خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل سبک و شیوه تفسیری صدرالمتالهین در تفسیر قرآن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سبک و شیوه تفسیری صدرالمتالهین در تفسیر قرآن :

مقدمه

محمدبن ابراهیم بن یحیی شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ ه.ق) معروف به صدر المتالهین از فلاسفه بزرگ و نویسندگان کم نظیر در جهان اسلام می باشد که در اکثر موضوعات مختلف علوم اسلامی به تالیف و تصنیف پرداخته است در واقع در شمار نویسندگان کثیر التالیف است و آثار او افزون بر هفتاد عنوان کتاب می باشد.با اینکه بیشترین تبح و شهرت علمی وی در فلسفه و حکمت بوده اما به علوم قرآن و تفسیر، توجه خاصی از خود نشان داده و آثار و تالیف نسبتا زیادی را در این زمینه از خود بجای گذاشته است. مرحوم آقا بزرگ تهرانی در کتاب خود موسوم به «الذریعه » بیش از پانزده اثر از وی که در خصوص تفسیر آیات و سور قرآن نگارش یافته را نام برده است . ^(۱)

گرچه مجموعه تفسیر وی مشتمل بر تمامی آیات و سور قرآن نیست و تنها بعضی از سور و آیات را شامل می شود، لکن در میان تفاسیر قرآن کریم از جایگاه ممتاز و اهمیتی خاص برخوردار است.بی تردید نگارش مفاتیح الغیب بعنوان مقدمه این تفسیر بر اهمیت و ارزش آن افزوده است . ^(۲) هدف مؤلف از انی مقدمه تفسیر خود – همانگونه که از نام آن بر می آید – دست یازی و آشنا شدن به کلیدهای ابواب غیب است تا پرداه از چهره آیات برگیرد و اسرار آن را هویدا سازد.ملاصدرا این تفسیر را با توجه به سبک اشراق و مرام عرفا – و به عقیده بعضی از محققان معاصر، ^(۳) بخشی از آن را در شهر قم – نگاشته است.مجموعه تفاسیر ملاصدرا، برای نخستین بار طی سالهای ۱۲۷۶ الی ۱۳۲۲ ه.ش به زیور طبع آراسته ^(۴) و مجددا در سال ۱۳۶۴ ه.ش توسط محمد خواجوی تصحیح و به چاپ رسیده است.

سبک و شیوه تفسیری ملاصدرا در تفسیر قرآن

۱- دیدگاه ملاصدرا درباره جنبه های ادبی تفسیر:

گرچه ملاصدرا را باید از مفسرانی دانست که در تفسیر خود از شیوه معمول مفسران پیروی نموده و به تبعیت از آنان در آغاز تفسیر به بیان معانی واژه ها و مفردات قرآن و نیز به ذکر انواع قراءات و موارد اختلاف میان قراء و نقل آراء آنان پرداخته است; اما به نکات ادبی و اعراب آیات و جنبه های بلاغی قرآن از خود توجه زیادی نشان نمی دهد، چرا که بحث در زمینه تفسیر لغوی و ظاهر الفاظ و جنبه های ادبی و بلاغی آن را چندان سودمند و وافی به مقصود نمی داند.او معتقد است قرآن بمنظور پرداختن افراد به وجوه اعراب و جنبه های ادبی آن نازل نشده است.پرداختن به این امور، ثمره ای جز تحصیل معارف جزئی در پی نخواهد داشت.وی غرض اصلی از نزول قرآن را درک معانی و اسرار آن می داند.همو در ذیل آیه ۵ از سوره مبارکه جمعه گفته است: هر کس قرآن را حفظ نماید، اما اسرار و معانی آن را درک نکرده به مقتضای آن عمل نکند.به سان مرکب است که بر پشت خود کتاب حمل می کند ولی از مطالب آن بی خبر و ناآگاه است . ^(۵)

ملاصدرا گوید: کسی که صرفا به معانی واژه ها و تفسیر ظاهر الفاظ قرآن و نکات اعرابی و فنون ادبی آن و علم و فصاحت بیان و بدیع آگاهی داشته باشد و در نزد خویش چنین بپندارد که دانای به تفسیر قرآن است و هدف نزول قرآن را بدست آوردن این گونه معارف جزئیه بداند بی تردید مصداق تمثیلی است که خداوند – تعالی – در آیه ۵ سوره مبارکه جمعه بیان داشته است . ^(۶)

صدر المتالهین، برای دانشهایی که از آن به علوم ظاهری تعبیر می کند، ارزش چندانی قائل نیست.در این باره می گوید: «هر کس میخواهد بداند که چرا «ربا» در «بسمله » کشیده شده و یا آنکه سین در مد داده اند؟ و به چه علت «الف » از نظر کتابت در «بسمله » حذف شده اما در شریفه «باسم ربک » باقی مانده است؟ بر اوست که به اهل خط و قرائت رجوع کند نیز آن کس که می خواهد بداند جایگاه «بسمله » در آیات چگونه است؟ آیا «بسمله » جزئی از آیه محسوب می شود و یا آنکه آیه ای مستقل دانسته می شود باید به اصحاب نقل و راویان حدیث مراجعه کند . ^(۷)

نیز همو گفته است: «آن کس که می خواهد بداند که «رباء» در «بسمله » به چه تعلق دارد؟ و عامل محذوف در آن چیست؟ و یا چرا عامل محذوف متاخر آمده است (بسم الله اقرا و اتلو) و به چه علت خدای – تعالی – در آیه شریفه «اقرا باسم ربک » عامل را مقدم ذکر کرده است؟ و منظور از تعلق اسم الله به اقرا چه می باشد؟ و…بر اوست که به تفاسیر مشهور، بویژه به تفسیر کشاف مراجعه کند . ^(۸)

ملاصدرا نه تنها گرایش به جنبه های ادبی و بلاغی را در امر تفسیر قرآن سودمند بر نمی شمرد بلکه آن را از موانع و حجابهای فهم و ادراک قرآن می داند.او در مفاتیح الغیب ضمن بیان انواع موانع درک قرآن گفته است: «.(..مانع) سوم آنکه (مفسر) غرق در علم عربی و ریزه کاری های الفاظ بوده و عمر خود را در بررسی آن بسر بیاورد; زیرا هدف اصلی از فرو فرستادن قرآن جز خواندن خلق به جوار الهی، به سبب به کمال رسانیدن گوهرهای وجودی آنان و تابناک نمودن دلهای آنان به نور معرفت ربوبی و آیات او نیست; نه آنکه تمامی زندگی و عمر خود را در کیفیت کلام و نیکو ادا نمودن الفاظ و علم بلاغت و صنعت بدیع بسر آورد.زیرا آن علوم از توابعی است که بدانها احتجاج و گفتگو با منکران می نمایند.و اما بینایی در معنای آیات قرآنی، آن نیست که زمخشری و پیروان او بدان رسیده و در تمامی اوقات خود، نهایت کوشش خویش را در آن بکار گرفته و در نتیجه از معانی اصلی و حقیقت کلام الهی دور افتادند . ^(۹)

بر غم آنکه ملاصدرا تفسیر ظاهری را ارزشمند و مفید نمیداند و پرداختن به جنبه های ادبی و بلاغی قرآن را کم فایده خوانده است و نیز در تفسیر وی بندرت دیده میشود که در هنگام تفسیر به اشعار عرب به ویژه اشعار شعرای عرب جاهلی احتجاج کند و بر مفسران نامداری چون زمخشری (متوفی ۵۳۸ ه.ق) و فخر رازی (متوفی ۶۰۶ ه.ق) خرده می گیرد اما در عین حال تا حدود زیادی از سبک این مفسران متاثر گردیده و مباحث لغوی و ادبی تفسیر خود را از این دو مفسر وام گرفته و از تفاسیر آنها بهره فراوان برده است.

۲- دیدگاه ملاصدرا درباره مباحث فقهی و آیات الاحکام:

ملاصدرا معتقد است کسب و فراگیری بسیاری از مسائل فرعیه مفید نبوده و اشتغال به آن بهره ای جز تضییع عمر آدمی را در بر ندارد، او می گوید عمر آدمی ارزشمندتر از آن است که در راه چنین اموری مصروف گردد و در بعضی موارد فقهاء را بخاطر این موضوع مورد ملامت و نکوهش خویش قرار داده است . ^(۱۰) وی در این مورد چنین گفته است:

«…و عجب است که بیشترین منتسبین به علم که چگونه قناعت نموده اند به مرتبه عوام و نساء و صبیان و به بحث از حقیقت نفوس خود مشغول نمی شوند و از آنکه مآل آن به کجا خواهد کشید.تفحص نمی کنند; با آنکه برایشان فرض است و در طول عمر مشغول می شوند به بسیاری از مسائل فرعیه و خلافات فقهیه که عمرها می گذرد و کس به آن محتاج نمی شود مثل احکام فروعات نادره از میراث و طاق احکام شقوق و احتمالات بعیده در مزارعه و مساقات که حتی یک از آنها در عمرهای طویل واقع نمی شود; با آنکه در هر زمانی اشخاصی هستند که به آن قیام نمایند و توجه به این مسائل بر کسی فرض عین نیست بلکه مانند سایر فرضهای کفایی است.» ^(۱۱)

وی در ذیل کتاب مبدا و معاد خود به این شعر عرفی شیرازی استشهاد کرده که بیانگر نوع نگرش و نظر او درباره میزان اهمیت این رشته علم می باشد:

فقیهان دفتری را می پرستند

حرم جویان دری را می پرستند

برافکن پرده تا معلوم گردد

که یاران دیگری را می پرستند ^(۱۲) همو در جای دیگر گفته است: «…اگر از اهل این فنی; تفکر نما و الا، چشمت را از خواندن این کتاب و تدبر و تفکر در مشکلات علم قرآن بپوشان و بپرداز به خواندن قصه ها و خبرها و روایات و همچنین تاریخ و نسب شناسی نیاکان و دنبال قواعد عربی و لغت رفتن و حفظ روایت بدون آگاهی و فهم درایت و بپردازد به آنچه که در نزد تو مانند نتیجه برای همه است یعنی سخن گفتن از مسائل فرعی فقه که محل خلاف و گفتگو است و از نوادر فرعهای طلاق و بنده آزاد کردن و سلم و اجاره و رهن و تقسیم مال ارث که احتیاج به کسرهای بسیار دقیق دارد تا مخرج صحیح بدست آید و غیر اینها از این چیزهای مهم که در بعضی اوقات برای بعضی افراد احتیاج می افتد و خداوند برای این کار مانند کارهای دیگر که در مرتبه و منزلت از این پست تر است; اشخاص و گروهی را گماشته است که این را خیلی بزرگ و مهم دانسته اند و در آن پافشاری می نمایند و از داشتن آن خیلی خوشحال و خرم اند. «کل حزب بما الدیهم فرحون . ^(۱۳)

بی تردید ملاصدرا در خصوص کم ارزش دانستن جنبه های ادبی و بلاغی قرآن و همچنین اظهار بی علاقگی وی نسبت به علم فقه، راه اغراق و مبالغه را پیموده و بی شک این گونه آراء وی تحت تاثیر افکار غزالی (متوفی ۵۰۵ ه.ق) بوجود آمده است.غزالی در کتاب «احیاء العلوم » و «جواهرالقرآن » به تقسیم بندی علوم پرداخته و بعضی از علوم پوسته و قشر و برخی دیگر را علم لباب و مغز نامیده است.غزالی در جواهر القرآن علوم ادبی شامل صرف، نهر، لغت، علوم بلاغت و تاریخ و فقه را در شمار علوم پوسته و قشر یاد کرده و این گونه دانشها را علوم آلی و ابزاری دانسته است و علم معرفت نفس در مبدا و معادشناسی را علم لباب و مغز خوانده و آن را برترین و اشرف همه دانشها بر شمرده است . ^(۱۴)

ملاصدرا نیز در این باره از او متاثر شده و از آثار او بهره گرفته و نوشته های او را عینا در آثار خود، نقل نموده است . ^(۱۵)

۳- گرایش ملاصدرا به سبک تفسیری عرفاء و اهل اشراق

ملاصدرا، از مفسرانی است که در تفسیر قرآن به جنبه های معنوی و عرفانی آن، از خود گرایش نشان می دهد.او معتقد است که اکثر مفسرانی که نظر به جنبه های ظاهری و لسانی قرآن داشته اند، از توجه به معانی و بطون آیات غافل مانده اند، او می گوید مانع اصلی این مفسران از فهم معانی و حقایق قرآن، فریفته شدن ایشان به ظاهر آیات بوده است . ^(۱۶) نیز همانگونه که پیش از این گذشته از روش تفسیری و تاویل آیات مفسران تاویل گرا – نظیر معتزله که از شیوه های بلاغی از قبیل بهره گیری از تمثیل، استعاره و مجاز در تفسیر آیات استفاده کرده اند – انتقاد می کند; ^(۱۷)

او بر این باور است که مفسر در تفسیر آیات نباید جز به نقل صریح و یا مکاشفه قلبی – که رد و تکذیب آن ممکن نباشد – اعتماد ورزد، چرا که عدم توجه به این موضوع موجب فرو افتادن وی در هلاکت و نابودی می گردد . ^(۱۸)

صدر المتالهین مهمترین آفاتی که موجب حرمان و بی بهرگی مفسر از فهم اسرار آیات می گردد را شیوع جهل، دنیاخواهی و مقام پرستی و شهرت طلبی و تقرب جستن به پادشاهان و حاکمان خوانده است.او معتقد است، تزکیه درونی، طهارت نفس و دوری گزیدن از عادات و رسوم مردمان از مهمترین عوامل دستیازی به اسرار قرآن است . ^(۱۹)

او درباره کشف و پرده برداری از حقایق قرآن گوید: تحقیق معانی و اسرار قرآن بوسیله دانش مکاشفه – که دریایی بس بزرگ است – شناخته می شود و تفسیر ظاهری نمی تواند ما را از آن بی نیاز کند، بلکه اگر آدمی همه عمر خود را در راه کشف این اسرار و تحصیل مقدمات و لوا حق آن مصروف دارد، کفایت این مهم را نمی نماید، بلکه قبل از آنکه بتواند همه لوا حق این علم را بدست آورد، چراغ عمرش به خاموشی می گراید.او می گوید: نباید پنداشته شود که ما تنها به تفسیر و تحقیق معانی بعضی از واژه ها و عبارات قرآن نیازمندیم، بلکه هر واژه ای از قرآن دارای اسرار و معنایی ژرف است که تنها راسخان در علم بقدر صفا و پاکی دل و به فراخور دانش خویش می توانند از رخسار این معانی پرده بر گیرند و هر یک از آنان را در فهم این معانی، مراتبی است . ^(۲۰)

ملاصدرا اظهار می دارد: در قرآن دانشهای گوناگونی وجود دارد; همانگونه که در آن حقایق قدسی ربانی – که غذای اندیشه های والاست – نهفته است، همانگونه نیز در آن، واکنشهای جزئی نظیر: احکام سیاسی و فقهی، داستان و اخبار و حکایات اقوام گذشته یافت می گردد و عموم مسلمانان – که در مرتبه متوسط از نجات قرار دارند – از آن علوم جزئی بهره مند می شوند و در جهان آخرت از گونه ای حیات برخوردارند – از آن علوم جزئی بهره مند می شوند و در جهان آخرت از گونه ای حیات برخوردارند که نسبت به حیات ره یافتگان مقرب – که از زندگی و حیات عقلی برخوردارند – در درجه پایین تری قرار گرفته اند . ^(۲۱)

او می گوید در قرآن غذاهای روحانی و جسمانی وجود دارد که بقای زندگی عقلانی و نفسانی را در جهان آخرت موجب می گردد . ^(۲۲) وی در این باره نظمی به پارسی سروده است:

هست قرآن چون طعامی کز سما

گشته نازل از برای اغتدا

اغتذای آدم از لوح و قلم

اغتذا یابد دواب از راه فم

«فی السماء رزقکم » گفته خدا

رزق انسان گشته نازل از سما

روزی انسان رسد از آسمان

روزی حیوان بود از آش و نان

تو ز قرآن بنگری افسانه ها

قشر و که بینی نه مغز و دانه ها

هست بهر آدمی دهن و لبوب

تبن و قشر از بهر حیوان نی حبوب

تو ز قرآن می نجویی غیر حرف

جان دهی بهتر لغت یا نحو و صرف

اندر سعیی همیشه با شتاب

که نباشد فرق از تو تا دواب

ملاصدرا پس از آنکه علوم مختلف را به موائد و اغذیه تشبیه می نماید می گوید هر کس که با توجه به اندیشه و فراخور عقل و دانش خود از این معانی و موائد قرآنی بهره می گیرد.