خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل بررسی جدیدترین نظریه در باره ترتیب آیات قرآن

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی جدیدترین نظریه در باره ترتیب آیات قرآن :

چکیده

در این مقاله، جدیدترین نظریه در خصوص ترتیب آیات بررسی شده است. این نظریه متعلق به علامه طباطبایی است

.

وی بر این نظر است که پیامبر اسلام(ص) ترتیب نزول آیات را توقیف و تایید فرموده اند، نه ترتیب موجود آیات را که در

مواردی بر خلاف ترتیب نزول صورت گرفته است; این موارد را باید به ذوق و اجتهاد صحابه منسوب ساخت

.

این نظریه بر ادله نیرومندی متکی است. طبق روایات معتبر و مستفیض، پیامبر(ص) و صحابه آغاز و پایان سوره های

تدریجی النزول را هنگامی درمی یافتند که «بسمله » نازل می شد. این نشان می دهد که تا سوره ای کامل نمی شده، سوره

دیگری آغاز نمی گردیده است. بر این اساس باید آیات سوره ها به ترتیب نزول فراهم آمده باشد; نیز برابر روایات معتبر،

پیامبر(ص) به علی(ع) فرمان داد که مصحفی را موافق نزول فراهم کند و او نیز چنین کرد. همچنین ملاحظه مضامین

سور متحد السیاق و دفعی النزول آشکار می سازد که بنای نزول سوره ها بر این نبوده که آیات متحد الموضوع در سوره

معینی بیاید; لذا معقول نیست که پیامبر(ص) جای آیات را بر خلاف ترتیب نزول تعیین فرماید

.

کلید واژه ها: ۱- ترتیب آیات ۲- توقیف و اجتهاد۳- جمع قرآن ۴- ترتیب نزول ۵-مصحف علی(ع)۶- مصحف عثمانی

.

۱.

مقدمه

در این مقال بحث در این است که آیا آیات سوره های مصحف عثمانی با توقیف و بیان پیامبر اکرم(ص) ترتیب یافته است یا

با اجتهاد و ذوق صحابه

.

نظریه مشهوری که از دیرباز در این خصوص اظهار گردیده این است که ترتیب آیات با توقیف پیامبر(ص) بوده است; به

این ترتیب که هرگاه آیاتی بر آن حضرت نازل می شد، با اشاره جبرئیل جای آن را در سوره ها مشخص می فرموده، از

همین رهگذر، پاره ای از آیات مدنی در سوره های مکی و پاره ای از آیات مکی در سوره های مدنی قرار گرفته است. کاتبان

مصحف عثمانی نیز که خود حاضر و ناظر این جایگذاری بودند، زمانی که مصحف را جمع و تدوین کردند، آیات را به

همان ترتیبی که از آن حضرت شنیده بودند، در سوره ها جای دادند

.

در مقابل نظریه مذکور، برخی از علمای شیعه نظیر علامه مجلسی بر این عقیده بودند که جایگذاری پاره ای از آیات در

مصحف عثمانی به اجتهاد صحابه بوده است

. ^(۱)

این نظریه در دوره معاصر از سوی علامه طباطبایی توسعه و اتقان قابل

ملاحظه ای یافت و شایستگی آن را پیدا نمود که جانشین نظریه مشهور پیشین گردد. وی در این زمینه می نویسد

:

«

این آیاتی که به طور پراکنده نزول یافته و در سوره هایی نهاده شده که با آنها در مکی و مدنی بودن مجانست ندارند، بر

حسب ترتیب نزول در جای خود نهاده نشده اند و این جز به اجتهاد صحابه نبوده است

». ^(۲)

بنابر دیدگاه ایشان، پیامبر اسلام(ص) دستور می فرمود آیات را به همان ترتیبی که نزول می یافت، در سوره مربوط

جایگذاری کنند. لذا اگر ملاحظه می شود، آیاتی از قرآن، موافق نزول، جایگذاری نگردیده است، باید آن را به اجتهاد

صحابه منتسب ساخت; منتهی اثبات چنین امری بسیار دشوار است. بنابراین، احتمال اجتهاد صحابه در تغییر جای آیات

چندان قابل اثبات نیست

.

نظریه اخیر از جهاتی اهمیت دارد

:

اولا بر صحت این معنا که آیات سوره های مصحف عثمانی از متناسب ترین ترتیب برخوردار است، تردید می افکند; زیرا

بنابر این نظر، متناسب ترین چینش آیات به ترتیب نزول تعلق دارد

;

ثانیا این ادعا را که بسیاری از سوره ها ممزوجی از آیات مکی و مدنی است، مردود می خواند و آن را جز در یک سوره که

در فاصله هجرت پیامبر(ص) از مکه به مدینه نازل شده، متصور نمی داند

;

ثالثا این مضمون موجود در روایات شیعه را – که وقتی امام زمان(ع) قیام فرماید، مصحف امام علی(ع) را به جای

مصحف موجود رسمیت می بخشد

– ^(۳)

مقبول می نماید; چون بنابراین نظریه، سبب رسمیت دادن آن مصحف، موافق

نزول بودن آن است و این ویژگی به فهم بهتر آیات قرآن مدد می رساند

.

در این نوشتار سعی بر این است که قوت نظریه اخیر، نمایان و ضعف نظریه مشهور تبیین شود; لذا نخست ادله

توقیفی بودن ترتیب موجود آیات مورد نقد قرار گرفته و سپس ادله توقیفی بودن ترتیب نزول بیان گردیده است

.

۲.

نقد ادله توقیفی بودن ترتیب موجود آیات

مهمترین ادله نظریه مشهور به شرح زیر بیان می شود

:

۲.۱.

قرائت سوره ها توسط پیامبر(ص

)

سیوطی (۸۴۹ – ۹۱۱ ق.) سوره های متعددی نظیر بقره، آل عمران، نساء، اعراف و مؤمنون را که طبق روایات پیامبر

اسلام(ص) آنها را در نماز یا خطبه قرائت فرموده است، برشمرده و افزوده است

:

«

این سوره ها را آن حضرت در حضور صحابه تلاوت کرده و آنان نیز آنها را به همان ترتیبی که از آن بزرگوار شنیده بودند

;

در مصحف آورده اند

.» ^(۴)

این دسته از روایات هرگز احتمال اجتهاد صحابه را در مقابل توقیف پیامبر اسلام(ص) منتفی نمی سازد; بویژه آنکه

برخی از صحابه به چنین اجتهادی در بعضی از موارد دست زده اند

; ^(۵)

از این رو بسا صحابه پس از وفات آن حضرت آیاتی را

برخلاف ترتیبی که از او شنیده بودند، جایگذاری کرده باشند

.

بنابراین چنانچه در مواردی ثابت شود، جای پاره ای از آیات برخلاف ترتیب نزول است، نمی توان آنها رابه رسول خدا(ص

)

نسبت داد

.

۲.۲.

تالیف قرآن در حضور پیامبر(ص

)

بیهقی (۳۸۴ – ۴۵۸ق) با توجه به سخن زیدبن ثابت (ت ۴۵ق) که گفته است: «ما نزد رسول خدا(ص) قرآن را از روی

پاره های پوست تالیف می کردیم »، نتیجه گرفته است که هرگاه آیاتی به طور پراکنده نزول می یافت، با اشاره پیامبر(ص

)

در سوره هایشان مرتب و گردآوری می شد

. ^(۶)

روایت زید بر نتیجه گیری بیهقی دلالت ندارد; ولی دلالت آن بر اینکه قرآن در حضور رسول خدا(ص) نوشته و مرتب

می شد، انکارناپذیر است; اما هرگز نمی توان نتیجه گرفت که زید آیات سوره ها را به همان ترتیبی که در حضور آن حضرت

مرتب می کرده است، در مصحف عثمانی نیز مرتب ساخته باشد. چه بسا که در این مصحف جای برخی از آیات سوره ها را

تغییر داده باشد. سخن زید به هنگام جمع مصحف که گفت: «چگونه کاری کنم که رسول خدا(ص) نکرد

»

،

(۷)

احتمال

مذکور را تقویت می کند. بدیهی است که کراهت زید از نفس کتابت و تالیف قرآن نبوده; چون خود – چنانکه در همین

روایت مورد بحث آمده – در حضور رسول خدا(ص) بدان می پرداخته است. احتمالا کراهت او با عنایت به روایاتی که حاکی

از تعلق توقیف آن حضرت به ترتیب نزول است، مربوط به جابجایی پاره ای از آیات سوره ها برخلاف توقیف آن بزرگوار

بوده است

.

۲.۳.

امانت در تالیف مصحف عثمانی

قائلان به توقیف با استناد به روایاتی که به دنبال می آید، ادعا می کنند که کاتبان مصحف عثمانی، قرآن را به همان

ترتیبی که از پیامبر(ص) شنیدند، مرتب ساختند

.

–

ابن زبیر (۱ -۷۳ق) یکی از کاتبان مصحف عثمانی گوید

:

«

من به عثمان بن عفان گفتم:والذین یتوفون منکم و یذرون ازواجا

… ^(۸)

را که ناسخ آیه دیگر

(۹)

است، چرا نوشتید و وانهادید؟

گفت: ای برادرزاده! من هیچ آیه ای را از جایش تغییر نمی دهم

». ^(۱۰)

–

ابن وهب (۱۲۵ -۱۹۷ق) گوید

:

«

من از مالک (۹۳ – ۱۷۲ق) شنیدم که می گفت: قرآن چنانکه آن را از پیامبر(ص) می شنیدند، تالیف شد

». ^(۱۱)

بر این دو روایت ایراداتی وارد است: اولا در روایت ابن زبیر پرسش او با پاسخ عثمان موافق نیست; زیرا مناسب بود، عثمان

در جواب او که پرسید: «چرا این آیه را نوشتید و وانهادید؟» پاسخ می داد: من هیچ آیه ای را نمی اندازم; نه آنکه پاسخ دهد

: «

من هیچ آیه ای رااز جایش تغییر نمی دهم ». به احتمال قوی پرسش ابن زبیر این بوده است: «چرا این آیه را (در اینجای

مصحف) نوشتید و وانهادید؟» (در حالی که آن را آیه پیش از آن نسخ کرده و مناسب بود قبل از آن نوشته می شد) و

عثمان پاسخ داده است: «من هیچ آیه ای را (پس از آنکه مصحف نوشته شد) از جایش تغییر نمی دهم

».

این احتمال چند مؤید دارد: یکی آنکه آیه مذکور یعنی «والذین یتوفون منکم و یذرون ازواجا وصیه لازواجهم متاعا

الی الحول…» که منسوخ است، خلاف ترتیب نزول، پس از آیه «والذین یتوفون و یذرون ازواجا یتربصن بانفسهن اربعه اشهر

و عشرا…» که ناسخ است، جایگذاری شده است. مجلسی این ترتیب نابجا را از جانب کاتبان مصحف می شمارد

. ^(۱۲)

دوم آنکه عثمان نگفته که به چه جهت آن آیه را از جایش تغییر نمی دهد; لذا این تصور که آن به جهت تبعیت از ترتیبی

بوده است که از پیامبر(ص) شنیده، ناموجه است. احتمالا جهت آن این بوده است که آن را پس از کتابت مصحف مشاهده

کرده بود; چون آورده اند، پس از آنکه مصحف را نوشتند – که از جمله آنان ابن زبیر بود – آن را پیش عثمان آوردند. او در

آن نگاهی کرد و قدری اشتباه در آن دید; لکن وقتی خواستند آن اشتباهات را اصلاح کنند، او نپذیرفت و گفت: «آن را

تغییر ندهید» یا «آن را وانهید. آن حرامی را حلال و حلالی را حرام نمی کند

». ^(۱۳)

ثانیا سخن مالک بن انس (۹۳ – ۱۷۲ق) که یک قرن پس از تالیف مصحف عثمانی می زیسته است، ارزش نقل تاریخی

ندارد و گمانی بیش تلقی نمی شود

.

۲.۴.

تعیین جای آیات توسط پیامبر(ص

)

در سه روایت آمده که پیامبر(ص) جای آیات سوره ها را با اشاره جبرئیل معین می ساخته است. قائلان به توقیفی بودن

ترتیب موجود آیات با توجه به آن روایات ادعا می کنند که آیات در سوره ها با توقیف پیامبر(ص) جایگذاری شده است. آن

سه روایت بدین قرار است

:

–

یزید فارسی (ت.حدود۱۲ق.) گوید: «ابن عباس (ت.۶۸ق.) برایم نقل کرده، گفت: …عثمان گفت: گاهی بر رسول

خدا(ص) سوره های (ظ.آیات) چندی نازل می شد. هرگاه بر آن حضرت چیزی [ از آیات قرآن] نزول می یافت، برخی از

کسانی را که [برای آن حضرت] کتابت می کردند، فرامی خواند و می فرمود: این آیات را در آن سوره ای بنهید که در آن از

فلان و بهمان یاد شده است

.» ^(۱۴)

–

از سدی (ت.۱۲۷ق.) و ابن عباس درباره «واتقوا یوما ترجعون فیه الی الله

…» ^(۱۵)

نقل شده که گفتند: این آخرین آیه ای است

که از قرآن نزول یافت و جبرئیل فرمود: آن را در راس دویست و هشتاد[ سوره] بقره بگذار

». ^(۱۶)

–

شهربن حوشب (ت.۱۱۲ق.) گوید: «عثمان بن ابی العاص (ت.۵۱ق.) گفت: من نزد رسول خدا(ص) نشسته بودم که ناگاه

روی خود را به سوی آسمان کرد; سپس فرود آورد تا آنجا که نزدیک بود، به زمین برخورد. بار دیگر روی خود را به سوی

آسمان کرد و فرمود: [ اکنون] جبرئیل نزدم آمد و مرا فرمان داد که این آیه را در اینجای این سوره بگذارم: «ان الله یامر

بالعدل والاحسان…» (نحل/۹۰

). ^(۱۷)

این روایات سه گانه اشکالات متعددی دارد

:

اولا سند هر سه روایت ضعیف است: در سند روایت نخست، یزید فارسی ضعیف ولین الحدیث خوانده شده است

. ^(۱۸)

و

روایت سدی و ابن عباس نیز مرسل است; یعنی زنجیره راویان تا آن دو یاد نشده است و سند روایت سوم منقطع است

.

واسطه میان شهربن حوشب و عثمان – یعنی ابن عباس – ذکر نگردیده است

. ^(۱۹)

ثانیا آن روایات تصحیف و تحریف شده اند: در روایت نخست، عبارت «و جبرئیل فرمود: آن را در راس دویست و هشتاد

(

سوره) بقره بگذار» افزوده راویان بعدی است. مؤید آن اینکه در روایت مسند سدی و ابن عباس آن افزوده نیست

. ^(۲۰)

چنین روایتی را علمای درایه «مدرج » می خوانند،

(۲۱)

و در روایت دوم، عثمان بن مظعون به عثمان بن ابی العاص تبدیل

شده و نیز عبارت «جبرئیل نزدم آمد و مرا فرمان داد که این آیه را در این قسمت از سوره بگذارم ». افزوده راویان بعدی

است. مؤید آن اینکه سوره نحل مکی است، حال آنکه عثمان بن ابی العاص در مدینه اسلام آورد; بنابراین او نمی تواند

شاهد نزول آیه ای از آن سوره باشد; بعلاوه در روایتی دیگر که در همین زمینه رسیده، به جای او عثمان بن مظعون (ت

. ۲

ق.) آمده است و صحیح نیز همین است; چون او در مکه به اسلام گروید

. ^(۲۲)

آن روایت چنین است

:

–

شهربن حوشب (ت.۱۱۲ق.) گوید: «عبدالله بن عباس (ت.۶۸ق) برای ما نقل کرده، گفت: وقتی رسول خدا(ص) در مکه،

در حیاط خانه اش نشسته بود، ناگاه عثمان بن مظعون گذر کرد و به رسول خدا(ص) پوزخند زد. آن حضرت به او فرمود

:

آیا نمی نشینی؟ عرض کرد: چرا! آنگاه آن بزرگوار برابر او نشست و با او سخن می گفت که ناگاه روی خود را به سوی

آسمان کرد و مدتی به آن چشم دوخت; سپس روی خود را کم کم فرود آورد و بر آستانه در بر روی زمین نهاد; آنگاه فرمود

: …

هم اکنون که نشسته بودی، فرستاده خداوند، جبرئیل نزدم آمد.[ از رسول خدا(ص)] پرسیدم: (جبرئیل ۷) به شما چه

فرمود؟ پاسخ داد; به من فرمود; (ان الله یامر بالعدل والاحسان…». [ عثمان گفت:] آن زمان ایمان در دلم جای گرفت و

دوستدار محمد(ص) شدم

». ^(۲۳)

ثالثا: این روایات معارض دارد. در برابر روایت سدی و ابن عباس که آیه «و اتقوا یوما ترجعون فیه الی الله…»را آخرین آیه نازله

خوانده اند – و البته همین از سعیدبن جبیر و ابوسعید خدری نیز روایت شده است -، روایتی از ابن عباس و عمر آیه « یا

ایهاالذین آمنوا اتقوا الله و ذروا ما بقی من الربا

…» ^(۲۴)

و روایتی از سعیدبن مسیب آیه «یا ایهاالذین آمنوا اذا تداینتم بدین…»و

روایتی از ام سلمه آیه «فاستجاب لهم ربهم انی لا اضیع عمل عامل منکم من ذکر او انثی

…» ^(۲۵)

و روایتی از ابن عباس آیه «و

من یقتل مؤمنا متعمدا فجزاوه جهنم

…» ^(۲۶)

و روایتی از براءبن عازب آیه «یستفتونک قل الله یفیتکم فی الکلاله

…» ^(۲۷)

و روایتی

از سدی آیه «فان تولوا فقل حسبی الله

…» ^(۲۸)

و روایتی از ابن عباس و ابی بن کعب دو آیه پایانی سوره توبه «لقد جاءکم رسول

من انفسکم

…» ^(۲۹)

و روایتی از معاویه آیه «فمن کان یرجوا لقاء ربه فلیعمل عملا صالحا

…» ^(۳۰)

را آخرین آیه نازل شمرده است

. ^(۳۱)

ناگفته نماند که بیشتر علمای اسلامی به همان روایت موردبحث گرایش یافته اند و روایات دیگر را به نحوی توجیه

کرده اند. ب