور نداشته است.

۸. اعاده مشروطیت (فصل دهم)

پیروزی ملّیّون، استعفای محمّدعلی شاه و اعاده مشروطیت، از مباحثی است که در فصل دهم به آن پرداخته شده.

براون به این نکته اشاره می کند که با به پایان رسیدن مقاومت تبریز، نوعی تفوّق در جناح محمّدعلی شاه دیده می شد؛ امّا مسائلی غیرمنتظره به وقوع پیوست که سرانجام به پیروزی ملیّون و اصلاح طلبان و اعاده مشروطیت انجامید. مؤلّف به تحرکاتی که در اصفهان به رهبری بختیاری ها انجام گرفت، اشاره کرده، از قیام های مردمی که به تبع آن در رشت، همدان، شیراز، بندر عباس، بندر بوشهر، مشهد و تربت حیدریه به وقوع پیوست، خبر می دهد. او می نویسد:

نهضت در پایتخت، از رشت شروع شد؛ جایی که ملیّون توسّط شمار قابل توجّهی از قفقازی ها تقویت شده بودند که به قول آقای چرچیل، از طریق کشتی های بخاری روسیه، بدون مواجهه با هیچ گونه دشواری، موفّق به گشودن راه خود به آن جا گردیده و تفنگ هایشان را هم با خود آورده بودند (ص ۲۷۸).

براون ضمن اشاره به بحرانی شدن اوضاع در ایران، نقش دو کشور بریتانیا و روسیه در اعاده مشروطیت را برجسته کرده، می نویسد:

ده روز قبل از ۲۲ آوریل، نمایندگان بریتانیا و روسیه، یادداشت شدیدالّلحنی را به شاه ارائه دادند که در آن، خاطرنشان شده بود: در نتیجه نقض مستمر وعده و امتناع وی از پذیرش نصایح عاقلانه اعتدال گرایانه، و سرسپردگی وی به گروه مشاوران مخفی مرتجع که احاطه اش کرده بودند، وضعیت از بد هم بدتر شده …؛ آن گاه برنامه را به شاه ارائه نمودند و در عین حال، اعلام کردند: اگر وی این برنامه را با تمامی جزئیات آن نپذیرد، آن ها از ارائه توصیه های بیش تر دست کشیده و او را به حال خود رها خواهند ساخت و دیگر نه از وی حمایت کرده و نه به نمایندگان خود زحمت هیچ گونه حمایتی از او را خواهند داد. … سرانجام در ۵ مه، شاه تسلیم شد و قول اعاده مشروطیت پیشین و … را داد (ص ۲۷۹).

نویسنده در ادامه توضیح می دهد: رهبران ملّی گراها که به سخنان و پیمان های شاه هیچ گونه اطمینانی نداشتند (با این که کنسول گری های کشور روس و انگلیس از آن ها خواسته بودند که با شاه بنشینند و سازش کنند)، از تحرکات نظامی و پیشروی به طرف پایتخت دست نکشیده، به مقاومت و مبارزاتشان ادامه دادند. مبارزان از شمال و جنوب (رشت و اصفهان) به سمت تهران حرکت کردند.

تلاش ها و مذاکرات کاردارهای سفارت و کنسول گری های دوکشور روس و انگلیس نیز نتوانست حرکات مردمی و ملّیّون را متوقّف سازد و سرانجام، روزهای سیزدهم تا هفدهم ژوئیه ۱۹۰۹، نیروهای مخالف شاه توانستند تهران را در قبضه خود بگیرند. محمّدعلی شاه در شانزدهم ژوئیه، مقرّ خود را به قصد سفارت روسیه ترک کرده، در معیّت ۵۰۰ نفر از سربازان و اطرافیانش در آن جا پناهنده شد.

نویسنده، ضمن اشاره به جزئیات قیام نیروهای ملّیّون و پیشروی آنان به طرف تهران، در انتهای فصل می افزاید:

اجلاس فوق العاده مجلس ملّی، متشکّل از رهبران، ملّیّون، مجتهدان اعظم و رجال و بسیاری از اعضای مجلس سابق که در دسترس قرار داشتند، در محلّ ساختمان بهارستان برپا گردید و رسما محمّدعلی شاه از سلطنت معزول و فرزند کوچک وی سلطان احمد میرزا ولیعهد را که فقط پسری ۱۲ یا ۱۳ ساله بود، به عنوان جانشین وی انتخاب کردند و عضدالملک کهنسال، رئیس ایل قاجار را به عنوان نایب السلطنه (ص۳۰۵).

۹. احمدشاه و حکومت جدید (فصل یازدهم)

در فصل آخر کتاب، با عنوان «جلوس سلطان احمد شاه و دعوت از مجلس دوم»، ابتدا از خلع پادشاه پیشین (محمّدعلی شاه) و جنجال های مالی بین او و دولت جدید سخن به میان آمده، و از دخالت های روس و بریتانیا، به ویژه روسیه، بارها یاد شده است.

نویسنده اشاره می کند که احمد شاه به همراه مشاور روسی خود در ۲۰ ژوئیه به تهران رسید. حکومت جدید، یکی دو روز بعد، از طرف روسیه و انگلستان به رسمیت شناخته می شود. افراد کابینه را شورای ملّی انتخاب می کنند و نیروی پلیس تحت فرماندهی واحد دست به کار می شود. از نظر نویسنده، فاتحان و اصلاح طلبان ایرانی با رحم و عطوفت درباره افرادی که وی آن ها را مرتجع و حامیان سیاست های ارتجاعی شاه و مخالفان مشروطه می داند، برخورد کردند. نویسنده، سپس از تشکیل دادگاه ویژه یاد کرده که این دادگاه به منظور محاکمه مجرمان سیاسی برپا شد و سرانجام، پنج یا شش تن از مرتجعان را به مرگ محکوم کرد. براون درباره محکومیت شیخ فضل الله نوری می نویسد:

محاکمه و اعدام مرتجع برجسته، مجتهد شیخ فضل الله، مردی صاحب دانش و توانای عظیم که خواه به دلیل اعتقاد ناب یا به دلیل حسادت به سیّد محمّد و سیّد عبدالله (اعضای برجسته روحانیت که از آرمان مردم تهران حمایت کردند)، از جان و دل مرتجع شده بود، هیجان عظیم تری را برانگیخت (ص ۳۱۲).

نویسنده درباره مخالفان مشروطه هم که آن ها را جاه طلب و مرتجع دانسته، می نویسد:

دیگر مرتجعین برجسته یا افرادی که اعتقاد بر این بود که جاه طلبی های خطرنا