خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل دین و اخلاق

اسلام به عنوان خاتم ادیان، پاسخگوی نیازهای حیاتی و اساسی انسان در عرصههای مختلف، از جمله اخلاق است و در این عرصه برنامهها و توصیههای خاصی ارائه نموده است. اخلاق، جزئی از دین شمرده میشود و آراستن خود به نیکیها و فضایل و زدودن وجود خود از زشتیها و رذایل یکی از عوامل مهم بهرهمندی انسان از سعادت دنیوی و اخروی است و این مسئله به اندازهای اهمیت دارد که پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله) هدف بعثت خود را تکمیل نمودن مکارم و فضایل اخلاقی عنوان کرده است.

در همین راستا به برخی از سؤالات در زمینهی اخلاق اسلامی پاسخ میدهیم.

آیا اعتقاد به آخرت، افعال اخلاقی را مصلحتاندیشانه و سودجویانه نمیسازد و ارزش اخلاقی آن را از بین نمیبرد؟

احمد دبیری

l در ابتدا باید متذکر شد که نظریههای اخلاق هنجاری دو دستهاند: نظریههای غایتگروانه، و نظریههای وظیفهگروانه.[۱] کانت از جمله وظیفهگروان اخلاقی است که فقط عملی را به لحاظ اخلاقی ارزشمند میداند که به نیت انجام وظیفهی قانونی انجام گرفته باشد.[۲] در مقابل، غایتگروان اخلاقی، امری را به عنوان غایت فعل اخلاقی برمیگزینند و رفتارهای اخلاقی را بر اساس همان غایتِ مورد قبول خود ارزیابی میکنند.

یکی از موارد اختلافبرانگیز در میان مکاتب غایتگرا، تعیین غایت مطلوب اخلاقی است. در این باره دیدگاههای گوناگونی ارائه شده و مکاتب اخلاقی متعددی پدید آمدهاند. معتقدان به فلسفهی اخلاق تکاملی و همهی اقسام سودگروی، لذتگراها وحتی خودگروان اخلاقی، از جمله غایتگروان اخلاقی به شمار میآیند.[۳] هر یک از این مکاتب هدف خاصی را به عنوان غایت رفتارهای اخلاقی مدنظر دارند. در این میان اغلب نظریههای دینی نیز غایتگروانهاند و غایت و هدف خاصی را که عمدتاً برآمده از دیدگاه دینی آنهاست مورد توجه قرار دادهاند. یکی از امور مورد توجه در تعیین غایت فعل اخلاقی از نظر دینی، نوع نگرش دینداران به هستی و از جمله، اعتقاد آنها به آخرت و جهان واپسین است. از آن جا که از نظر دینداران، سعادت حقیقی انسان، سعادت اخروی است و رفتارهای آنان نیز با توجه به این اعتقاد شکل میگیرد، این پرسش مطرح است که آیا توجه به سعادت اخروی در اعمال، موجب سودجویانه و مصلحتاندیشانه شدن آنها و، در نتیجه، از بین رفتن ارزش اخلاقیِ اعمال نمیگردد؟

در پاسخ به این پرسش، ابتدا به تعریف اخلاق و سپس به تقسیمی در باب ارزش اشاره میکنیم. برای اخلاق تعاریف زیادی ارائه شده است که برای پرهیز از طولانی شدن بحث، تعریف برخی از اندیشمندان اسلامی از اخلاق را عنوان مینماییم. «اخلاق در بردارندهی مجموعهی باید و نبایدها در حوزهی فعل اختیاری انسان است و از انواع صفات خوب و کیفیت اکتساب آنها و یا صفات بد و کیفیت اجتناب از آنها در جهت کمال و سعادت انسانی بحث میکند.»[۴] بنابراین اخلاق در حیطهی رفتار اختیاری و ارادی انسان است، از آن جهت که مشمول مفاهیم هفتگانهی «حسن، قبح، باید، نباید، صواب، خطا و وظیفه» است و غایت آن این است که انسان متخلّق به اخلاقی شود و نفس به مرتبهای از کمال و تهذیب نایل شود که افعال نیکو به سهولت و روانی از او صادر شود.

در این جا میتوان از دو نوع ارزش سخن گفت: ارزش ذاتی و ارزش غیری. ارزش ذاتی در جایی است که شیء دارای ارزش، به طور مستقل مورد علاقه و توجه بوده، از نوعی مطلوبیت ذاتی برخوردار باشد; و در صورتی که آن شیء وسیله یا راهی باشد برای رسیدن به هدفی که از نظر ما مطلوبیت ذاتی دارد، از آن به ارزش غیری تعبیر میکنیم.[۵] ارزش اخلاقی نیز مخصوص چیزی است که از نظر اخلاقی مطلوبیت داشته باشد; خواه آن عمل یا شیء مطلوبیت ذاتی اخلاقی داشته باشد و خواه مطلوبیت غیر اخلاقی; بنابراین میتوان قایل به نوعی سلسله مراتب در ارزش اخلاقی گردید: برخی از امور، ارزش ذاتی در اخلاق دارند و برخی نیز به میزانی که در راستای آن هدف مطلوبِ اخلاقیاند از ارزش نسبی برخوردارند.

با این مقدمه، متذکر میشویم که اگر شخصی از روی آگاهی و تعقل و با اختیار،سعادت اخروی را به عنوان هدف غایی خود برگزید، از نظر وی تنها همین امر از مطلوبیت ذاتی و ارزش اخلاقی ذاتی برخوردار است; بر این اساس، از نظر وی تمام رفتارها و اعمالی که در راستای تحقق این هدف باشند نیز، از مطلوبیت و ارزش اخلاقی برخوردارند.

بنابراین، با این نوع نگرش، نه تنها اعتقاد به آخرت موجب از بین رفتن ارزش اخلاقی اعمال نمیگردد، بلکه تمام اعمال و رفتارها باید با ملاحظهی همین اعتقاد ارزشگذاری شوند. آنچه در این جا موجب شبهه شده این است که شخص آخرتگرا تمام رفتارهای خود را برای نیل به سعادت اخروی انجام میدهد و در حقیقت تمام توجه او در رفتارهایش، خودِ شخصیاش است و این امر نوعی خودخواهی است که از نظر اخلاقی ناپسند است و باعث از بین رفتن ارزش اخلاقی عمل میگردد.

در پاسخ به این شبهه باید بین خودگروی اخلاقی و خودخواهی، که از نظر اخلاقی امر ناپسندی است، تفاوت قایل شد. هر چند که خودگروی اخلاقی، به مانند آنچه در نظریههای اخلاقی غرب مطرح شده است و هدف و غایت در تمام رفتارها را خود شخص میداند، مورد انتقادهای فراوانی قرار گرفته است، امّا خودگروی با خودپسندی تفاوت دارد. شخصی را در نظر بگیرید که غذای خود را به فقیری میدهد و فرد دیگری را که در همان شرایط، خودخواهانه عمل میکند و بدون توجه به فقیر، تمام غذا را برای خود بر میدارد; رفتار هر دوی اینها بر اساس نوعی خودگروی و حبّ ذات صورت گرفته است، چون یکی نیازهای مادی خود را در نظر داشته و دیگری به نیازهای معنوی و کمال وجودی خود توجه نموده است; لیکن رفتار کسی که غذایش را به فقیر بخشیده است، عمل خیرخواهانه و ارزشی محسوب میگردد و رفتار شخصی که عمل خیرخواهانه را حتی با این نوع نگرش انجام داده است هرگز خودخواهانه به حساب نمیآید.

بر این اساس، خودگروی اخلاقی به طور مطلق نمیتواند مردود باشد. خداوند انسان را طوری آفریده که ذاتاً دارای نوعی حبّ ذات است و، در شرایط عادی، تا مطلوبیتی از فعل برای خود نبیند، نسبت به آن تحریک نمیگردد.[۶] اگر با نگرش و بینش درستی به این میل اصیل انسانی توجه شود و میل حبّ ذات در جهت مناسبی سوق داده شود، نه تنها موجب رفتارهای خودخواهانه نمیگردد، بلکه باعث بروز رفتارهای خیرخواهانه و پسندیدهی اخلاقی نیز میگردد. با این حساب، وجود هر گونه غایت و هدفی که بازگشت به فاعل نماید، موجب غیراخلاقی شدن اعمال نمیگردد. انسان متدیّنی که برای رسیدن به سعادت اخروی اعمال شایسته انجام میدهد، اعمالش نه تنها خودخواهانه نیست، بلکه از مطلوبیت اخلاقی نیز برخوردار است. هم چنین انجام اعمال بر اساس اعتقاد به آخرت، با تمام فضایل اخلاقی (مانند: امانتداری، صداقت، فداکاری و غیره) قابل جمع است و، در حقیقت، همین اعتقاد به آخرت است که در برخی موارد موجب صدور چنین اعمال ارزشمندی میگردد.

گفتنی است که اعتقاد به آخرت نیز دارای مراتبی است که در برخی از آن مراتب میتوان رفتارهای کاملاً خالصانه را نیز تصور نمود. یکی از عالیترین مراتب اعتقاد به آخرت، اعتقاد به لقای خداوند و رؤیت جمال حقیقی الهی است. این اعتقاد، شوق وصال الهی را در انسان ایجاد مینماید و موجب میگردد که رفتارهای چنین شخصی تماماً در جهت رضای خداوند صورت پذیرد. او رفتارهایش را بدون هیچ نوع چشمداشتی به نعمتهای خدا و یا ترس از عذاب خدا انجام میدهد. این نوع رفتارها از خالصترین رفتارهای بشریاند و در آنها هیچ گونه توجهی به خود نمیشود و حتی کمال وجودی خود نیز مورد نظر نیست و، در حقیقت، این کمال وجودی شخص است که وی را به چنین اعمالی فرا میخواند.

آیا اسلام فقر و دنیاگریزی را ترویج میکند؟

سعید ارجمندفر

l مسئلهی روآوردن به دنیا یا انزجار از آن از دیرباز در بین اقوام وملل گوناگون طرح بوده است. در برخی از آیینهای اولیه قوای طبیعت را میپرستیدند و سعادت بشر را در تمتّع کامل از دنیا میپنداشتند. در مقابل، گروهی انزجار و دوری جستن از دنیا و لذّات و بهرههای دنیوی را تنها راه نجات روان خویش میدانستند. ادیان آسمانی نیز ْاز دیرباز به صورت قابل ملاحظهای به این مسئله پرداختهاند; به گونهای که گروهی از پیروان انبیای الهی راه نجات و سعادت را در دوری جستن از دنیا، تهجّد، زهد و پارسایی میدانستند، تا جایی که ریاضت و دیرنشینی را از آداب و لوازم همیشگی شریعتمداری و عرفان در فرقههای مختلف ادیان الهی قرار دادهاند. این مسئله به شکلهای مختلف در دین اسلام نیز جلوهگر شده است و گاه زمینهی گرایشهای زاهدانه و دنیاگریزانه را بعد از رحلت حضرت رسول(صلی الله علیه وآله)فراهم نموده و گاه توجیهی برای سودجویان و دنیاطلبان شده است; از این رو، در تبیین نظریهی اسلام در باب دنیا توجه به امور ذیل لازم است:

در ابتدا باید گفت که خوب و بد بودن یک امر از دو جهت به تصویر در میآید: گاه از جهت ذاتی شیء به دور از لحاظ ارتباط آن با غیر و گاه از جهت حیثیت مقایسهای آن شیء. در درک حیثیت ذاتی دنیا، آن را بدون توجه به تأثیراتش در زندگی آدمی و با همهی اجزا و پدیدههایش لحاظ میکنیم که در فلسفهی اسلامی مرتبهای از کمال دانسته میشود[۷]و، در مرتبهای بالاتر، قرآن به تحسین خالق آن میپردازد;[۸] و در درک حیثیت مقایسهای آن، مقولهی دنیا در ارتباط با انسان و هدفغایی او تصور میشود; به این صورت، که اولاً، دنیا قهراً چه تأثیری، خارج از ارادهی آدمی در سعادت و شقاوت او دارد؟ که پاسخ به آن بحث را به مباحث کلامی و جهانبینی آن میکشاند که از حوصلهی بحث به دور است; و ثانیاً، بحث تأثیرات روابط اختیاری انسان با دنیا، در رسیدن به هدف نهاییاش را مطرح میکند; به گونهای که بحث، صورتی اخلاقی به خود میگیرد و پاسخی بر مسئلهی دنیاگریزی یا دنیاطلبی اسلام خواهد بود.

در یک نگرش کلی میتوان دیدگاههای مربوط به ارزش دنیا را به صورت ذیل خلاصه نمود:

۱. دنیاگروی: مطلوبیت صرفاً ذاتیِ دنیا و بهرهمندی هر چه بیشتر از آن، ملحوظِ این دیدگاه است و مکاتبِ مادیِ منکر آخرت و برخی از اندیشمندان دینی که ارتباطی بین امور دنیوی و افعال اخروی نمیبینند از آن طرفداری میکنند.

۲. دنیاگریزی: در این دیدگاه بین دنیا و آخرت تزاحمی تصویر میشود که هر گونه تمایل به دنیا انسان را از آخرت و هدف نهایی او دور میسازد. این دیدگاه در بین رهبانیان در اسلام و غیر آن بیشتر به چشم میخورد. برخی از مکاتب دیگر، با قطع نظر از وجود آخرت و در مقایسهای بین جسم و روح، دست شستن از قوای جسمانی و امور دنیوی را برای تقویت قوای روحانی سفارش میکنند.

۳. دنیا برای آخرت: در این نگرش در مقایسهای بین دنیا و آخرت، مطلوبیت یا مبغوضیت دنیا، با توجه به تأثیر آن بر سعادت آدمی لحاظ گردیده است; به این بیان که، اگر دنیا مقدمهی سعادت آدمی باشد، مطلوب[۹] و، در غیر این صورت، مبغوض