خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل زبده التواریخ جمال الدین عبدالله کاشانی و دستنویس تفلیس

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل زبده التواریخ جمال الدین عبدالله کاشانی و دستنویس تفلیس :

شمس الدین یا جمال الدین ابوالقاسم عبدالله بن علی بن محمد ابی طاهر کاشانی (القاشانی و گاه نیز کاشی) مورخ حاسب۱ از دودمانهای کهن و کاشیگر کاشان است. اثر ارزشمند عرائس و الجواهر و نفایس الاطایب۲ در شناخت سنگهای گرانبها از آن اوست. شاید چنین دانشی نیز با پیشه خانوادگی او چندان بی ارتباط نباشد. کاشانی شیعه مذهب است و در شمار صاحب قلمان روزگار ایلخانان ایران، به ویژه حلقه دانشمندان و تاریخ نگاران دستگاه رشیدالدین فضل الله همدانی قرار دارد۳. از اینرو در کنار امور دیوانی به کار تاریخ نگاری نیز پرداخته است وآنچه نام او را جاودان ساخته است، نوشته ها و ادعاهای بحث انگیز وی در زمینه تاریخ مغول و ایلخانان است.

بحث جنجالی و پردامنه بر سر درستی و نادرستی ادعاهای کاشانی در زمینه نگارش جامع التواریخ رشیدی، موضوعی کهنه است که همه از آن آگاهی داریم. بلوشه به طرفداری از کاشی و کارترمر به دفاع از رشیدالدین آنچه گفتنی است، گفتند. استاد منوچهر مرتضوی دیدگاههای آن دو را به تفضیل تمام چند دهه پیش در ایران منتشر کرد۴. پیش از آن نیز علامه قزوینی در یادداشتهای خویش مطالب را سخته و گزیده جمعبندی کرده بود۵. ما نیز در اینجا به همین اشاره بسنده می کنیم.

گذشته از درستی و نادرستی ادعاهای ابوالقاسم کاشانی، آنچه اهیمت دارد، جمعبندی و برشمردن میراث مکتوب اوست یعنی نوشته هایی که تاکنون به نام وی ثبت شده اند: سوای عرائس الجواهر که پیشتر اشاره شد و به سبب موضوع نیز چندان به بحث ما مربوط نیست، باید گفت تاکنون بخشهایی از نوشته های تاریخی وی انتشار یافته اند. از جمله: بخش «فاطمیان و نزاریان» زبده التواریخ به کوشش استاد دانش پژوه و نیز تاریخ اولجایتو به تصحیح خانم مهین همبلی۶. با این حال پرسشی که پیش می آید، درباره کلیت و سرنوشت نوشته های نویسنده یاد شده است.

نزدیک به یک دهه پیش که پا بر پهنه گسترده و پر پیچ و تاب پژوهشهای تاریخی نهادم، چیزی که سخت به خود وا داشته بودم، سرگذشت مردم زادگاهم بود. می خواستم که بدانم «لرها» کیستند و درکجای تاریخ و فرهنگ ایران قرار دارند. همین انگیزه خوبی بود تا با نوشته های پیشینیان آشناشوم. هر روز که می گذشت با کتابها و نویسندگان بیشتری آشنا می شدم. از آنجا که این آشنایی نه به سبب رفع تکلیف های معمول درسی که برای یافتن حقیقتی مورد علاقه دست می داد، هم شیرین و لذت بخش بود و هم دیرپا و ماندگار. تا اینکه با حمدالله مستوفی و تاریخ گزیده روبرو شدم. چاپهای موجود، چاپ براون و سرانجام چاپ استاد ارجمندم جناب دکتر عبدالحسین نوایی. تاریخ گزیده، در میان نوشته های موجود، نخستین اثری بود که به طور گسترده درباره لرها سخن به میان آورده بود و تا آنجا که می دانم دیگران نیز ریزه خوار سفره اویند. ویژگی برجسته تاریخ گزیده یاد کردن از منابع مورد استفاده است که به جای خود ارزش واعتبار علمی نویسنده آن را نشان می دهد و حتی اثر را به شیوه های امروزی نزدیک تر می سازد. اگر چه این ویژگی در برخی متون دیگر نیز به چشم می خورد ولی در سنجش با کپی برداریهای معمول، چنین متنهایی ناچیزند. در دو جای تاریخ گزیده به نام زبده التواریخ کاشانی اشاره شده است که از آن جمله در «فصل یازدهم از باب چهارم در ذکر حکام و اتابکان لرستان» می باشد۷ و دیگر در آغاز کتاب یعنی دیباچه ای که نویسنده آورده است و در آن از سرچشمه های اثرش یاد می کند.۸ همین سرآغاز آشنایی ما با ابوالقاسم کاشی و زبده التواریخ او شد که تا به امروز و بدینجا کشیده شده است.

به علتهایی چند می توان زبده التواریخ ابوالقاسم عبدالله کاشانی را تاریخی عمومی از آغاز آفرینش تا به روزگار نویسنده دانست و اگر چه ادعای کاشانی را بر جامع التواریخ نمی پذیریم، دست کم منطقی است که به وجود تاریخی مستقل و کامل برای او قائل باشیم:

نخست اینکه پس از یک سده فهرست نویسی گنجینه دستنوشته های فارسی در سراسر جهان، اکنون با نوشته های چشمگیری به نام جمال الدین عبدالله کاشانی روبه رو هستیم که از این میان می توان نمونه های زیر را یاد کرد:

۱ نسخه کتابخانه برلین که توسط ویلهلم پرچ به شماره ۳۶۸ فهرست شده است.۹

۲ نسخه دانشگاه تهران به شماره ۵۷۱۵.

۳ نسخه مسجد ولی عصر تهران۱۰.

این سه نسخه به طور کلی در یک مقدمه با موضوع تاریخ ایران و دو قسم: ۱ پادشاهان پیش از اسلام ۲ از اسلام تا فتح بغداد به دست هلاکو، تدوین شده اند و رویدادهای مندرج در تاریخ های عمومی موجود را در بردارند. افزون بر این به بخش «فاطمیان و نزاریان» این اثر باید اشاره کرد که دو نسخه از آن ثبت شده است. یکی دستنویس شماره ۹۰۶۷ که در اصل از آن حمید الملک میرزا اسماعیل خان افشار بوده و بعد به دست سعید نفیسی و استاد اقبال آشتیانی افتاده است و سرانجام نیز به گنجینه دستنوشته های دانشگاه تهران افزوده شده است. دیگری دستنویس شماره ۵۲۱۰ دانشگاه است و از روی نسخه ۹۰۶۷ بازنویسی شده است. استاد دانش پژوه بخش «فاطمیان و نزاریان» زبده التواریخ را بر پایه این دو نسخه به چاپ رسانیده اند۱۱.

پیش تر به تاریخ اولجایتو نیز اشاره شد. بخش یاد شده بر پایه دو دستنویس به شماره های ۳۰۱۹ ایاصوفیا و ۱۴۱۹ پاریس به سال ۱۳۴۶ توسط بانو مهین همبلی تصحیح و به چاپ رسید۱۲.

پس به این نتیجه می رسیم که دستنویس های بازمانده از وجود یک اثر به شیوه تاریخ های عمومی معمول گواهی می دهند که تنها رویدادهای زمان فتح بغداد تا پادشاهی اولجایتو یعنی رویدادهای روزگار ایلخانان را کم دارد.

دوم اینکه کاشانی در حلقه تاریخ نگاران روزگار ایلخانان ایران قراردارد که رویکرد عمده آنان به تاریخ نگاری عمومی است. رشیدالدین فضل الله، حمد الله مستوفی و کمی بعد حافظ ابرو که نوشته های خود را ذیل جامع التواریخ رشیدالدین یاد می کند، همگی دست به تجربه تاریخ نویسی عمومی زده اند. در این حلقه ابوالقاسم کاشانی از مدعیان است و حتی مقام خویش را فراتر از رشیدالدین بر می شمارد و با ادعایی که بر جامع التواریخ دارد، باید گفت جریان یاد شده را منتسب به خود می داند. پس چنین کسی بی شک می بایست سودای نگارش تاریخی به همسنگ جامع التواریخ در سر داشته باشد.

سوم اینکه کاشانی از نویسندگان و پرورش یافتگان روزگار مغول است. او تاریخ بشر را از آغاز تا آمدن هولاکو نگاشته است و نیز رویدادهای روزگار پادشاهی اولجایتو را جداگانه تدوین کرده است. همچنین در تدوین جامع التواریخ به ویژه تاریخ عصر غازانی نقش چشمگیری داشته است و این روزگار را تجربه نموده اند. از اینرو منطقی به نظر نمی رسد که از آوردن رویدادهای چین دوره پراهمیتی در اثرش چشم پوشیده باشد. این گمان زمانی تقویت می شود که در نوشته های حمدالله مستوفی، تاریخ نویس همروزگار وی، به مطالب زبده التواریخ درباره اتابکان لرستان برمی خوریم. مطالبی که در هیچ یک از نسخه های بر جای مانده نیامده اند. از اینرو با اطمینان بالایی می توانیم وجود بخش میانی زبده التواریخ را حدس بزنیم، حتی اگر هرگز موفق به دست یافتن به چنین نوشته هایی نباشیم.

بر پایه آنچه آمد، نوشته های تاریخی کاشانی را که می توان زیر نام زبده التواریخ آورد به سه بخش تقسیم کرد: بخش نخست از آغاز تا فتح بغداد به همراه تاریخ فاطمیان و نزاریان، بخش میانی یا تاریخ ایلخانان، اتابکان و دیگر سلسله های محلی کوچک ایران این روزگار، بخش پایانی که ویژه رویدادهای روزگار پادشاهی اولجایتو است. حتی اگر نویسنده نیز بر آن بوده تا بخش پایانی را به صورت کتابی جداگانه ارائه دهد آن گونه که امروزه آوازه یافته است بازباید پایانی منطقی بر اثر سترک نویسنده یعنی زبده التواریخ به شمار آورد. شاید بتوان گفت در نتیجه رقابتهای میان کاشانی و رشیدالدین به ویژه روزگاری که او از رشیدالدین سرخورده شد و از منافع مادی و معنوی جامع التواریخ بازمانده وی بر آن شد تا به همسنگ جامع التواریخ و از همان منابع و موادی که در کارگاه تاریخ نگاری رشیدی فراهم آمده بود، زبده التواریخ را تدوین کند. نام این دو اثر تا اندازه ای این گمان را تقویت می کند: زبده در برابر جامع یعنی چکیده و فشرده ای از آنچه که فراهم آمده بود.

دستنویس تفلیس

از همان سالهای آغازین که با دستنوشته های زبده التواریخ آشنا شدم همواره در پی بخش میانی آن بودم تا اینکه در یادداشتها و نوشته های استاد محمد تقی دانش پژوه به گزارش نسخه تفلیس برخوردم. وجود دستنویس تفلیس آنچه را می پنداشتم، به حقیقت نزدیک می کرد. گفتنی است چنین گمانی را پیشتر علامه قزوینی بویژه با توجه به نوشته های حمدالله مستوفی برده بود. البته در آنجا بیشتر بحث درباره اثبات وجود کلیت کتاب زبده التواریخ است تا تنها بخش میانی آن. او پس از یاد کرد فهرستهای موجود و نبود نام زبده التواریخ در آنها، می نویسد:

بعباره اخری در هیچ فهرستی از فهارس که در محل دسترس من است، نیافتم مطلقا و اصلاً ولی در وجودش هم در سابق و هم فعلاً اصلاً و ابدا جای شبه نیست.۱۳

زنده یاد محمدتقی دانش پژوه در ۲۴ شهریور ۱۳۵۱ به گرجستان سفر می کند و تا ۱۲ مهر همان سال به بررسی دستنوشته های بنیاد خاورشناسی فرهنگستان تفلیس می پردازد. حاصل این سفر دوره ای که کشورهای دیگر شوروی سابق را نیز دربردارد، در دفتر هشتم نشریه نسخه های خطی دانشگاه تهران منتشر شده است. در ص ۱۷۴ آن به شماره ۸۴ از تاریخ مغول یا زبده التواریخ شمس الدین ابوالقاسم کاشانی نام می برد و در توصیف آن می آورد:

مجلد دوم و سوم از سرگذشت گیخاتوخان (جلد نخستین آن درباره فارس است). در آن از کارهای غازانی بر شمرده شده از: مسجد و خانقاه، مسکن تعلیم و تعلم شافعیان و…۱۴

همچنین، نخستین و بازپسین عنوان، آغاز و انجام، خط و زمان نگارش اثر یعنی ۱۰۱۱ ه . ق، از دیگر ویژگیهای نسخه شناسی اوست که در این توصیف می بینیم۱۵. در فهرست گرجی بنیاد خاورشناسی فرهنگستان علوم گرجستان که در ۱۹۶۹ به وسیله چ .۱. آبولادزه، ر.و. گوارامیا و م. جی. ماماتساشیولی تدوین شده است، به توصیف همانندی از این اثر برمی خوریم. از جمله: عنوان آن را تاریخ موغول، نوشته شمس الدین کاشانی می نویسد. جمله های آغازین و انجامین کتاب را یاد می کند. همچنین شماره برگها، قطع، تعداد سطرها و دیگر ویژگیهای اثر را که متاسفانه به گرجی است و من از تفصیل آنها بیش از این در نیافتم، توصیف می کند.۱۶ افزون بر این در پایان توصیف یاد شده، فهرست نویسان به فهرست بلوشه ارجاع داده اند: «Blochet ,III ,1509».۱۷

در مجلد ۱۷ فهرست نسخه های خطی دانشگاه تهران به شماره ۹۰۶۷ و نیز مقدمه بخش «فاطمیان و نزاریان» زبده التواریخ، مرحوم دانش پژوه باز به وجود دستنویس تفلیس اشاره می کند و در توصیف و بر شمردن نسخه های بازمانده از زبده التواریخ می نویسد: «نسخه بنیاد نسخه های خ