خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نقش قوه سامعه در آموزش قرآن کریم

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش قوه سامعه در آموزش قرآن کریم :

چکیده

در بسیاری از آیات قرآن «سمع » بر «بصر» مقدم شده و در پاره ای از آیات و روایات سمع به معنای فهم آمده است . این نکات حاکی

از برتری سمع بر بصر و نقش ممتاز آن در فهم و یادگیری است . یادگیری قرآن به طریق سمعی از دیرباز در میان صحابه و طبقات

بعدی تاکنون کمابیش رواج دارد . برخی از مهمترین امتیازات این روش بر روخوانی فراگیری آن در عموم مردم اعم از کودک و

جوان و پیر، و باسواد و بی سواد و نیز سهولت یادگیری و پایداری آن است . نتایج پژوهش ها نیز همین نکات را تایید می کند

.

کلید واژه ها: قوه سامعه، سمع و بصر، آموزش قرآن، حفظ قرآن

.

۱ .

مقدمه

قرآن کریم از آغاز نزول خود، قلوب خیل مشتاقان را به سوی فراگیری خود کشیده است و تعلیم حکیمانه پیامبر اکرم (ص) و

معلم بزرگ قرآن، مکتب استوار آموزش قرآن کریم را بنیاد نهاده است . مسلمانان، یکی پس از دیگری قرآن را فرا گرفته و به

دیگران آموخته اند . تعلیم و ترویج قرآن کریم از همان آغاز و در زمانی کوتاه، شورآفرینی و آثار شگرف خود را نشان داده است و

مسلمانان در قرائت و فراگیری معارف قرآنی، خود را قرین توفیق می یافته اند . آموزش رسول گرامی اسلام (ص) دارای ویژگی ها و

ارکانی بوده که اگر در زمانهای دیگر نیز فراهم آید، همان آثار گذشته را خواهد داشت . هر زمانی قرائت و تعلیم قرآن کریم فاقد

شورآفرینی و سهولت و اثربخشی اولیه بود، باید دانست که مانع و خللی در راه فراگیری حفظ قرآن بروز کرده است و آن مانع را بر

اثر مداقه فراوان باید جست و برطرف کرد

.

در کشور جمهوری اسلامی ایران در طول بیست سال گذشته بی وقفه با تهیه و عرضه انواع و اقسام شیوه نامه های آموزشی قرآن

کریم در سطوح و مراکز گوناگون رسمی و غیررسمی مواجه بوده ایم . این نوآوریها که اغلب دلسوزانه و مخلصانه است، هم اکنون نیز

ادامه دارد . تعیین میزان اقتران این شیوه ها به موفقیت و مطلوبیت ره آورد آنها، نیازمند تحقیق جداگانه ای است . جای تحقیقی

کارشناسانه از این دست خالی است; لکن نظری اجمالی به آنچه در محافل تعلیم و ترویج رسمی و غیر رسمی قرآن کریم می گذرد،

وضعیتی را نشان می دهد که با کمال مطلوب فاصله ای فراوان دارد

.

این در حالی است که با رفتن به سراغ مبدا فراگیری قرآن کریم در حال حاضر و مقایسه آن با شیوه تعلیم قرآن کریم در زمان

پیامبر اکرم (ص)، تفاوتی آشکار و تعیین کننده می یابیم که عبارت از اهمیت دادن زمان آن حضرت به نقش قوه شنوایی یا «سمع » و

بی توجهی این زمان به در حال حاضر است . چیزی که به کارگیری صحیح آن مورد تاکید آیات و روایات و دانش بشری نوین است

;

ولی متاسفانه در حال حاضر از جایگاه شایسته و واقعی خود به کناری نهاده شده است . در این تحقیق کوشیده شده نقش و اهمیت

«

سمع » در حد مجال و از دیدگاه سه منبع مذکور مورد بررسی قرار گیرد

.

۲ .

جایگاه قوه سامعه در آیات قرآن کریم

در آیات قرآن کریم، به صراحت در مورد به کارگیری «سمع » در امور آموزشی سخن گفته نمی شود; اما نحوه تعبیر قرآن کریم در

مورد مقوله «سمع » به صورتی است که ما را متوجه اهمیت و جایگاه این حس در ادراک و فراگیری می کند . یکی از شیوه های بیان

قرآن کریم در مورد «سمع » تقدیم آن بر «بصر» در مواضع گوناگون است [احقاف/۲۶] ; مانند

:

«

قل هو الذی انشاکم و جعل لکم السمع و الابصار و الافئده قلیلا ما تشکرون [ملک/۲۳] ; بگو: او کسی است که شما را پدید آورد و

گوش و چشم و دل برایتان قرار داد . اندکی سپاس می گزارید

» .

۳ .

اهمیت سمع از دیدگاه حدیث

اهمیت سمع در احادیث نیز مورد تاکید قرار گرفته است . امام رضا (ع) در روایتی به صراحت، گوش را دروازه قلب می خواند; آنجا

که می فرماید

:

. . .

فملک الجسد القلب و حصن الجسد و حرزه الاذنان . لایدخلان علی الملک الا مایوافقه لانهما لایقدران ان یدخلا شیئا حتی

یوحی الملک الیها فاذا اوحی الملک الیها لترک الملک منصتا له حتی یسمع فیه فیجیبه بما یرید فیترجم عنه اللسان بادوات کثیره

.

فرمانروایی بدن انسان، قلب است و حزر و حصار آن گوشهایند . این دو بر پادشاه چیزی را وارد نمیکنند که با آن موافق نباشد; زیرا

پیش از اشاره پادشاه به آن دو نمی توانند، چیزی را وارد سازند و اگر پادشاه به آن دو اشاره کند، پادشاه خود سراپا گوش خواهد شد

تا به آنچه مایل است، پاسخ دهد و زبان نیز با ابزارهای فراوانی آن را تعبیر و تفسیر می کند [۱

].

در حدیثی از حضرت امیرالمومنین علیه السلام، نیز چنین نقل شده است

:

راس العلم التواضع و بصره البرائه من الحسد و سمعه الفهم و لسانه الصدق و قلبه حسن النیه، و عقله معرفه اسباب الامور [۲

]

در این بخش حدیث که در اینجا نقل شده است، ضمن تشبیه ارکان مختلف علم به هر یک از اعضای بدن، «فهم » به مثابه «گوش

»

علم دانسته شده است

.

۴ .

حکمت تقدیم «سمع » بر «نصر» در قرآن کریم

بدون شک فهم بشری قادر به احاطه کامل بر حکمتهای آیات و عبارات قرآن کریم نیست; لکن از آنجا که همه ما به تدبر در قرآن

کریم امر شده ایم، باید در حد توان و ظرفیت خویش در حکمت آیات قرآنی اندیشه کنیم . تدبر در آیات مختلفی که در آنها الفاظ و

مفاهیم سمع و بصر آمده، این نکات را به دست می دهد

:

الف – «سمع » دروازه قلب است . حسی که رابطه مستقیم با قلب و روح انسانی دارد، حس شنوایی است [۳]. دروازه بودن گوش

برای قلب، امری است که در روایت، چنان که خواهیم دید، مورد تصریح قرار گرفته است . رابطه خاص این دو مقوله از آیات قرآنی

نیز به نحو بارزی قابل استظهار است . این رابطه حتی در آیاتی که «قلب » ، «سمع » و «بصر» در آنها کنار یکدیگر و با هم آمده،

محفوظ و ملحوظ است; چنان که می فرماید

:

«

ختم الله علی قلوبهم و علی سمعهم و علی ابصارهم غشاوه [بقره/۷] ; خدا بر دلها و گوششان مهر نهاد و بر چشمانشان پرده ای

است

» .

«

اقرایت من اتخذ الهه هویه و اضله الله علی علم و ختم علی سمعه و قلبه و جعل علی بصره غشاوه، فمن یهدیه من بعد الله افلا

تذکرون [جاثیه/۲۳] ; آیا او را که خواهش خود را خدای خویش ساخت و خدا او را از روی آگاهی گمراه کرد و بر گوش و قلبش مهر

نهاد و بر چشمش پرده زد، دیدی؟ چه کسی پس از خدا او را راهنمایی خواهد کرد؟ آیا پند نمی گیرید؟

در آیه زیر نیز ارتباط قلب و سمع به صورتی زیبا و با رعایت این ظرافت بیان شده است . این آیه از قلب شروع می شود و به «سمع

»

منتهی می گردد

:

«

ا و لم یهد للذین یرثون الارض من بعد اهلها ان لو نشاء اصبناهم بذنوبهم و نطبع علی قلوبهم فهم لایسمعون [اعراف/۱۰۰] ; آیا برای

آنان که زمین را پس از ساکنانش به ارث می بردند، آشکار نشد که اگر می خواستیم به سبب گناهانشان به عذاب گرفتارشان

می گردیم و بر دلهایشان مهر می زدیم; چنانکه که نشنوند» ؟

ارتباط یادشده در آیه زیر نیز به نحوی قابل مشاهده است

:

«

ان فی ذلک لذکری لمن کان له قلب او القی السمع و هو شهید [ق/۳۷] ; به راستی در آن پندی است برای کسانی که دلی دارند یا

در حالی که شاهدند، گوش فرا می دهند

» .

در بسیاری از آیات نام «سمیع » بر دیگر نامهای الهی (علیم، بصیرو قریب) مقدم آمده اند

.

۵ .

به کارگیری گوش و زبان در فراگیری قرآن در میان اصحاب

از عبدالله مسعود روایت شده است که گفت: «بر پیامبر هفتاد سوره از قرآن را خواندم و قرائت آنها را از دهان او فرا گرفتم; در حالی

که زید “ذو ذوآبتین” (دارای دو دسته موی بافته بر روی سر; یعنی بچه) بود و با کودکان بازی می کرد و بقیه قرآن را بر بهترین این

امت و عادلترین آنان از لحاظ قضاوت پس از پیامبر امت، یعنی علی بن ابی طالب قرائت کردم » [۴

].

شیوه «سمعی » تعلیم قرآن کریم، یکی از ویژگی های تعلیم نبوی بوده و این موضوع در طول قرن ها ادامه یافته است . با توجه به

آنچه درباره نحوه جمع قرآن و میزان آشنایی مردم با هنر خواندن و نوشتن گذشت، روشن می گردد، اهمیتی که به این جنبه داده

می شده، در محرومیت مردم از سواد و نبود نوشت افزار ریشه نداشته است; همچنانکه تا قرن ها بعد و تا همین ازمنه اخیر، فراوانی

لازم نوشت افزار در بسیاری از جاها، نقش قوه سامعه را از بین نبرده است . هر جا نیز این نقش و اهمیت، مورد کم توجهی قرار

گرفته، دیر یا زود آثار منفی

به دنبال داشته است

.

گفته می شود، یکی از دلایل محرومیت دوباره اندلس (اسپانیایی فعلی) از اسلام، آن بود که اعراب فاتح به منظور تسریع قرآن

آموزی و نیز اجبار سازی آن، برای نخستین بار از شیوه روخوانی استفاده کردند; یعنی شیوه بصری را به جای روش سمعی تعلیم

قرآن معمول کردند . در نتیجه، مسلمانان نوآموز آن سامان، قرآن را زمانی فرا می گرفتند که اهمیت لازم را نیافته بودند و روش

کارا و زنده تعلیم قران، جای خود را به شیوه ای ناکارآمد داد [۵

].

دکتر محمدسالم محسین، محقق پرکار عرب، کتاب محققانه ای به نام «معجم حفاظ القرآن عبر التاریخ » تدوین کرده و در آن،

شرح حال بیش از چهارصد حافظ قرآن را آورده است . بیشتر این گروه تا قرن پنجم و شمار کمتری تا قرن نهم زیسته اند . تمامی

این گروه در قرائت سماعی از استاد خود با هم مشترکند و قرآن را از این طریق فراگرفته اند . دکتر سالم محسین، استادان قرائت و

سلسله سند قرائت هر یک را ذکر کرده است . بررسی زندگی تک تک این حفاظ، نشان می دهد که اخذ سماعی قرائت و عرضه آن،

همواره وجود داشته و وفور وسایل کتابت در قرون متمادی، به جایگاه اصیل آن، لطمه ای وارد نساخته است . همچنین آنچه از

مطالعه این کتاب به دست می آید، این است که این گروه در اصل قاریان و مقریان قرآن نامیده می شدند و اطلاق «حافظ » بر آنان،

نسبت به مصطلحات قبلی جدیدتر است [۶

].

«

غانم قدوری حمد» نیز در کتاب «رسم المصحف » شیوه فراگیری اصحاب پیامبراسلام را نقل دهان به دهان قرآن کریم می شمارد

.

این مطلب در کتاب «تاریخ القرآن و غرائب رسمه و حکمه » نیز به چشم می خورد [۸]. در واقع نه فقط عادت اهل قرآن در طول

تاریخ بر اخذ سماعی قرآن کریم استوار بوده است، بلکه فراگیری صحیح قرآن راهی جز این ندارد

.

۶ .

اهمیت و جایگاه سمع در امر آموزش از دیدگاه دانش بشری

دانش بشری نیز به فراخور پیشرفت خود توانسته است، به برخی از رمزها و رازهای شنوایی و جایگاه بلند آن در آموزش دست یابد

.

محمد عثمان نجاتی در کتاب خود با عنوان «علم النفس فی حیاتنا الیومیه » درباره علل تقدیم سمع بر بصر در آیات قرآن کریم، به

ذکر مواردی از دیدگاه دانش بشری پرداخته است . وی می گوید

:

۱ .

گوش در ادراک حسی و یادگیری و تحصیل علوم از چشم مهمتر است . زیرا یادگیری زبان و تحصیل علوم در صورت از دست

دادن بینایی برای انسان امکان پذیر است; ولی اگر شنوایی از دست برود، یادگیری زبان و تحصیل دانش مشکل خواهدبود . یکی از

دلایلی که نشان دهنده اهمیت تاثیر گوش در ادراک و آموزش است [۸]، این است که قرآن، آن را به تنهایی کنار عقل ذکر کرده

است تا بفهماند، میان گوش و عقل رابطه محکمی وجود دارد

:

«

و قالوا لو کنا نسمع او نعقل کنا فی اصحب السعیر [ملک/۱۰] ; و گفتند: اگر گوش فرا می دادیم یا اندیشه می کردیم، در میان

آتشیان نبودیم

»

همچنین در بسیاری از آیات قرآن «سمع » به معنای فهم و تدبر و تعقل به کار رفته است; نظیر

:

«

و انا لما سمعنا الهدی آمنا به [جن/۱۳] ; و ما چون هدایت را دریافتیم، به آن گرویدیم