خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل پرورش فضایل و تعدیل غرایز، پشتوانه ی اجرایی و منبع کشف برخی از ارزشها

آفرینش انسان، با میل به خوبیها، و انزجار از بدیها، به هم آمیخته، و انسان فارغ از هر نوع آموزش و فرهنگ، زیبایی و زشتی انجام اموری را درک می نماید، مثلا از درون احساس می کند که: راستی و درستی، وفا به پیمان، و ادای امانت، و پاسخ نیکی به نیکی، خوب و پسندیده است، همچنان که احساس می کند که هر نوع کاری بر خلاف این ها، یعنی دروغ گویی، نادرستی، پیمان شکنی، خیانت به امانت و پاسخ نیکی به بدی دادن، زشت و ناپسند است; و در این شناخت و داوری، به معلم و آموزگاری نیازمند نبوده بلکه ملاحظه ی خود موضوع در قضاوت به نیکی و یا بدی کافی است، و اگر هم در موردی شک و تردید رخ دهد، با ارایه ی مورد شک بر اصول روشن از اخلاق، تردید برطرف می شود.

کار خرد در مورد عقل عملی، همان کار خرد در مورد عقل نظری است، اگر مسایل پیچیده عقل نظری را از طریق بدیهیات آن، حل و فصل می نماید، در مورد عقل عملی نیز همین قانون حاکم می باشد.

کتاب آسمانی، قرآن مجید در آیاتی، بر آفرینشی بودن این نوع احساس، اشاره می کند، و ما برخی از آیات را در این جا به طور گذرا یادآور می شویم:

قرآن در دو مورد به هدایت تکوینی موجودات اشاره می کند و می فرماید:

۱. «…ربنا الذی اعطی کل شی ء خلقه ثم هدی » (طه/۵۰) .

«پروردگار ما کسی است که به هر موجودی آنچه که در خور شان او بود، داده سپس رهبریش کرده است » .

۲. «الذی خلق فسوی والذی قدرفهدی » (اعلی/۳۲) .

«خداوندی که آفرید و به تکمیل آن پرداخت وکسی که تقدیر کرد، وهدایت نمود» .

هدایت وارد در این دو آیه، همه موجودات جهان را در برمی گیرد، و واژه ی «رهبری » حاکی از وجود هدف در آفرینش آنها است، در این صورت، هدایت تکوینی در مورد انسان، معنی وسیع و گسترده ای از هدایت در مورد گیاهان وجانداران خواهد داشت، مفاد هدایت تکوینی در غیر انسان در هدایت به شیوه زندگی خلاصه می شود، و با پیشرفت علوم زمینه های شناخت این نوع هدایت آشکارتر می شود، ولی هدایت تکوینی در مورد انسان به خاطر بالا بودن هدف خلقت، شامل هدایت های معنوی و شناخت فضایل و رذایل نیز می گردد.

آیات دیگری گواهی می دهند که هدایت تکوینی در مورد انسان، فراتر از هدایت به شیوه زندگی مادی است مانند:

۳. «ونفس وما سواها فالهمها فجورها وتقواها» (شمس/۸۷) .

«سوگند به نفس انسانی و کسی که به تکمیل آن پرداخت، گناه و تقوا را به او الهام کرد» .

۴. «الم نجعل له عینین ولسانا وشفتین وهدیناه النجدین » (بلد/۱۰۸) .

«آیا برای او دو چشم و زبان و دو لب قرار ندادیم و او را به دو راه (خیر و شر) هدایت ننمودیم » .

۵. «من نطفه خلقه فقدره ثم السبیل یسره » (عبس/۲۰۱۹) .

«از نطفه ناچیزی او را آفرید، سپس اندازه گیری کرد، وموزون ساخت سپس راه را برای او آسان نمود» .

از این سه آیه استفاده می شود: انسان از درون، زشتیها و زیبایی کارهای خود و دیگران را درک می کند و آنچنان نیست، خیر و شر نشناسد و یا راه کمال را از کژ راه تمیز ندهد.

از این بیان نتیجه می گیریم: شالوده ی اخلاق در آفرینش ما وجود دارد، اکنون ببینیم رابطه ی دین با این شالوده چگونه است.

رابطه ی دین با اخلاق در صورتی روشن می گردد که از شیوه ی کار دین در باره اخلاق آگاه گردیم، از بررسی آیات و روایات به روشنی استفاده می شود که دین در مورد فضایل اخلاقی چهار نوع نقش مؤثر دارد:

۱. پرورش فضایل و احیای کرامت انسانی.

۲. تعدیل غرایز سرکش و رهبری آن.

۳. پشتوانه ی اجرایی برای تحقق بخشیدن به ارزش ها.

۴. منبع کشف برخی از ارزشهای اخلاقی.

اینک درباره ی هر چهار تاثیرگذاری دین سخن می گوییم.

الف. پرورش فضایل و احیای کرامت

در مورد پرورش فضایل همین بس که با بیانی محکم و استوار، به عدل و داد، به راستی و درستی به حفظ عزت و کرامت نفس، احترام به حقوق، به انفاق و ایثار، و دیگر اصول اخلاقی دعوت کرده و از رذایل که همگی نقطه مقابل این صفات بارزند، باز داشته است، چه بیانی گویاتر از آیه ای که در آن، به سه نوع فضیلت فرمان داده و از سه نوع رذیلت بازداشته است.

«ان الله یامر بالعدل والاحسان وایتاء ذی القربی وینهی عن الفحشاء والمنکر والبغی یعظکم لعلکم تذکرون » (نحل/۹۰) .

«خداوند به عدل، نیکی، و بخشش و به نزدیکان فرمان می دهد و از فحشا (گناهان پنهانی) و منکر (گناهان آشکار) و بغی (تجاوز به حقوق دیگران) باز می دارد، شما را اندرز می دهد شاید متذکر شوید» .

در این آیه از شش اصل سخن گفته شده است: سه اصل نخست آن، از فضایل و باید به کار گرفته شود، و سه اصل دیگر، از مساوی و رذایل است که باید از آن دوری گردد، و قرآن با به کار بردن لفظ «یعظکم » به این نکته اشاره می کند که این نوع دستورها، جنبه اندرزی دارد، و فکر و سخن جدیدی نیست بلکه شما آن را از درون احساس می کنید چیزی که هست چه بسا، بر اثر غلبه خودخواهی، آنها را نادیده می گیرید، ما می گوییم تا به خاطر بیاورید.

امیر مؤمنان علیه السلام در یکی از سخنان خود، پیامبران را یاد آوران احکام فطرت، و بیدارگران خردهای نهفته در درون خلقت، می داند، تو گویی آنان در مسایل کلی عقیدتی و اخلاقی، نوآور نبوده بلکه بیشتر از روی احساس خفته انسان پرده برمی دارند، آنجا که می فرماید:

«فبعث الله فیهم رسله، وواتر الیهم انبیائه، لیستادوهم میثاق فطرته ویذکروهم منسی نعمته و یحتجوا علیهم بالتبلیغ ویثیروا لهم دفائن العقول » . ^(۱)

«خدا پیامبران را در میان آنان برانگیخت، و آنان را پی درپی فرستاد، تا عمل به پیمان فطرت را از آنان بطلبد، نعمت فراموش شده (توحید و اصول و اخلاق) به خاطر بیاورند و از راه تبلیغ با آنان گفتگو کنند و معقولات پنهان شده را بیرون آورند و به کار اندازند» .

بنابراین یکی از کارهای مربوط به دین، پرورش فضایل و سجایای نیک انسانی است، آن هم از طریق تذکر و اندرز، تا غبار غفلت را از چهره فطرت بیافشانند و شاخه های کج و معوج را از تنه درخت فطرت بزنند.

دین نه تنها به پرورش فضایل می پردازد، بلکه از رشد صفات زشت و بد، جلوگیری می کند کافی است که در آیه یاد شده در زیر دقایقی بیندیشید آنجا که می فرماید:

«یا ایها الذین آمنوا اجتنبوا کثیرا من الظن ان بعض الظن اثم ولا تجسسوا ولا یغتب بعضکم بعضا ایحب احدکم ان یاکل لحم اخیه میتا فکرهتموه و اتقوا الله ان الله تواب رحیم » . (حجرات/۱۲) .

«ای افراد با ایمان، از بسیاری گمانها بپرهیزید، زیرا برخی از گمانها، گناه (و بی اساس) است در امور مردم کنجکاوی نکنید، و از یکدیگر غیبت منمایید، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر خود را در حالی که مرده است بخورد، حتما این کار را بد و ناپسند می شمارید. (غیبت برادر مسلمان مانند چنین کار است) و از مخالفت خدا بپرهیزید، خداوند توبه پذیر و رحیم است » .

این آیه از رشد سه رذیله با دلیل و برهان باز می دارد:

۱. از بدبینی بپرهیزید، زیرا بسیاری از گمان ها اساس درست ندارند.

۲. در اسرار مردم کنجکاوی مکنید.

۳. پشت سر مردم بدگویی مکنید، زیرا فاش کردن اسرار پنهانی مردم از طریق سخن، بسان خوردن گوشت مرده است.

تنها در سوره ای که این در آن قرار دارد بخشی از اصول اخلاقی مطرح گردیده و از طریق نصیحت و اندرز، در پرورش آنها کوشش به عمل آمده است.

در سوره انعام (آیات ۱۵۱ تا ۱۵۳) از ده دستور اخلاقی سخن به میان آمده که ضامن سعادت انسان در زندگی اوست و شیوه پرورش صفات نیک و ریشه کن کردن، صفات بد را به خوبی می آموزد که ما به نقل و ترجمه آنها می پردازیم:

«قل تعالوا اتل ما حرم ربکم علیکم الا تشرکوا به شیئا وبالوالدین احسانا ولا تقتلوا اولادکم من املاق نحن نرزقکم وایاهم ولا تقربوا الفواحش ما ظهر منها وما بطن ولا تقتلوا النفس التی حرم الله الا بالحق ذلکم وصاکم به لعلکم تعقلون ولا تقربوا مال الیتیم الا بالتی هی احسن حتی یبلغ اشده واوفوا الکیل والمیزان بالقسط لا نکلف نفسا الا وسعها واذا قلتم فآعدلوا ولو کان ذا قربی وبعهد الله اوفوا ذلکم وصاکم به لعلکم تذکرون وان هذا صراطی مستقیما فآتبعوه ولا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله ذلکم وصاکم به لعلکم تتقون » .

«بگو بیایید آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم:

۱. چیزی را شریک خدا قرار ندهید.

۲. به پدر و مادر نیکی کنید.

۳. فرزندانتان را از ترس (فقر) مکشید ما شما و آنها را روزی می دهیم.

۴. نزدیک کارهای زشت نروید چه آشکار وچه پنهان.

۵. نفسی را که خدا محترم شمرده به قتل مرسانید، مگر به حق، این چیزی است که خداوند ما را به آن سفارش کرده تا درک کنید.

۶. به مال یتیم جز به نحو احسن نزدیک نشوید تا به حد رشد برسد.

۷. حق پیمانه و وزن را به عدالت ادا کنید.

۸. هیچ کس را جز به اندازه توانایی تکلیف نمی کنیم.

۹. هنگامی که سخن می گویید هر چند درباره خویشاوندان، عدالت را رعایت کنید.

۱۰. به عهد خدا وفا نمایید این چیزی است که خداوند شمارا به آن سفارش می کند تا متذکر شوید.

این راه مستقیم من است از آن پیروی کنید و از راههای مختلف و انحرافی پیروی منمایید که شما را از راه حق دور می سازد، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند تا پرهیزگار شوید» .

بخشی از امور وارد در این سه آیه را فضایل و بخش دیگر رذایل می باشد و قرآن با بیان بلیغ خود، به پرورش قسمت نخست، و نابود ساختن قسمت دوم می پردازد.

قرآن پیروی از دستورهایی که همگی در تمایلات علوی انسان و از بعد ملکوتی آن سرچشمه می گیرد، پیروی از راه مستقیم خداوند معرفی می کند و هر نوع انحرافی از آن را کژ راه می شمارد و در پایان آیه نخست دستور تعقل «لعلکم تعقلون » و در آخر آیه دوم دستور یادآوری «لعلکم تذکرون » می دهد و سرانجام به پرورش فضیلت نیک و زدودن ریشه رذایل همت می گمارد.

ب. تعدیل غرایز سرکش

انسان با غرایز گوناگونی آفریده شده است غرایزی که با هم در تضاد و نزاع بوده و در عین حال هر یک در بقای حیات نقش مؤثری دارند.

«خودخواهی » در انسان که از آن به «حب ذات » تعبیر می کنند، از غرایز حیاتی است که اصل وجود آنها ضروری و طغیانشان بسیار خطرناک است. انسان برای حفظ خویشتن از دو نیروی غضب و شهوت بهره می گیرد، و به مال و فرزند، عشق می ورزد، و بر جاه و مقام بوسه می زند، هر یک از این غرایز در بقای انسان و ادامه زندگی، نقش مؤثری دارد، انسان پیراسته از غضب، قوه دفاعی را از دست می دهد و در نتیجه طعمه درندگان و درنده صفتان می گردد، و همچنان که انسان پیراسته از شهوت، بقای نسل را به خطر می افکند، و یا رهیده از حب مال و فرزند، از کار و فعالیت دست می کشد، جان خویش و فرزندان را در معرض خطر قرار می دهد و همچنین است دیگر غرایز که اصل وجود آنها بسیار مفید و سودمند، ولی در صو