خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل علامه شعرانی و جمع قرآن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل علامه شعرانی و جمع قرآن :

استادیار دانشگاه آزاد اسلامی نجف آباد

چکیده

علامه شعرانی تعلیقات فراوانی بر کتب دینی نظیر تفسیر ابوالفتوح و منهج الصادقین نوشته است . در لابلای این تعلیقات نظریات

نادری در زمینه جمع و نگارش قرآن و نظم و ترتیب آیات و سوره های آن اظهار کرده است . حاصل نظریات او این است که نزول

دفعی قرآن بر فرشته وحی و نزول تدریجی آن بر قلب پیامبراسلام بوده است و آن حضرت چنان قرآن را در حافظه داشت که

هیچگاه فراموش نمی کرد یا در خواندنش به اشتباه نمی افتاد . جمع آیات در سوره به دستور آن حضرت بود; اما جمع سوره ها در

مصحف به اجتهاد صحابه صورت گرفته است و در این خصوص نهی شرعی یا عقلی وجود نداشته است

.

کلید واژه ها: نزول تدریجی، نزول دفعی، جمع قرآن، حافظه پیامبراسلام، ترتیب آیات، ترتیب سور، توقیف و اجتهاد

.

۱ .

مقدمه

مساله جمع و تدوین قرآن کریم و چگونگی تنظیم و ترتیب آیات و سوره های آن، از جمله مهم ترین موضوعات و مسائلی است که

اذهان مفسران پرشمار این کتاب آسمانی و دانشمندان علاقه مند به علوم قرآنی را به خود معطوف داشته است . نباید تصور شود

همه مسائل مربوط به سرگذشت قرآن و جمع و نگارش آن، به دور از هرگونه ابهام و پیچیدگی است

.

حق این است که اگر چه بسیاری از مباحث مربوط به تاریخ قرآن و سرگذشت این آخرین صحیفه آسمانی در میان تفاسیر شیعه و

سنی و احادیث فریقین به وضوح و روشنی آمده است، با این همه، پاره ای از مطالب، همچنان پیچیده و مبهم باقی مانده است; به

گونه ای که در برخی از موارد، اظهار نظر قطعی را برای قرآن پژوهان دشوار می سازد

.

دلیل بارز این مدعا را می توان در اختلاف نظرهایی که درباره موضوع جمع و تالیف قرآن، در زمان حیات پیامبر و یا بعد از رحلت

آن حضرت بیان شده است، به روشنی مشاهده کرد . تردیدی نیست که هر یک از دو گروه موافق و مخالف، بر اساس ادله و شواهدی

اظهار نظر می کنند که برای طرف مقابل قابل پذیرش نیست، یا در معرض نقد و ایراد قرار دارد . اگر همه مطالب مربوط به این

بحث آن چنان روشن بود، چنین اختلاف نظرهای فاحشی در این زمینه پدید نمی آمد . بی تردید، نقش اختلافات فرقه ای و

تعصبات مذهبی را نباید در ایجاد این گونه اختلاف نظرها نادیده یا دست کم گرفت; اما علی رغم این مسائل، دشواری و پیچیدگی

متون و منابع موجود دخیل در این بحث را هم نباید از نظر دور داشت . بنابراین در مسائل مربوط به تاریخ قرآن و سرگذشت این

آخرین کتاب آسمانی، در حد امکان باید از سطحی نگری به دور بود و با تکیه بر تحقیقات ریشه دار و تا حدودی محتاطانه به اظهار

نظر پرداخت [۱

].

درباره تاریخ قرآن، این نکته قابل تذکر است که اگر چه کلیه مطالب مربوط به این بحث در کتابهای حدیثی و تفسیری شیعه و

سنی موجود است; اما به کارگیری چنین اصطلاحی در زمینه سرگذشت قرآن، ظاهرا نخستین بار توسط غربی ها انجام گرفته

است و کتاب “تاریخ قرآن” تئودور نولدکه (۱۹۳۱- ۱۸۳۶م) مستشرق آلمانی را اولین اثر در این علم باید به شمار آورد [۲

].

مستشرقان پس از آنکه در تاریخ تورات و انجیل به تحقیق و مطالعه پرداختند تا صحت و سقم ادعای یهود و نصاری را در

آسمانی بودن این دو کتاب محرف موجود به دست آورند; به مطالعه سرگذشت قرآن علاقه نشان دادند تا انتساب قرآن را به وحی

الهی مورد برسی قرار دهند . غافل از آنکه میان سرگذشت قرآن با تورات و انجیل موجود، فاصله از زمین تا آسمان است و اساسا به

هیچ وجه نمی توان این سه کتاب را در عرض هم قرار داد . آنچه هم اکنون به نام تورات یا انجیل در بین یهودیان و مسیحیان موجود

است، به گواهی متن خود این کتابها و شهادت علما و دانشمندان، هرگز آن چیزی نیست که بر حضرت موسی و عیسی نازل

شده است . حال آنکه سرگذشت قرآن، از اولین آیه تا آخرین آیه ای که فرود آمد، آن چنان واضح و روشن است که جای کم ترین ابهام

یا ایرادی باقی نمی ماند

.

البته – همان گونه که اشاره شد – در زمینه جمع قرآن در دوره حیات پیامبر یا اندکی پس از رحلت آن حضرت در بین دانشمندان

علوم قرآنی پاره ای اختلاف نظر مشاهده می شود که این مساله یا مواردی شبیه به آن به اصالت قرآن خللی وارد نمی سازد

.

به هر صورت، اصطلاح “تاریخ قرآن” اولین بار به وسیله غربی ها به کار رفته است و به تدریج در بین مسلمانان رواج یافت و ابو عبد

الله زنجانی هم در بین شیعه ها اولین دانشمندی است که کتاب مستقلی در این علم با عنوان “تاریخ القرآن” به زبان عربی تالیف

کرد [۳

].

تاریخ قرآن بخشی از علوم قرآنی است که در آن مباحثی نظیر کیفیت جمع و نگارش قرآن، چگونگی شناخت و ترتیب و تنظیم

آیات و سوره ها، مصاحف مختلف قرآن و زمان یکی کردن آن، خط قرآن و اعجام و نقطه گذاری آن و ده ها مطلب مشابه دیگر مورد

بحث و بررسی قرار می گیرد

.

یکی از دانشمندانی که به این مساله توجه داشته و پاره ای از مباحث مربوط به سرگذشت قرآن را مورد رسیدگی قرار داده است،

علامه بزرگوار، مرحوم میرزا ابوالحسن شعرانی (۱۳۹۳- ۱۳۲۰ه) معروف به علامه شعرانی است . وی عالمی جامع و حکیمی کامل

بود که در بسیاری از علوم منقول و معقول چیره دست و صاحب رای و نظر بود . وی ادیب، فقیه، اصولی، متکلم، مفسر، محدث،

مؤرخ، منجم و شاعر بود و در بسیاری از این زمینه ها مکتوبات ذی قیمتی از خود به یادگار گذاشت . البته بیشتر نوشته های ایشان

به صورت حواشی و تعلیقات و شروح است که بر پاره ای از کتابهای مهم تفسیری و حدیثی بر جای مانده است و ظاهرا کمتر

تمایلی به نگارش تالیفات مستقلی داشته اند; اما در همین تعلیقات فراوان – که در صورت گرد آوری، خود چندین مجلد کتاب

خواهد شد

(۱)

–

نکات حائز اهمیت و اظهار نظرهای بدیع و جالبی مشاهده می شود که حاکی از اطلاعات ژرف و عمیق او از علوم

مختلف، و روشن بینی و زمان شناسی ایشان است . خود در مقدمه ترجمه و شرح “تبصره المتعلمین” علامه حلی درباره خویش

می فرماید: “اما بعد چنین گوید: ابوالحسن بن محمد المدعو بالشعرانی، عفی عنه، که مدتی از عمر خویش در فنون علوم دینی از

معقول و منقول مصروف می گردید و هنگام مطالعه کتب از تفاسیر و احادیث، و اصول و فروع، نکاتی لطیف به خاطر می رسید و

در وقت ثبت می شد . تا آنکه به توفیق خدا بسیاری از آنها به رسم تعلیق در حواشی بعضی کتب ضبط گردید، مانند مجمع البیان و

ارشاد القلوب و صحیفه سجادیه و تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی و منهج الصادقین و کتاب کافی و وافی و بعض مجلدات وسائل و لغات

القرآن و غیر آن [۴] ” . این تعلیقاتی که ایشان به عنوان “نکاتی لطیف” از آن یاد کرده اند، در پاره ای موارد واقعا بکر و بدیع و در نوع

خود اگر بی نظیر نباشد، به طور قطع کم نظیر است . به خصوص که اگر به جو و فضایی که این سخنان مطرح شده است، توجه

داشته باشیم

.

از جمله زمینه هایی که ایشان به اظهار نظر درباره آن پرداخته است، موضوع جمع و نگارش قرآن و نظم و ترتیب آیات و سوره ها

است که ذیلا به بررسی اجمالی آن می پردازیم

.

۲ .

نزول تدریجی

از جمله مسائلی که در تاریخ قرآن پیوسته مورد توجه بوده است، نزول تدریجی آن است . در اینکه چرا کتب آسمانی پیشین نظیر

تورات و انجیل به یک باره نازل گردید و قرآن به تدریج بر پیامبر فرود آمد دلایلی ذکر شده است [۵] که تنها به این نکته بسنده

می کنیم که علامه شعرانی در ذیل آیه ۱۸۵ سوره بقره، «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن » می نویسد: “قرآن کلام خدا است و

دلالت بر معانی مخصوص دارد و آنکه در بیت العزه، قرآن بر وی فرود آمد، البته موجود عاقلی است مدرک معنا و الفاظ قرآن، یعنی

فرشته ای است در آسمان دنیا و آن آسمانی است نزدیک تر به عالم محسوس مادی; چون آسمان ها بسیارند و آنکه از همه نزدیک تر

به این جهان است، آسمان دنیا نامند . ملکی در آنجا قرآن را یک جا فرا گرفت و از آن آسمان نجم نجم یعنی نوبت به نوبت و به

تدریج بر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نازل می شد . اما سر اینکه چرا باید اول به آسمان دنیا آید و چرا یک سره از لوح محفوظ بر

پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نازل نگشت، بر ما معلوم نیست . شاید پیمودن عوالم متوسط بین عالم جسمانی و مجردات ملاء

اعلی از لوازم هر وجودی است که از آن عالم به عالم محسوس آید و از این معنا لازم نیاید که آن فرشته در آسمان دنیا افضل از خاتم

انبیا علیهم السلام بود; چون انسان کامل خلیفه حق است و از هر وجود برتر، و فرشتگان عمال اویند در ملکوت” [۶] و در جایی

دیگر فرموده اند: “باید دانست که قرآن بر خلاف کتابهای سایر انبیا، با خصوصیات الفاظ نازل شده است; بدین معنی که بر سایر

انبیا اصل مطلب و معنا نازل می شد و آنها به هر لفظی که می خواستند، از آن معنا تعبیر می کردند; اما در مورد قرآن، عین الفاظ

بر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نازل می شد، یا صدا را می شنید یا صورت الفاظ در قلب مبارکش نقش می بست; چنان که

می فرماید: نزل به الروح الامین علی قلبک لتکون من المنذرین [شعراء/۱۹۳ و ۱۹۴] و نیز غیر قرآن مطالب دیگر نیز بر حضرت

پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم القا می گردید، و وی از طرف خداوند تعالی مامور بود که آنها را جزو قرآن قرار ندهد و آنها احادیث

قدسیه یا سنن سنیه نبویه است . قرآن در مدت بیست و سه سال – که طول مدت نبوت است – نازل شد و مشهور آن است که

ابتدا سوره اقرء باسم ربک [علق/۱] نازل شد و آخرین آنها معلوم نیست کدام آیه است و از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم

روایات مختلفی نقل شده است; گویا هر کس آخرین آیه ای را که از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم شنید، آخرین آیه منزل دانسته

و آنچه را بعد از آن نازل شده، در نظر نداشته است; ولی چون آیه «الیوم اکملت لکم دینکم » که در سوره مائده [آیه سوم است] و به

اتفاق در حجه الوداع یعنی دو ماه و نیم قبل از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نازل شده و سوره «اذا جاء نصر الله و الفتح

[

نصر/۱] دلالت می کند بر اینکه خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم خبر رحلت او را می دهد، باید سوره مائده و نصر از آخرین

سوره باشد و نازل شدن چیزی بعد از آن معلوم نیست و موافق این قول، احادیثی وارد شده است” [۷

].

۳ .

حفظ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم

از دیگر موضوعاتی که مرحوم علامه شعرانی در چند مورد به آن اشاره کردند، مساله حفظ و قرائت پیامبر صلی الله علیه و آله

وسلم است که به اعتقاد ایشان جز به اعجاز الهی چیز دیگری نیست . وی در ذیل آیه ۳۵ سوره فرقان مرقوم داشتند: “پیامبراکرم

صلی الله علیه و آله وسلم در حال وحی که قرآن بر وی نازل می شد، همه کلمات آن در خاطر مقدسش ثابت می گشت، همچنان که

در حال صحو آن را لفظ به لفظ برای مردم قرائت می فرمود و این از معجزات اوست و تا آخر عمر آن آیات و حروف را مرتب در

خاطر داشت و آن هم معجزه است و چون پیوسته وحی بر او می آمد، به ارتباط روح شریف با عالم غیب مؤید بود” [۸] و در ذیل

آیات ۶ و ۷ همین سوره فرمودند: “سخنی که قرائن بر خلاف آن شهادت دهد، بی جا و ظلم است و اگر خطیب یا شاعری بدیهه گو،

بی تامل خطبه گوید یا شعری بسازد و بر کسی املا کند تا او بنویسد و باز بخواهد، همان که املا کرده، بار دیگر بخواند همچنان که

با نوشته اول هیچ اختلاف نداشته باشد، محال است و هرگز نتواند عین عبارت خطبه و شعر اول را تکرار کند و حضرت پیغمبر

صلی الله علیه و آله وسلم بر حسب اقتضای مقام مانند جنگ بدر و احد، آیات بسیار و متسق قرائت می فرمود و کتاب وحی

می نوشتند و گاه سوره های بزرگ مانند انعام و مائده بر نویسندگان وحی القا می فرمود و می نوشتند و باز همان سوره ها را قرائت

می فرمود، نه از نوشته; چنان که در نماز آیات، سوره های بزرگ مانند بقره و انعام را قرائت می فرمود و هرگز نمی توان گفت این

سوره ها را مدتی پیش از قرائت ساخته و پرداخته و حفظ کرده بود; چون غالبا مناسب مقام و با شان نزول است و هیچ یک از

اصحاب و زنان و مؤمنان و منافقان نقل نکردند که پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم وقتی را برای حفظ کردن و ساختن قرآن معین

کرده باشد یا از آنها که نوشته بودند، در حفظ کمک خواسته [باشد] ; بلکه چون جبرئیل سوره ای مانند انعام بر پیامبر صلی الله

علیه و آله وسلم قرائت می فرمود، علاوه بر شنیدن، عبارت همه الفاظ آن مانند نقشی بر لوح ضمیر مقدس آن حضرت ثابت می شد

که وقتی باز می خواست بخواند، از روی همان نقش ضمیر تکرار می فرمود; چنان که کسی نوشته در پیش داشته باشد و این معنا

برای مردم عادی محال است و آن حضرت همه قرآن را همچنین بی رجوع به نوشته از حفظ داشت” [۹

].

همچنین در جایی دیگر آورده است: “از عجایب آیات نبوت است که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در خلوت و جلوت قرآن را از

روی نوشته حفظ و تکرار نمی کرد; بلکه هر سوره را از حفظ می خواند و اگر نویسندگان در نوشتن سهو می کردند و بر او

می خواندند، او خطای آنها را اصلاح می فرمود و محال است کسی گفته خود را بی کم و کاست تکرار کند، تا چه رسد به آنچه از

جبرئیل یا دیگری شنیده باشد و آن حضرت سوره انعام و امثال آن را از بر می خواند در نماز کسوف و در غیر آن” [۱۰

].

۴ .

جمع قرآن

در زمینه جمع قرآن همواره دو نظر متفاوت وجود داشته است . گروهی متمایل به این عقیده اند که قرآن در زمان حیات پیامبر

صلی الله علیه و آله وسلم و به دست آن حضرت میان دو جلد قرار گرفت و دسته ای بر این باورند که اگر چه حفظ و نگارش قرآن

تماما در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم انجام گرفت; اما پس از رحلت آن حضرت، صحابه قرآن را میان دو جلد قرار دادند

.

هر یک از این دو گروه برای اثبات عقیده خویش دلایلی اقامه کرده اند که صرف نظر از صحت و سقم این دلایل باید بر این نکته

تاکید ورزید که اختلافات فرقه ای و مذهبی هم در این دسته بندی و جهت گیری بی تاثیر نبوده است . اما در این میان گروه سومی

هم پیدا شدند که چون تا حدودی از تعصب مذهبی به دور بودند و کم تر جانب دارانه اظهار نظر کردند و بیشتر به دلایل متقن و

محکم تکیه داشتند، به این جمع بندی رسیدند که آنچه دو گروه موافق و مخالف را از هم جدا ساخته است، اگر در فضایی آرام و به

دور از جار و جنال حاشیه ای مورد بررسی و رسیدگی قرار گیرد، با هم قابل جمع و سازش است و می توان در یک جمع بندی نهایی

به نظر سوم – که حق و صواب است – رسید . مرحوم علامه شعرانی، از آن جمله دانشمندانی است که به رای و نظر سوم گرایش

دارد و بر این عقیده است که قرآن اگر چه در دوره پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به طور کامل حفظ گردید و صدها حافظ قرآن و

ده ها کاتب وحی مجموع آنچه را که بر حضرت نازل شده بود، در گنجور خاطر خویش حفظ کرده و در نوشت افزارهایی ثبت

نمودند; اما به دلایلی، پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آن را میان دو جلد قرار دادند و این کار نه از عظمت قرآن

می کاهد و نه فضیلت فراوانی برای مکتب خلفا محسوب می شود

.

علامه در مقدمه تفسیر منهج الصادقین در این باره نوشته است: “جمع آیات در سوره ها در عهد خود پیغمبر صلی الله علیه و آله

وسلم و به امر و دستور آن حضرت بود و ترتیب آیه ها نیز; و اینکه فلان سوره بزرگ است و فلان سوره کوچک و در آغاز سوره ای

حروف مقطعه است و در سوره ای نیست و در آنکه هست چه حروف است و اسامی سور و اینکه هر سوره مبدو ببسم الله است جز

برائت، همه به امر پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم بود و هر سوره را به نام و نشان، گروه بی شماری از مسلمانان جزیره العرب

نوشته یا از برداشتند و اینکه گویند، امیر المؤمنین خواست قرآن را جمع کند، مقصود جمع سوره هاست در یک مجلد، نه جمع

آیات متفرقه و تشکیل دادن سوره; و همچنین زید بن ثابت و دیگران . و گرنه ترتیب و تشکیل سوره در زمان پیغمبر صلی الله علیه

و آله وسلم بود; چنانکه در قرآن «فاتوا بسوره من مثله » [بقره/۲۳]، «فاتوا بعشر سور مثله مفتریات » [هود/۱۳] و «سوره انزلناها

» [

نور/۱] و در اخبار درربار رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم بسیاری نام سوره های قرآن آمده و فضائل ذکر کرده، مانند سوره

یس و سوره البقره و غیر ذلک” [۱۱

].

همچنین در جایی دیگر فرموده است: “قرآن را پس از اینکه بر آن حضرت نازل می شد، به امر او می نوشتند – و این نویسندگان را

کاتب وحی می گویند – و مردم از روی آن نسخه می گرفتند و حفظ می کردند . درس و تعلیم قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و

آله وسلم مهم ترین کارها بود و آن حضرت هر کس را به دعوت قومی می فرستاد، با قرآن می فرستاد و امر می فرمود که قرآن بر آنها

بخواند . . . چون قرآن در حیات خود آن حضرت در معرض زیاد شدن بود; زیرا پیوسته وحی نازل می شد . تمام شدن و جمع آن

البته باید بعد از رحلت آن حضرت صورت پذیرفته باشد . اول کسی که لزوم آن را دانست و متصدی جمع قرآن شد، حضرت

امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب بود; چنان که علمای اهل سنت نیز نقل کرده اند” [۱۲

].

شاید صریح تر از این دو اظهار نظر، گفتار ذیل باشد که در شرح اصول کافی ملا صالح مازندرانی مرقوم داشته اند: “کتابت قرآن و

حدیث در مجلدی میان دو جلد کاری بود که پس از رسول خدا انجام شد و آن برای حفظ کتاب و سنت واجب بود ” [۱۳

].

دیدگاه آن مرحوم در این زمینه دقیقا همان دیدگاه علامه طباطبائی در تفسیر المیزان و مخالف نظر مرحوم خوئی در البیان

است . مؤلف المیزان عقیده دارد که قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم علاوه بر حفظ، به طور کامل نوشته شد و پس از

رحلت آن حضرت میان دو جلد قرار گرفت; در حالی که مؤلف البیان به شدت در پی اثبات این نظر است که علاوه بر حفظ و

نگارش قرآن، جمع و تدوین آن میان دو جلد هم به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم انجام گرفت

.

مرحوم شعرانی که به طور قطع از هر دو دیدگاه با خبر بود و یا لااقل از نظر مرحوم خویی که بارها در آثار خویش بدان اشاره

کرده، اطلاع داشت [۱۴]، با قاطعیت اظهار می دارد که جمع قرآن در یک مصحف، پس از رح