خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اتحاد عاقل و معقول از دیدگاه ابن سینا

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اتحاد عاقل و معقول از دیدگاه ابن سینا :

چکیده:

یکی از مباحث اساسی و کلیدی در فلسفه که اثبات و عدم آن نقش بنیادین در پاره ای از مسائل فلسفی دارد، مسئله اتحاد عاقل و معقول است.از دیرباز حتی خیلی پیش از اسلام این مسئله مورد توجه اندیشمندان بوده و دیدگاههای متفاوتی درباره آن ارائه شده است.در این میان، دیدگاه رئیس فلاسفه مشاء در عالم اسلام به درستی روشن نیست; ایشان از سویی، در کتاب شفاء و اشارات به طور صریح و قاطع به مخالفت با آن پرداخته است، و از سوی دیگر، در کتاب مبدا و معاد با ارائه بیانی اجمالی و تفصیلی به طور جانبدارانه از نظریه اتحاد عاقل و معقول دفاع کرده آن را اثبات می کند.اینکه کدام نظریه مورد اعتقاد ابن سینا بوده و این که کدام یک از این دو دیدگاه او مقدم بر دیگری است و یا آن چه در مبدا و معاد آورده بر اساس ممشای قوم (مشائین) بوده یا نه مباحثی است که در این مقاله تلاش شده با استمداد از شواهد و قراین تا حدودی به آن پاسخ داده شود.

کلید واژه ها: عقل، عاقل، معقول، اتحاد، صوره، ماده و نفس

مقدمه

نظریه شیخ درباره اتحاد عاقل و معقول دچار تطور و تحول شده است، به گونه ای که در اشارات و شفا آن را ابطال و طرفداران این نظریه را به شدت نکوهش می نماید. ولی در کتاب مبدا و معاد بحث اتحاد عاقل و معقول را طرح کرده و آن را می پذیرد.

ابطال نظریه اتحاد عاقل و معقول

شیخ در فصل هفت از نمط هفتم اشارات می گوید: و هم تنبیه ان قوما من المتصدرین یقع عندهم ان الجواهر العاقل اذا عقل صوره عقلیه صار هو هی … ^(۱) و در فصل دهم از همین نمط می گوید: حکایه و کان لهم رجل یعرف بفرفویوس عمل فی العقل و المعقولات کتابا یثنی علیه المشاؤون و هو حشف کله . ^(۲)

منظور شیخ از «قوما من المتصدرین » اشاره به ارسطو و پیروان اوست، ^(۳) زیرا ارسطو معتقد بود که عقل پیش از آن که درباره چیزی بیندیشد هیچ گونه صورتی ندارد، اما پس از آن که معقولی را اندیشید صورت معقول با نفس او یکی می شود، به بیان دیگر، هنگامی که عقل با تعقل فعلیت پیدا کند با معقول متحد می شود.عاقل و معقول پیش از تعقل، بالقوه متحدند و پس از فعلیت تعقل، بالفعل متحد می شوند.

در کلام بعدی شیخ تصریح می کند که فرفوریوس کتابی درباره اتحاد عاقل و معقول تصنیف کرد که مورد ستایش مشائین قرار گرفت، لیکن تمامی مطالب او باطل و بی اساس است.هم چنین در فصل ششم از مقاله هفتم علم النفس شفا، به شدت با این مساله مخالفت کرده و می گوید:

این که گفته شده نفس با معقولات خودش متحد می گردد از اموری است که من آن را محال می دانم . ^(۴)

«فانی لست افهم قولهم ان شیئا یصیر شیئا آخر» و در ادامه می پرسد: منظور از اتحاد نفس با صور معقوله چیست؟ اگر مراد این است که صورتی که در نفس هست خلع شده و صورتی دیگر جای آن را می گیرد; یعنی نفس به عنوان موضوع یا جزء موضوع باقی می ماند و صورت ها عوض می شوند، این مطلب مدعای شما را ثابت نمی کند، چرا که نفس در هر دو حال باقی است و تنها صور آن تغییر پیدا می کنند، همانند سیبی که رنگش عوض می شود یا آبی که به بخار تبدیل می شود.

اینها خلع و لبس است که در آنها ذات شی ء تغییر نمی یابد.اما اگر بگویید منظور این است که تمامی نفس صورت معقوله می شود این چهار فرض پیدا می کنند، زیرا آن گاه که شیی ء به شی ء دیگر تبدیل می شود، آیا شی ء اول پس از تبدیل شدن به حال خود باقی می ماند یا معدوم می شود و در هر یک از دو حالت، شی ء دوم چه وضعی دارد، موجود است یا معدوم؟ بنابراین، در مجموع چهار حالت قابل تصور است:

۱- هر دو مورد موجود باشند;

۲- هر دو پس از تبدیل شدن معدوم می شوند (این فرض چون بطلانش واضح است، شیخ مطرح نکرده است).

۳- شی ء اول موجود و شی ء دوم معدوم شود;

۴- شی ء اول معدوم و شی ء دوم موجود باشد.

شق اول که هر دو موجود باشد، قابل تصور و تحقق است، اما در این فرض اتحادی صورت نگرفته، بلکه هر یک به حال خود باقی مانده است.شق سوم نامعقول است، چرا که معنایش این است که شی ء اول شی ء دوم شده و سپس معدوم گردد، به بیان دیگر، شی ء اول متحد با معدوم شود.شق چهارم محذوری ندارد، چیزی (شی اول) معدوم شده و چیزی (شی دوم) دیگر موجود گردیده، اما این مدعای شما، یعنی اتحاد بین دو شی ء را ثابت نمی کند، چون در شق چهارم چیزی معدوم شده و از بین رفته است و شی ء دیگر حادث و ایجاد شده است.

سپس شیخ، چنان که پیش از این گفته شد، بانی و واضع قول به اتحاد عاقل و معقول را نکوهش کرده و می گوید: «شخصی که معروف به فرفریورس است کتابی در این باره تدوین کرده است که مشایین آن را پسندیده و ستایش کرده اند، در حالی که تمام مطالب کتاب زاید و فاقد ارزش است.اینان می دانند که خودشان و مؤلف کتاب، چیزی درباره این مطلب درک نکرده اند و از معاصران خود او، شخصی مطالب کتاب را نقض کرده است و پاسخ های فرفوریوس از این اشکال ها از اصل کتاب فروتر و بی ارزش تر است » .

شیخ در کتاب علم النفس شفاء پس از ابطال قول به اتحاد عاقل و معقول می گوید: بیش ترین چیزی که دیگران را به هوس واداشته تا در این باره ابراز نظر کنند، دیدگاه های شخصی است که مدخلی بر منطق به نام ایساغوجی تدوین کرده و اشتیاق فراوانی به خیال پردازی و کلمات شاعرانه و صوفیانه داشته است و مبنای او در گفتار برای خود و دیگران خیال پردازی است و کتاب های او درباره عقل و معقول و نفس، گواهی است بر سخن ما برای کسانی که اهل تحقیق و تشخیص اند . ^(۵)

اثبات اتحاد عاقل و معقول

شیخ در فصل هفتم از مقاله اول کتاب المبدا والمعاد ^(۶) بحث اتحاد عاقل و معقول را طرح کرده و بر خلاف سایر کتاب هایش که به شدت طرفداران این نظریه را نکوهش می کند، آن را می پذیرد.

ایشان در فصل یاد شده به سه مطلب اشاره می کند:

۱- ذات واجب الوجود، معقول و عقل است.

۲- هر ماهیتی که مجرد از ماده و لواحق آن باشد، ذاتش عقل، معقول و عاقل است.

۳- عقل، عاقل و معقول واحدند و به بیان دیگر، عاقل و معقول با یکدیگر متحدند.

پس از بیان این دو مطلب که جنبه مقدمی داشت، به بحث اتحاد عاقل و معقول می پردازد و با دو بیان اجمالی و تفصیلی آن را اثبات می کند.

اصل مدعا: ا