خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل دیدگاه راغب اصفهانی در اعجاز قرآن و نقد آن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دیدگاه راغب اصفهانی در اعجاز قرآن و نقد آن :

چکیده

موضوع این مقاله در مورد بررسی و نقد قول راغب اصفهانی (ت.۵۰۲ق.) در اعجاز قرآن است. نخست تاریخچه ای از اعجاز

قرآن گزارش شده و سپس دیدگاه راغب اصفهانی در اعجاز قرآن بیان گردیده است. او اعجاز قرآن را نه در لفظ و نه در

معنی، بلکه در نظم مخصوص آن می داند و لذا الفاظ و معانی قرآن را امری خارق العاده نمی داند. اعتقاد او در این

خصوص مورد نقد و بررسی واقع شده; ضمن آنکه او از طرفی «قول به صرفه » را نیز مردود ندانسته و به تبیین آن پرداخته

است، در حالی که قول به صرفه، قابل دفاع نیست و در این مورد نیز، رای او مورد نقد واقع شده است

.

کلید واژه ها: ۱- اعجاز ۲- فصاحت ۳- صرفه ۴- تحدی ۵- نظم قرآن

.

۱.

مقدمه

گر چه آغاز گفتگو و بحث در مورد وجوه اعجاز قرآن به طور دقیق مشخص نیست، اما خود اعجاز، از نخستین مباحث

قرآنی در بین دانشمندان مسلمان بوده است. البته قرآن کریم، در مورد معجزه بودن خود از تعبیر «اعجاز» استفاده

ننموده و همواره از معجزات انبیاء با تعبیر «آیه

» ^(۱)

و «بینه

» ^(۲)

یاد نموده است. اصطلاح معجزه

(۳)

در مورد قرآن ظاهرا در

پایان قرن دوم ، رواج یافته است

. ^(۴)

نخستین مرحله از مباحث اعجاز قرآن، در آثار مفسران و متکلمان یافت می شود که معتقدند قرآن نشانه و برهان رسالت

پیامبر(ص) می باشد. با بررسیهای تاریخی می توان بر آن شد که در نیمه قرن دوم ، مبحث اعجاز قرآن مطرح گردیده

است

. ^(۵)

در قرن سوم مباحث مربوط به اعجاز قرآن به صورت گسترده تر و استوارتر، در بین دانشمندان مسلمان مورد

گفتگو و کنجکاوی قرار گرفته که سرانجام به تدوین کتابهایی در آن قرن منتهی شد. مانند: «نظم القرآن » از ابوعثمان

جاحظ (ت.۲۵۵ق.) از ادبای معتزله که ظاهرا از نخستین تالیفهای ارزشمند در مورد اعجاز قرآن می باشد

.

در قرن چهارم، واسطی (ت.۳۰۶ق.) و خطابی (ت.۳۸۸ق.) و در قرن پنجم، رمانی (ت.۴۰۳ق.) باقلانی (ت.۴۰۳ق

.)

،

شریف مرتضی (ت.۴۳۶ق.)، شیخ طوسی (ت.۴۶۰ق.) و جرجانی (ت.۴۷۱ق.) آثار و تالیفهای ارزشمندی

(۶)

را در بحث

اعجاز قرآن، از خود به جای گذاشتند

. ^(۷)

در قرون بعد تا به امروز نیز دانشمندان و مفسران عالیقدری در مورد اعجاز قرآن، تالیفاتی را به صورت مستقل ارائه

نموده و یا در مجموعه آثار خود، بخش مستقلی را بدان اختصاص داده اند

. ^(۸)

که از جمله مهمترین آنها، دیدگاه ابوالقاسم

حسین بن محمد، معروف به راغب اصفهانی (ت.۵۰۲ق.) در مورد اعجاز قرآن است. او حدود نهصد سال پیش می زیسته و

مهمترین اثر خود را در باره مفردات قرآن نگاشته است

. ^(۹)

از جمله آثار او کتاب تفسیری «جامع التفاسیر

» ^(۱۰)

است که در

فصل بیست و سوم مقدمه آن به بحث در مورد اعجاز قرآن پرداخته است

. ^(۱۱)

۲.

دیدگاه راغب در اعجاز قرآن

راغب، اعجاز قرآن را در دو وجه می داند و در این باره می گوید

:

«

اعجاز قرآن بر دو وجه است: وجه اول آن به فصاحت قرآن مربوط می شود و وجه دوم مربوط به منصرف نمودن مردم از

به مانندآوری آن می باشد

. ^(۱۲) (

یعنی قول به صرفه

)» ^(۱۳)

در بیان وجه اول، راغب معتقد است که اعجاز فصاحتی قرآن ، ربطی به عناصر لفظ و معنی ندارد و می گوید

:

«

فاما الاعجاز المتعلق بالفصاحه فلیس یتعلق ذلک بعنصره الذی هو اللفظ و المعنی وذاک ان الفاظه، الفاظهم

; ^(۱۴)

اعجاز

فصاحتی، ربطی به عناصر قرآن که لفظ و معنی است ندارد; زیرا الفاظ قرآن بر خاسته از همان الفاظ عربها بود

.»

از نظر راغب، الفاظ قرآن، الفاظ جدیدی نبود، بلکه از همان کلمات و حروف زبان عربی ناشی شده بود و بر ادعای خود،

بر آیه: «انا انزلناه قرآناعربیا

; ^(۱۵)

ما قرآن را به زبان عربی فرو فرستادیم »، استدلال می نماید و بیان می دارد که آیه شریفه،

متضمن آن است که زبان قرآن، عربی است; یعنی زبانی که مردم عرب در گفتگوهایشان از الفاظ آن بهره می برند. حروف

و کلمات قرآن هم همان حروف و کلمات و واژه های متداول بین عربها بوده است. راغب می گوید

:

«

لا یتعلق ایضا بمعانیه فان کثیرا منها موجود فی الکتب المتقدمه

; ^(۱۶)

اعجاز فصاحتی به معانی قرآن نیز مربوط نمی شود،

زیرا بسیاری از معانی قرآن در کتابهای قبلی موجود بوده است

.»

از نظر راغب، بسیاری از معانی قرآن برخاسته از کتب پیشین است و بر آیه شریفه قرآن استدلال می کند که خداوند

فرموده: و انه لفی زبر الاولین

;. ^(۱۷)

معانی قرآن در کتابهای پیشین بوده است و ضمیر در کلمه «انه » را به معانی قرآن

برمی گرداند

.

او معتقد است که اعجاز فصاحتی قرآن مربوط به نظم مخصوصی است که قرآن را از دیگر کتابها، متمایز نموده است،

همان طور که در شعر، نظم خاصی است که آن را متمایز از نثر نموده است و می گوید

:

«

فاذا بالنظم المخصوص صار القرآن قرآنا کما انه بالنظم المخصوص صار الشعر شعرا

; ^(۱۸)

به جهت نظم مخصوص در قرآن،

قرآن از غیر آن، متمایز شده، همان طور که شعر نیز به خاطر نظم مخصوصش، متمایز می باشد

.»

از نظر راغب، قرآن دارای دو بخش است

:

۱ –

عناصر ۲ – صورت. عناصر قرآن را لفظ و معنای آن تشکیل می دهد و صورت آن، همان نظم ویژه آن است. او می گوید

:

«

فالنظم صوره القرآن و اللفظ و المعنی عنصره و باختلاف الصور یختلف حکم الشی واسمه لا بعنصره

; ^(۱۹)

نظم، همان

صورت قرآن است و لفظ و معنی از عناصر آن و تنها با تغییر صورت، حکم شی هم متفاوت می شود، نه با تغییر عناصر آن

» ^(۲۰)

او در توضیح نظم مخصوص قرآن، بیان می دارد که برای تالیف کلام پنج مرحله وجود دارد و آن چنین است

:

۱ –

واژه سازی که از پیوند حروف به یکدیگر پدید می آید

.

۲ –

تشکیل جمله که از ترکیب واژه ها حاصل می شود

.

۳ –

انضمام جمله ها به یکدیگر به شکلی که کلام دارای آغاز و پایان خواهد بود

.

۴ –

برخورداری کلام از قافیه و سجع

.

۵ –

برخورداری کلام از وزن که آن را شعر نیز می نامند

. ^(۲۱)

پس کلام یا نثر است یا نثر با نظم، و یا نظم با سجع و یا نظم با وزن

. ^(۲۲)

کلام منظوم هم یا محاوره است که آن را «خطابه

»

می گویند و یا مکاتبه که آن را «رساله » دانند و تمام انواع کلام دارای نظم مخصوص است که آن را از دیگری متمایز ساخته

است. راغب معتقد است که گر چه قرآن حاوی تمام محاسن کلام از خطابه و رساله و شعر هم هست، لکن نظم قرآن،

نظمی بدیع و فراتر از نظم آنهاست. از این رو نمی توان قرآن را کتاب محاوره یا رساله و یا شعر و … نامید

. ^(۲۳)

راغب وجه دوم اعجاز را مربوط به «صرفه

» ^(۲۴)

می داند و معتقد است که همانندآوری قرآن امر محالی نبود; لکن خداوند

معارضان را از این کار بازداشت. ایشان می گوید

:

«

لم یخف علی ذی لب ان صارفا الهیا یصرفهم عن ذلک و ای اعجاز اعظم من ان تکون کافه البلغاء مخیره فی الظاهر ان

یعارضوه و مجبره فی الباطن عن ذلک

; ^(۲۵)

بر هیچ صاحب اندیشه ای پنهان نیست که قدرت الهی، عربها را از همانندآوری

با قرآن باز داشته است و چه اعجازی با شکوهتر از آنکه تمامی بلغا در ظاهر مخیر به معارضه بودند و لکن در درون و نهان

از آن منع شده بودند

.»

۳.

نقد دیدگاه راغب

دیدگاه راغب اصفهانی که اعجاز قرآن را در دو وجه «فصاحتی » و «قول به صرفه » می داند، قابل نقد است. در اینجا ابتدا

اعجاز فصاحتی و آنگاه قول به صرفه را بررسی می کنیم

.

۳.۱.

بررسی اعجاز فصاحتی

راغب در ترسیم اعجاز فصاحتی معتقد بود که فصاحت قرآن، مربوط به نظم مخصوص آن است. نظمی که مانند آن را در

دیگر قالبهای کلام نمی توان یافت و لذا اعجاز فصاحتی به الفاظ و معانی قرآن برنمی گردد، چون آن امر بدیعی نبود، در

حالی که

:

الف: گر چه نظم قرآن از جمله وجوه اعجاز قرآن به شمار آمده است، اما دلیلی وجود ندارد که اعجاز قرآن به وجه خاصی

مانند فصاحت در الفاظ و یا نظم و یا علو معنی و … منحصر گردد. زیرا تحدی قرآن عام است و به حوزه یا جمع خاصی

محدود نمی شود، بلکه تحدی برای همه مخاطبین اعم از انس و جن و در همه وجوه مقصود است. قرآن تحدی به «مثل

»

نموده است و خداوند می فرماید

:

«

قل لئن اجتمعت الانس و الجن علی ان یاتوا بمثل هذا القرآن لایاتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهیرا;بگو اگر

انسانها و پریان اتفاق کنند که مانند این قرآن بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد، هر چند یکدیگر را [ در این کار] یاری

رسانند

.» ^(۲۶)

آیه مذکور و دیگر آیات تحدی،

(۲۷)

همگان را به تحدی و مبارزه طلبی برای آوردن همانند قرآن، دعوت نموده است. در

هیچکدام از آنها تحدی به فصاحت، نظم خاص، اخبار از غیب و… به تنهایی، نامبرده نشده است

.

تحدی به مثل قرآن یعنی تحدی به کتابی که تمام ویژگیهای قرآن را از فصاحت و نظم و محتوا و… در کنار هم دارا باشد،

از این رو اهل تحقیق بر ان شده اند که تحدی قرآن، به همه وجوه آن در کنار، هم برمی گردد

. ^(۲۸)

علامه طباطبایی نیز

معتقد است که اعجاز قرآن به جمیع جهات برمی گردد و تحدی قرآن منحصر به عرب زبانها و وجه خاصی نیست

. ^(۲۹)

ب: اعجاز فصاحتی قرآن در الفاظ نیز امر بدیعی بوده است. اگر چه الفاظ آن در اختیار عرب بوده، اما گزینش الفاظ

مناسب و انتخاب آن از بین مترادفان آنها، خود از برجستگیهای قرآن است. با قلانی بر این امر معتقد است

. ^(۳۰)

در این

مورد خطابی چنین می گوید

:

«

لفظی فصیح تر، استوارتر و گواراتر از الفاظ قرآن در بین دیگر الفاظ دیده نمی شود

.» ^(۳۱)

لذا جمعی از دانشمندان معتقد شده اند که اعجاز قرآن در فصاحت الفاظ آن است، الفاظی که فصیح تر از آنها ممکن

نبوده است. از این رو جایگزینی الفاظ قرآن با مترادف آنها، اعم از آنکه در قرآن به کار رفته باشد یا به کار نرفته باشد،

ممکن نیست و جایگزینی آن موجب وهن قرآن است و لذا نمی توان به جای آیه شریفه: «ذلک الکتاب لاریب فیه

»

،

(۳۲)

چنین گفت: «ذلک الکتاب لاشک فیه ». در این باره به نقل کلام برخی از علما اکتفا می کنیم

:

۱ –

شیخ طوسی می گوید

:

«

جمعی اعجاز قرآن را به فصاحت الفاظ آن، بدون در نظر گرفتن نظم آن دانسته اند