خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تاریخ پژوهی و بنیان های نظری (در گفتگو با استادان حوزه و دانشگاه آقایان دکتر واسعی، الله اکبری و حجت الا سلا م و المسلمین بارانی )

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تاریخ پژوهی و بنیان های نظری (در گفتگو با استادان حوزه و دانشگاه آقایان دکتر واسعی، الله اکبری و حجت الا سلا م و المسلمین بارانی ) :

پژوهه: جایگاه تاریخ وتاریخ نگاری در میان مسلمانان و به ویژه شیعه را چگونه ارزیابی می کنید؟

دکترالله اکبری: مسلمانان از همان آغاز به دانش تاریخ توجه نشان دادند. هرچند این توجه به پایه ی فقه، حدیث و تفسیر و کلا م نمی رسید، اما از جایگاه ویژه ای برخوردار بود. از آن جا که مسلمانان پیامبر اکرم(ص) را الگو و اسوه ی خویش می دانستند، افزون بر حفظ و ثبت و ضبط سخنان آن حضرت، در خصوص شمایل، رفتار و سیره ی آن بزرگوار نیز آثاری را عرضه کردند. پس از آن با نوشتن تواریخ عمومی، محلی، دودمانی، انساب، طبقات و… به ثبت و ضبط و نگارش دیگر حوادث تاریخ اسلا م پرداختند و حوادث سیاسی، نظامی، فرهنگی، آبادانی و…، شرح حال امیران، خلفا، وزیران و… را با نوشتن به بندکشیدند. اهتمام مسلمانان مناطق مختلف قلمرو اسلا م به نگارش تاریخ بدان حد بوده است که هیچ دین و آیینی بدین اندازه تاریخ وگذشته خود را ثبت نکرده است. تاریخ نگاری مسلمانان در شعب مختلف آن، که بسیاری از آنها ابداعی و ابتکاری است، مستشرقان را به اعجاب و شگفتی واداشته است.

مورخان مسلمان، در طول تاریخ اسلا م، آثار فراوانی را در شعبه ها و موضوعات مختلف تاریخی و به روش ها و سبک های گوناگون از خود یادگار گذاشته اند. تاریخ یعقوبی، آثار مسعودی، تاریخ طبری، تجارب الا سم مسکویه، الکامل فی التاریخ ابن اثیر، تاریخ بغداد، تاریخ دمشق و … نمونه های از آن هستند.

دکتر الله اکبری

در خصوص تاریخ نگاری شیعه، در فاصله ی میان قرن اول تا پنجم ه. ق شمار زیادی از علمای شیعه در شعب گوناگون تاریخ چون قیام ها، سیره ی خلفا، مقاتل طالبیین، وفیات ائمه(علیهم السلا م)، تاریخ عمومی، تاریخ محلی ، تاریخ خلفا، طبقات و … کتاب نوشتند که بسیاری از آنها به دلایل متعدد از میان رفته و اندکی باقی مانده است. از عبیدالله بن ابی رافع، کاتب امیر مؤمنان امام علی (ع)، مؤلف کتاب تسمیه من شهد مع امیر المؤ منین (ع) الجمل و صفین و النهروان من الصحابه و اصبغ بن نباته باکتاب مقتل الحسین، در نیمه ی اول قرن اول ق، گرفته (فهرست شیخ،ص ) تا ابواسحاق ابراهیم بن محمد مولی اسلم از یاران امام صادق(ع) در قرن دوم ق که گفته اند تمام کتاب های واقدی از او بوده و واقدی از او روایت کرده و به خود نسبت داده است.(فهرست شیخ،ص )؛ ابراهیم بن محمد ثقفی، صاحب الغارات (م ق) افزون بر الغارات، تاریخ اسلا م را تا پایان حکومت اموی با تکیه بر قیام های شیعی، سیره ی خلفای چهارگانه، جنگ های پیامبر(ص) و امام علی(ع)، حکومت امام حسن(ع)، قیام امام حسین (ع) و توابین، ابن زبیر، قیام زید و نفس زکیه را نوشته بود (فهرست شیخ، صص– )؛ احمد بن محمد بن خالد برقی، صاحب کتاب التاریخ، کتاب الطبقات، کتاب الماثر و الا نساب، اخبار انساب الا مم، مغازی النبی(ص)، کتاب بنات النبی(ص) و ازواجه، الجمل، البلدان و المساحه و(نجاشی –)… و احمد بن ابراهیم بن حمدون، از یاران خاص امام عسکری(ع)، در تاریخ و جغرافیای تاریخی کتاب های تخصصی در تاریخ قبایل عرب چون بنی نمربن قاسط، بنی عقیل، بنی عبدالله بنی غطفان طی کتاب اسماء الجبال و المیاه والا ودیه (فهرست شیخ،ص) را نوشت؛ احمد بن ابراهیم العمی التاریخ الکبیر، التاریخ الصغیر، مناقب امیرالمؤمنین، اخبار صاحب الزنخ، الفرق، عجائب العالم و اخبار السید الحمیری را تحریر کرد(فهرست شیخ ص )؛ کتاب التاریخ ابوغالب رازی با وجودی که هزار ورق بود، ناتمام ماند(فهرست شیخ، ص)؛ احمد بن محمد بن جعفر صولی کتابی بزرگ با نام اخبارفاطمه (س) نوشت(فهرست شیخ، ص )؛ علی بن ابراهیم بن هاشم قمی المغازی و المناقب (همان، ص) را نوشتَ؛ عبدالعزیز بن اسحاق طبقات الشیعه را نوشت (همان، ص )؛ ابو مخنف لوط بن یحیی کتاب مقتل الحسین او معروف است و طبری و دیگر مورخان گزارش های او را آورده اند و همو اخبار المختار، مقتل محمد بن ابی بکر، مقتل عثمان، الجمل، صفین و کتاب های دیگر بسیاری نوشت(همان،ص)؛ مؤمن طاق کتاب الجمل فی امر طلحه و الزبیر و عائشه را نوشت(همان،ص )؛ محمد بن مسعود عیاشی سمر قندی، صاحب تفسیر، ال نبیا والا ئمه` ، الا وصیاء، المداره، دلا یل الا مامه، سیره ابی بکر، سیره` عمر، سیره` عثمان، سیره معاویه، معیار الا خبار و ده ها کتاب دیگر نوشت(همان،ص)؛ علی بن حسن بن علی بن فضال اسماءآلا ت رسول الله (ص) و اسماء سلا حه، وفه النبی(ص)، والا نبیاء (نجاشی، صص – )؛ رانوشت.

شیخ مفید الا رشاد وا لرجال، الفصول من العیون و المحاسن، النصره لسید العتره فی احکام البغه علیه بالبصره معروف به الجمل (همان،ص ) را نوشت؛ نصر بن مزاحم منقری الجمل، صفین، مقتل الحسین، عین الورده (قیام توابین)، اخبار المختار و المناقب (همان،ص ) را نوشت که تنها کتاب صفین او باقی مانده است؛ یحیی بن الحسن نسب آل ابی طالب را نوشت، ابوالفرج اصفهانی مقاتل الطالبین، الا غانی، ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین(ع) و اهل بیته(ع)، فیه کلا م فاطمه فی فدک و کتب دیگر را نوشت. (همان،ص)؛ جابر بن یزید جعفی (مهƒ) با نوشتن صفین، نهروان ، مقتل امیرالمؤمنین(ع) و مقتل الحسین(ع) آثاری به یادگار گذاشت(رجال نجاشی، ص )، و عبدالله بن ابراهیم از احفاد جعفر بن ابی طالب دو کتاب درباره ی قیام نفس زکیه و شهید فخ نوشته است(نجاشی،ص)؛ هشام بن محمد السائب کلبی آثار تاریخی فراوانی درباره تاریخ عرب جاهلی ، تاریخ اسلا م، قیام ها، انساب، فتوح، مقاتل و قبایل عرب (در مجموع بیش از صد کتاب تاریخی) از خود به یادگار گذاشته است. وی از اصحاب و مقربان امام صادق (ع) بود. (رجال نجاشی، ص ) (تأسیس الشیعه ،– )، سمعانی نیز او را از غلا ه شیعه شمرده است (تأسیس الشیعه، ص )؛ ومحمد بن عمر واقدی، صاحب کتاب المغازی، آثار فراوانی در تاریخ اسلا م، به ویژه جنگ ها، فتوح، رده و طبقات نوشته است. ابن ندیم او را شیعه ای دانسته که تقیه می کرده است.(تأسیس الشیعه، ص)؛ محمد بن زکریای غلا بی(م هƒ) درباره ی حوادث دوران خلا فت اما م علی(ع) تا قیام توابین آٍثاری چون کتاب مقتل الحسین، وقعه صفین الکبیر، الجمل الکبیر، الحسره، مقتل امیرالمؤمنین(ع)، التوابین، عین الورده و اخبار فاطمه را نوشت.(تأسیس الشیعه، ص )؛(نجاشی،ص )؛ابو احمد عبدالعزیز بن یحیی جلودی، از اصحاب امام جواد(ع)، آثار فراوانی در شعب مختلف علم تاریخ داشت. نجاشی فهرست آثار او را در چهار صفحه آورده که بیش تر آنها تاریخی است. در تاریخ ائمه(ع)، به ویژه امام علی(ع)، کتاب های فراوانی با موضوعات جزیی نوشته است. درباره ی قیام های ضد اموی و ضد عباسی، تاریخ قبایل عرب قبل و بعد از اسلا م، تاریخ اقوام غیر عرب(کتاب اخبار الفرس) و کتاب هایی در خصوص نامه های خلفا، چون امام علی(ع)،و سه خلیفه ی دیگر، کتاب سخنان آنها، و خطب النبی(ص) و کتب متعدد دیگر با موضوعات متنوع(نجاشی، صص–. شماره ی ). وی تمام کتب عبدالله بن عباس را نیز روایت کرده است. حسین بن علی بن سفیان کتاب سیره النبی(ص) و الا ئمه(علیهم السلا م) فی المشرکین را نوشت (نجاشی ص)؛ علی بن محمد عدوی ابوالحسن سمیساطی نیز دارای آثار فراوانی از جمله آثار تاریخی است. از جمله آثار تاریخی وی کتاب النزه و الابتهاج، در ورق، الا دیره (جمع دیر)، الا عمار فی البلدان والا قطار، که کتابی بس بزرگ بوده است. از آثار دیگر او مختصر تاریخ طبری بوده که اسناد و مکررات را حذف کرده و تا زمان خود ذیلی بر آن نوشته است که سه هزار ورق بوده است. همچنین کتاب تاریخ موصل ابوزکریا را تا زمان خود تکمیل کرده است (نجاشی، صص – )؛ احمد بن اسماعیل بن سمکه قمی کتاب العباسی را، در تاریخ خلا فت عباسی در ده هزار ورق نوشت و نجاشی تاریخ زندگی امین را درآن دیده بود. (نجاشی، ص ، فهرست شیخ، ص )؛ علی بن الحسین مسعودی، از نسل عبدالله بن مسعود(م هƒ)، دارای آثار فراوانی چون اخبار الزمان، ال وسط، مروج الذهب و التنبیه والا شراف بوده که تنها دو اثر اخیر الذکر باقی مانده است. وی آثار فراوان دیگری، در تاریخ، تاریخ فرق و دیانات داشته که باقی نمانده است (نجاشی، ص ، تاسیس الشیعه، ص ). و مسکویه، مؤلف تجارب الا مم و دیگر آثار، نخستین فردی است که راه به فلسفه تاریخ برده و تاریخ را برای سعادت جامعه نوشته است.(). کتاب وی باقی مانده است. آنچه ذکر شد تنها فهرستی از نمونه های آثار تاریخی علمای شیعه بود. با وجود این همه آثار تاریخی

سوگمندانه، غالب این آثار به دلا یل متعدد از میان رفته و اندکی باقی مانده است. از جمله دلایل از بین رفتن این آثار غارت کتابخانه های آل بویه ، در ری و اصفهان، سوزاندن برخی کتاب ها، به دست غزنویان در اوایل قرن پنجم، غارت کتابخانه های شیخ طوسی و دارالعلم شاپور در بغداد به دست سلجوقیان، در نیمه ی قرن پنجم و غارت کتابخانه های خلفای فاطمی مصر در قاهره، به دست ایوبیان در سال قمری، است. در این حمله ها و غارت ها، بسیاری از آثار علمی شیعه به تون های حمام ها سپرده شد و جلد آنها به مصرف چکمه ی سربازان دولت های سنی مذهب متعصب رسید. از دیگر دلا یل، کم توجهی علمای شیعه، در قرون بعد به، دانش تاریخ است. که تاریخ نگاران امروز را با فقر آثار تاریخی شیعی مواجه کرده است.

بارانی: تاریخ نویسی، پس از اسلا م، مورد توجه جدی مسلمانان قرار گرفت و نقطه ی عطفی د رتاریخ نگاری رخ داد. گرچه کتاب های تاریخی پیش از اسلا م نیز از اهمیت زیادی برخوردار بودند اما توسعه و گسترش دانش تاریخ و پدید آمدن گونه های مختلف تاریخ نگاری نزد مسلمانان و توسط آنان، از تحولی بزرگ بهره مند گردید. به تدریج نوشته های با ارزشی در زمینه ی تاریخ برجای نهاد شده که در بردارنده ی داده هایی در باره ی گذشته ی تاریخی مسلمانان و تحولا ت سرزمین های اسلا می بود.

حجت الاسلام و المسلمین بارانی

یکی از دانش هایی که اسلا م بر آن تأکید داشته، تاریخ است. همان طور که ملا حظه می فرمایید بیان تاریخ و حوادث مربوط به انبیا و امت های پیشین و به ویژه حوادث دوران بعثت، در قرآن، نشانه ی مهم این امر است. از سوی دیگر، مسلمانان به نوشتن سیره و سنت پیامبر(ص) نیز اهمیت می دادند. این دو مسأله در شکل گیری تاریخ نگاری به سبک جدیدتر و شکوفایی و توسعه ی آن، نقش محوری داشته است. همچنین به دلیل تفاوت چشم گیر تاریخ نگاری، قبل و پس از اسلا م می توان فرهنگ و تمدن اسلا می را علت محدثه ی تاریخ نگاری نوین آن روز بر شمرد. در حقیقت تاریخ نگاری، توسط مسلمانان، دارای جایگاه بلند و رفیعی گردید و کتاب های بسیاری در همان دوران به نگارش درآمد که سند و منبع گذشته ی تاریخی مسلمانان می باشند.

درباره ی تاریخ نگاری نزد شیعه لا زم به ذکر است که این دانش چندان مورد توجه شیعیان واقع نگردید. از جمله دلا یل آن را می توان وجود حاکمان و خلفای زمان دانست که در نظر شیعه مشروعیت نداشتند. از سوی دیگر تاریخ نویسی معمولا ً براساس حوادث مربوط به تاریخ زندگانی حاکمان و قدرتمندان نوشته می شد؛ در نتیجه نوشتن تاریخ زندگانی و عملکرد آنان، برای شیعه، فایده ای نداشت. بنابراین اگر می خواستند براساس دیدگاه خود و با نگاهی نقادانه بنویسند، با مشکلا تی مواجه می شدند. از این رو احساس نیاز در این زمینه وجود نداشت. دیگر این که شیعه به تاریخ زندگانی امامان (علیهم السلا م)، یاران و عالمان شیعه توجه داشته و به همین سبب به قسمتی از حوادث مربوط به امامان(علیهم السلا م) اهمیت داد و در این زمینه کتاب هایی نوشت. نکته ی سوم این که این نویسندگان با نگاهی کلا می تاریخ را به قلم آوردند. در نتیجه شیعه فقط به قسمتی از زمان و برخی موضوعات مورد نیاز توجه نمود و نوشتن تاریخ دولت ها و تحولا ت قلمروهای اسلا می در نظر آنان ضرورت نداشت.

در این جا مناسب است که نکته ای مورد توجه پژوهشگران محترم قرار گیرد؛ به دلیل عدم رویکرد شیعه به نوشتن تاریخ عام، نسل کنونی با مشکل تاریخ نویسی، براساس منابع شیعی، مواجه است؛ با تکیه بر منابع شیعی فقط امکان تاریخ نویسی برخی دوره ها و بعضی موضوعات وجود دارد. در نتیجه، پژوهشگران تاریخی با مشکل جدی منابع مواجه هستند. برخی محافل و بزرگان ایراد می گیرند که چرا به منابع غیر شیعی استناد می کنید، در حالی که فقدان منابع سبب این امر شده است. بنابراین توجه نسل کنونی به تاریخ نویسی، در باره ی تحولا ت امروزی، برای برجای نهادن آثار و اسناد و به منظور در اختیار گذاشتن منابع مورد نظر برای آیندگان، ضروری است تا همانند پژوهشگران کنونی با کمبود یا فقدان منابع و داده های تاریخی مواجه نباشند.

پژوهه: رابطه تعامل علم تاریخ با دیگردانش ها( اعم از اسلا می و انسانی) چگونه است؟

دکتر واسعی: علوم انسانی با یکدیگر در تعاملی تنگاتنگ اند و ورود آدمی در علوم مختلف، او را در فهم بیش تر و بهتر دانش ها توانمند می سازد. تاریخ نیز یکی از همین دانش هاست که پیوندی ناگسستنی با دیگر دانش ها دارد. تاریخ در سه سطح و مقام با علوم دیگر در داد و ستد است:

دکتر واسعی

. در سطح و مقام کشف و دریافت؛

. در سطح و مقام تبیین و تحلیل؛

. در سطح عرضه و ارائه.

دانش تاریخ برای رسیدن به واقعیت وکشف و پرده برداری ازآن، از دانش های باستان شناسی، کتیبه شناسی، سکه شناسی، سندشناسی و… استفاده می کند و برای تحلیل و همسازنمایی مجموعه ی یافته ها و رسیدن به داده یا داده هایی همخوان، از دانش های جامعه شناسی، مردم شناسی، روان شناسی، جغرافیا و… بهره می گیرد. همچنین به دلیل آن که در مقام ارائه و عرضه ی داده ها بر می آید از صنایع و دستآوردهای جدید به خوبی سود می جوید. از سوی دیگر، تاریخ منبع تغذیه و خوراک بسیاری از دانش هاست، چنان که دانش جامعه شناسی، روان شناسی، کلا م، فقه مردم شناسی، فرهنگ شناسی، و… همه و همه به تاریخ به عنوان خوانی ارزشمند می نگرند که تجارب گران بهایی را در اختیار آنان می نهد. بنابراین دانش تاریخ در سطح و مقام دوم، بیش از هر سطح دیگری از دانش های انسانی تغذیه می کند تا بتواند به تبیین صحیح یافته ها دست یابد.

بارانی: علم ودانش برای کشف واقعیت ها و معلوم کردن مجهولا ت است و به تعبیری با هر دانشی قسمتی از مجهولا ت انسان ها به معلومات تبدیل می گردد. در تاریخ نیز در پی این هستیم که آگاهی خود را نسبت به حوادث گذشته بیش تر نماییم و روشن است در محدوده ی هست ها و نیست ها پژوهش و بررسی صورت می گیرد، نه در دایره ی بایدها و نبایدها، زیرا باید و نباید مربوط به حقیقت و هست و نیست به واقعیت مرتبط می باشد. از این رو وظیفه ی تاریخ پژوه کشف آنچه بوده و رخ داده یعنی واقعیت، است. از سوی دیگر، برخی دانش ها با یکدیگر تعامل و ارتباط تنگاتنگی دارند که در فرایند آن علم تأثیر گذار می باشند. با توجه به این دو نکته، می توان گفت که برخی علوم اسلا می به دلیل ارتباط نزدیک، در دانش تاریخ تأثیر ژرفی گذاشته اند؛ مانند دانش حدیث نگاری. در حقیقت دانش تاریخ از طریق علم الحدیث مورد عنایت قرار گرفت. مسلمانان در آغاز به سنت و تفسیر اهمیت می دادند و کم کم به تاریخ نگاری کشیده شدند. تأثیر دانش حدیث بر تاریخ نویسی بسیار است، اما به گونه ای خلا صه می توان که روش روایی و آوردن سلسله اسناد گزاره های تاریخی، متأثر از علم حدیث بوده است. پس جهت یابی تاریخ نزد مسلمانان از علومی مانند حدیث، تفسیر و رجال قابل انکار نیست.

از میان علوم دیگر نیز برخی دانش ها مانند جامعه شناسی، روان شناسی اجتماعی یا تاریخی، علم سیاست و حتی دانش هایی مانند جغرافیا، کتیبه شناسی، سکه شناسی و هنر و معماری ارتباط و تعامل بسیار نزدیکی با تاریخ دارند. دانش تاریخ از کمک و یاری چنین علومی نه تنها بی نیاز نیست که پژوهشگر تاریخی برای درک واقع بینانه ی گذشته و تبیین مناسب تر تحولا ت پیشین و تحلیل لا یه های درونی گزاره های تاریخی به این دانش ها نیاز جدی دارد، زیرا هر دانش و علمی، از منظری خاص و با روشی مخصوص، به گذشته نظر می کند و نگاه واقع بینانه به رویدادهای پیشین، در صورتی که از زوایای گوناگون صورت گیرد، کامل تر و یقینی تر می باشد. خوشبختانه، در دوره های اخیر، توجه بسیار زیادی به علوم مرتبط شده و به تعبیری درس های بین رشته ای راه اندازی گردیده است.

دکترالله اکبری: دانش تاریخ با بسیاری از علوم اسلا می و انسانی مانند فقه، حدیث، تفسیر، کلا م، اصول، و رجال تعامل بسیار دارد؛ تاریخ می تواند بستر این علوم را فراهم آورد و فقیه، مفسر، محدث و متکلم را در روشن تر کردن ریشه و پیشینه ی بحث یاری دهد. همچنین در حل تعارض روایات، موارد حمل روایات بر تقیه و… یاری دهنده است؛ در تفسیر و حدیث می تواند به ریشه یابی شأن نزول آیات و شأن صدور روایات کمک بسیاری کند؛ در روشن شدن وضع راویان و تعیین طبقه ی آنها بسیار مؤثر است. ضمن این که تاریخ می تواند تأثیر حاکمان و سیاست را بر فقه و دگرگونی فتاوا و نیز پیدایش جریان های فکری، به ویژه کلا می و دگرگونی آنها را نشان دهد. برای نمونه، مالک فتوا به ارث نبردن فرزند دختر از پدر بزرگ داده است. با مطالعه ی تاریخ عصر مالک در می یابیم که محمدبن عبدالله، ملقب به نفس زکیه، در نامه ای به منصور دوانیفی، خلیفه ی دوم عباسی، مدعی است که حکومت از پیامبر اکرم(ص) به حضرت فاطمه(س) به ارث رسید. از ایشان نیز به پسر بزرگش، امام حسن مجتبی(ع)، منتقل شد. من نیز نوه ی او هستم و حکومت مال من است. از طرفی مالک، به دستور منصور، رساله ی علمیه فقهی (موطأ) نوشت. مطالعه ی تاریخ در این جا به ما کمک می کند که دریابیم مالک تحت فشار سیاسی منصور چنین فتوایی صادر کرده تا پاسخ نفس زکیه را داده باشد.

تاریخ در علوم انسانی می تواند کمک کند و کمک بگیرد. برای نمونه، به علوم سیاسی می تواند کمک بسیار وفراوانی بدهد و از باستان شناسی و هرمنوتیک و زبان شناسی کمک بگیرد و به آنها کمک کند. بسیاری از محتوای سیاست ها، تدابیر درست و نادرست گذشته در تاریخ نهفته است. به تعبیر مسکویه، از تجارب ملت های گذشته در امر حکومت و اداره ی ملک و ملت و سعادت جامعه می توان بهره ی فراوان برد. علل صعود و سقوط دولت ها، تمدن ها، مکاتب، جریان های فکری و… همه در تاریخ ثبت و ضبط شده است.

تاریخ در مورد دانش اقتصاد، به ویژه تجارت، کشاورزی، دامداری، صنعت و صنایع دستی کمک دهنده ی مؤثری است. آگاهی از تولیدات متنوع، کالا های صادراتی، وارداتی و راه های بازرگانی در کشورهای گوناگون، در گذشته، ما را از توانایی های خود ودیگران، تولیدات خود و دیگران، نیازهای خود و دیگران و نیز مبادلا ت فرهنگی اقتصادی گذشته، آگاه می کند. این امر می تواند ما را در تولید کالا های جدید، جستجوی راه های جدید صادرات و واردات و تدابیر اقتصادی یاری دهد. برای نمونه، آگاهی از تدابیر دولت آل بویه و دولت ساسانی، درسد سازی، کانال کشی، آبیاری، امنیت راه های بازرگانی، مقابله با بحران ها وبلایای طبیعی می تواند راه گشای مشکلا ت امروز باشد. از دانش جغرافیا، به ویژه جغرافیای تاریخی، می تواند بهره ی زیادی ببرد. علم جغرافیا می تواند به فهم درست وقایع و گزارش های تاریخی و حتی تصحیح آنها کمک فراوانی بکند. برای نمونه، در بحث تغییر قبله، درصدر اسلا م، کسی که از وضعیت جغرافیایی خبر ندارد، به راحتی می نویسد که قبله تغییر کرد و نماز به جماعت ادامه یافت، اما آن که از جغرافیا و وضعیت جغرافیایی مدینه، بیت المقدس و مکه آگاهی دارد می داند اگر کسی که رو به بیت المقدس نماز بخواند و در هنگام نماز به سوی مکه برگردد، امام تقریباً پشت سر مأموم قرار می گیرد و نماز به شکل موجود نمی تواند به جماعت ادامه یابد. در این صورت بایستی فرادا شود؛ یا اما م جماعت به جلو مأمومان برود یا… . همین گونه است اطلا ع از تاریخ تأسیس شهرها، مسافت بین راه ها، اطلا ع از آب و هوا، کوه ها، دریاها و صحراها.

پژوهه: وضعیت کنونی تولید علم در تاریخ اسلا م در دنیای اسلا م و به ویژه در حوزه قم را چگونه می بینید و چه افقی را برای آینده ترسیم می کنید؟

بارانی: تولید علم یکی از بحث های جدی است که در هر دانش براساس ویژگی های خاص خود می تواند شرایط مختلفی داشته باشد. تولید علم، در تاریخ نیز با تولید علم در دانش های دیگر، متفاوت است، گرچه باید اعتراف کرد که این گونه مباحث، نو و جدید هستند و به هم اندیشی و هم فکری بیش تر پژوهشگران این علم نیاز دارند تا به نتایج قابل توجه و بهتری دست یابیم، اما می توان به اختصار گفت که در مرحله ی نخست لا زم است معنای واژه های «تولید»، «علم» و «تولید علم در تاریخ» روشن گردد تا شاید به پاسخی مناسب تر دست یابیم.

واژه ی «تولید» در برابر «مصرف» به کار می رود. تولید به فرایندی گفته می شود که در این مرحله، محصولی جدید برای مصرف متقاضیان ارائه می گردد. این فرایند ممکن است خود دارای مراحل کم و یا زیادی باشد و به طور طبیعی پس از گذران از آن مرحله، تولید به انجام می رسد. درباره ی معنا و مفهوم واژه ی «علم» اختلا ف نظر بسیار زیادی وجود دارد که در این جا وارد این بحث نمی شوم. با این حال لا زم به یادآوری است که علم به مجموعه ی داده ها و آگاهی هایی گفته می شود که بر محور یک موضوع یا یک پدیده باشند و به تعبیر دیگر، سازگاری درونی بین آنها حاکم باشد. دیگر این که از پشتوانه ی منطقی و عقلا نی برخوردار باشند. نکته ی سوم این که به منظور برطرف کردن نیاز علمی یا کاربردی بوده و به تعبیری برای رفع جهل مؤثر باشند. پس اگر اطلا عات و آگاهی های سازگار و جدیدی درباره ی پدیده ای به منظور پاسخ به نیاز بشر به دست آید، تولید دانش صورت گرفته است.

البته تولید مراتبی دارد که در دانش تاریخ می توان «توضیح و توصیف بهتر و برتر»، «روش و سبک جدید و نو»، «نقد و ارزیابی»، «تحلیل روشمند» و «نظریه پردازی» را گونه هایی از تولید علم در تاریخ برشمرد. با این تعریف می توان بسیاری از کتاب ها و مقالا ت را تولید دانش در زمینه ی تاریخ دانست، اما برترین تولید دانش تاریخی، تحلیل های جدید و نظریه پردازی می باشد که بسیار نادر و کمیاب هستند.

نکته ی دیگر این که تولید علم در تاریخ برای کشف واقعیت ها ی گذشته می باشد و پژوهش هرچه به تبیین بهتر و دقیق تر گذشته بپردازد، علمیت و اصالت خود را حفظ کرده است. وظیفه ی مورخ همانند بازپرس یا قاضی درباره ی هر حادثه ای این است که بر اساس سخنان مربوط به حادثه و شواهد موجود، به کشف سرنخ ها، برای تبیین دقیق حادثه و در نهایت به قضاوت درباره ی آن، بپردازد و هیچ گونه حب و بغضی در این باره نباید دخالتی داشته باشد. البته مستحضر هستید که واقعیت با حقیقت تفاوت دارد و اثبات واقعیت دلیل بر پذیرش و حقانیت آن نیست.

تولید علم به فراهم بودن مسایل دیگر نیز نیاز دارد؛ مثلا ً رهبر ی تولید علم بسیار مهم است، زیرا با نهاد یا سازمانی قوی و فراگیر می توان به هماهنگی بین مراکز و مؤسسات مختلف علمی و پژوهشگران دست یافت. وجود امنیت برای نظریه پردازی نیز از اهمیت زیادی برخوردار است تا پژوهشگران در فضایی سالم و به دور از حب، بغض، ترس و ناامنی، اندیشه های عالمانه ی خود را ارائه کرده و ازسویی مورد نقد و ارزیابی علمی قرار گیرند تا زمینه ی تولید علم فراهم گردد. فراهم بودن امکانات و مدیریت علمی نیز از دیگر مسایل مورد نیاز است. برای رسیدن به چنین منظوری لا زم است بحث تولید علم درباره ی علوم مختلف به صورت گسترده تری انجام شود؛ نیازسنجی، اهداف، سیاست ها، راهکارهای آن روشن گردد؛ در نهایت این امور در دستور کار قرار گیرند و زمینه ی فرهنگ سازی آنها در