خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق پزشکی در تحقیقات دانشگاه وحوزه

گفتگو با حسین ملک افضلی

دکتر حسین ملک افضلی اردکانی، سال ۱۳۱۸ شمسی در اردکان یزد متولد شد، وی دوره ابتدایی و دبیرستان را در شهر مقدس قم به پایان رسانید و در سال ۱۳۴۴ موفق به اخذ درجه دکترا از دانشگاه تهران شد. سپس درجه تخصصی را در سال ۱۳۵۲ از همین دانشگاه در رشته آمار حیاتی دریافت کرد.

دکتر ملک افضلی در حال حاضر معاون تحقیقات و فناوری بهداشت و درمان و آموزش پزشکی و رئیس انجمن تنظیم خانواده است. وی همچنین رشته آمار حیاتی را در دانشگاه بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران تدریس می نماید و در چندین کمیته تخصصی سازمان جهانی بهداشت عضویت دارد. معاون بهداشتی وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۵ و قائم مقام وزیر بهداشت و درمان در توسعه سیستم شبکه های بهداشتی جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۸ اهم مشاغل و سمت هایی بوده است که دکتر ملک افضلی در آنها به فعالیت پرداخته است.

برخی آثار ایشان عبارتند از: وضعیت سلامت مادران و کودکان در جمهوری اسلامی ایران، روش های آماری وشاخص های بهداشتی، ترجمه چندین اثر و نگارش بیش از ۸۰ مقاله در زمینه های مختلف بهداشتی.

: از حضرت عالی که وقتی را برای انجام این مصاحبه اختصاص دادید، سپاس گزاریم. در ابتدا تقاضا می نماییم برای ورود به بحث، تعریفی را از مفهوم اخلاق پزشکی و جنبه های مورد نظر شما در وزارت بهداشت ارائه بفرمایید.

ه بنده از اینکه توفیق دارم در خدمت شما و مجله وزین «پژوهش و حوزه» باشم، خوشحالم.

از نظر آکادمیک بحث اخلاق و آنچه که در حال حاضر مطرح است، در حوزه فعالیت های پژوهشی است؛ اما آنچه که ما به دنبال آن هستیم، فراتر از بحث اخلاق در پژوهش است. اگر بخواهیم حیطه های عملی اخلاق را بیان کنیم، سه حیطه مشخص قابل طرح است: یک. ارتباط پزشک و بیمار؛ دو. مدیریت خدمات بهداشتی درمانی؛ سه. پژوهش های پزشکی. به نظر بنده از دیدگاه علمی، این سه منظر را می شود برای اخلاق تصور کرد. البته مسائل فلسفی این حوزه و ارتباط این سه مقوله با حقوق و دین، مسائل دیگری است که در جای خود باید از آنها بحث شود.

کار اساسی ما به عنوان وزارت بهداشت بحث اخلاق در پژوهش است؛ اما در عمل مجبوریم به کل مسائل اخلاق پزشکی بپردازیم؛ چون عملاً تفکیک امکان ندارد. به عنوان نمونه یکی از موارد مهم و مطرح در اخلاق پزشکی، بحث عدالت اجتماعی است. به این معنا که اگر برنامه ریزان سلامت جامعه امکانات، اعتبارات و نیروی انسانی را در راستای پاسخگویی به نیاز گروه هایی که بیشترین نیاز را دارند، به کار گیرند، وارد یک فاز مهم اخلاقی شده اند و چنانچه منابع محدود کشور را صرف تکنولوژی ها و امکاناتی کردیم که قشر محروم جامعه از دسترسی به آن محروم نباشند، عملی غیر اخلاقی مرتکب شده ایم. متأسفانه ما در بحث های اخلاقی و اخلاق پزشکی، غالباً به بحث های عدالت اجتماعی که به مدیریت کلان جامعه بر می گردد، توجه نمی کنیم و از اخلاق پزشکی صرفاً به سلامت رابطه پزشک و بیمار و یا به پژوهشگر و مورد پژوهش نگاه می کنیم. درصورتی که جهت های کلان و اصلی از دید ما مخفی است. به نظر می رسد جهت گیری ما در اخلاق پزشکی مسائل خرد و نگرشی بخشی است و این به سیاست گذاران حوزه سلامت بر می گردد.

در دهه اول انقلاب، با توجه به نگرش عدالت مدار، شاهد تحولات بسیار ارزشمندی در بهداشت و درمان کشور بودیم. براساس این تفکر اخلاقی و انسانی، از یک طرف به این نتیجه رسیدیم که مراقبت های بهداشتی اولیه، فوق العاده مورد نیاز است و در عین حال ارزان هم هست و از دیگر سو، گروه هایی را که از این وسائل و امکانات استفاده می کردند، از آسیب پذیرترین و محروم ترین اقشار جامعه یافتیم؛ یعنی هم اساسی و پایه است و هم گروهی که این خدمات را می گیرند، گروه هدف هستند. متأسفانه در دهه دوم انقلاب، در تخصیص منابع و امکانات و سیاست گذاری های کلان کمتر به عدالت اجتماعی توجه کردیم. مسئله ای که در حقیقت ما هم نگران آن هستیم، این است که صاحبان علم و قدرت، منابع و امکانات را به سمت کارهای پیچیده و گران قیمت ببرند و محرومان جامعه از همان خدمات بسیار ارزان و در عین حال موءثر هم بی بهره بمانند. بنابراین، ما معتقدیم بحث تعیین اولویت و جهت دادن به منابع، مسئله ای است که به صورت کلان در بحث اخلاق مطرح است. اگر چه متأسفانه در کتاب های اخلاق پزشکی یا اصلاً به این مسائل توجه نشده یا کمتر شده است؛ چون نگاه معلمان اخلاق پزشکی، نگاه فردی و نه کلان نگر بوده که از نقاط ضعف مباحث اخلاق در پژوهش و اخلاق در پزشکی است.

: با توجه به لزوم تعمیم مواردی که گفتید، به تمام جنبه ها و بخش های مدیریت کلان کشور، شما در بحث اخلاق پزشکی از چه منظر کار بردی به موضوع نگاه می کنید ؟

ه البته صحبت شما در مورد تعمیم صحیح است؛ اما بحث عدالت در خدمات پزشکی، از آنجا که مستقیماً با جان انسان ها ارتباط دارد، شاید مصداق واضح و بارز این قضیه باشد.

نگاه کاربردی ما به اخلاق در چند جهت قابل تصور است: یکی به توزیع امکانات و خدمات پزشکی که در پاسخ قبلی اشاره کردم، بر می گردد و دیگری به رابطه پزشک با بیمارش یا پزشکان با یکدیگر یا با مجامع پزشکی مربوط می شود. این مسئله از گذشته های دور نیز در کشور ما با نام تعهدات حکیم و حکیم باشی مطرح بوده است. مثل وجود قصد قربت در طبابت، دوری از زراندوزی در طبابت و صرفاً قصد کمک داشتن، مهربان بودن با بیمار و با دقت به حرف او گوش کردن و موارد بسیار دیگر؛ اما امروزه به دلیل پیچیدگی که در تکنولوژی به وجود آمده و تغییرات وسیعی که در روابط انسان ها حاصل شده، بسیاری از اخلاقیات این حرفه نیز دچار دگرگونی گشته است. در زمان قدیم یک محله بود و یک شخص حکیم باشی که همه محل او را می شناختند و روابط هم خیلی روشن و بی دغدغه بود؛ اما امروزه با وجود وسائل پیشرفته ارتباطی مثل اینترنت، بسیار اتفاق می افتد که طرفین یا اصلاً همدیگر را نمی بینند یا از فاصله های بسیار دور با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند. پیشرفت های فنی و علمی باعث شده مسائل بسیار پیچیده و بزرگی مثل پیوند اعضا، سقط جنین و شبیه سازی به وجود آید که در نتیجه دامنه اخلاق پزشکی و نگاه قبلی را کاملاً تغییر داده است. امروزه هم از نظر مسائل اجتماعی و ارتباطات و هم از نظر تکنولوژیکی در اخلاق پزشکی دچار تحول هستیم. سرعت در تعیین و پیشرفت ها باعث شده تا اخلاق پزشکی از جایگاه و موقعیتی ویژه در تحقیقات و آموزش های پزشکی روز دنیا برخوردار شود تا آنجا که کشورهای پیشرو جهان دوره هایی از کارشناسی ارشد تا دکترا را برای آن در نظر گرفته اند.

به نظر می رسد کشور ما نیز باید در این زمینه ضمن آنکه به دانش غرب نیم نگاهی دارد فعالیت گسترده و پویایی را برنامه ریزی کند. ما از یک طرف به تبیین، تفسیر و توجیهات فقهی و اسلامی نیازمندیم که حضور قوی و روزامد علما، فقها و روحانیون فاضل را طلب می کند و از طرف دیگر مسائل علمی و فنی و حقوقی را داریم که لازم است با تشریک مساعی طرفین یک سری کدهای اخلاقی۱ که از نظر منطقی قابل دفاع باشد، به وجود آوریم.

: با توجه به حضوری که شما در مجامع علمی دنیا دارید، جایگاه ایران را در پژوهش های اخلاق پزشکی در مقایسه با کشورهای مسلمان و کشورهای پیشرفته چگونه ارزیابی می کنید؟

ه بر خلاف اینکه مسائل اخلاقی مرتبط با رسیدگی به بیماران و وظایف پزشکان یا به عبارتی رابطه پزشک و بیمار پیشینه طولانی دارد، آگاهی عمومی نسبت به علوم اخلاق پزشکی دارای سابقه چندانی نیست. در واقع رشد و اهمیت اخلاق پزشکی در سال های اخیر، متأثر از ظهور فناوری های جدید و پیشرفت هایی است که بشر در زمینه پزشکی به آن دست یافته است. امروزه دنیا به اهمیت علم اخلاق پزشکی بیشتر پی برده است. وجود بیش از ده ها مرکز و صدها کتاب و مجله تخصصی شاهد این ادعا است. این مهم حتی مورد استقبال و توجه بسیاری از کشورهای مسلمان و همسایه نیز قرار گرفته است؛ به عنوان مثال در ترکیه بیش از ۵ مرکز اخلاق پزشکی، در پاکستان موءسسه همدرد و دانشگاه آقاخان و بسیاری از دانشگاه های دیگر آن کشور، در کویت موءسسه الکاظمیه، در مصر دانشگاه الازهر و… در زمینه اخلاق پزشکی کار کرده اند. در کشورهای غربی نیز مراکز و دانشگاه هایی که در این زمینه فعالیت می کنند، بی شمارند. در کشور اسلامی ما علی رغم تشکیل «مرکز مطالعات و تحقیقات اخلاق پزشکی» و انجام کارهای ارزنده به خصوص در سال های اخیر متأسفانه به طور شایسته و بایسته، ظرفیت و پتانسیل عظیمی که در دانشگاه ها و مراکز علمی و حوزه های بزرگ علمیه کشور وجود دارد، شکوفا نشده است. البته با توجه به ماهیت علم اخلاق پزشکی و ناآشنایی محققان با این علم نسبتاً جدید، می توان کمبود نیروی متخصص و ناهماهنگی بین متخصصان حرفه های پزشکی و سایر متخصصان را از علل ناکامی رشد اخلاق پزشکی در کشور برشمرد.

انجام پژوهش های مرتبط با حقوق و فقه پزشکی نیز که از خواستگاه و جایگاه درونی برخوردار می باشد، متأسفانه بسیار اندک و ناچیز است. طی سال های اخیر در زمینه حقوق پزشکی، تألیفات و ترجمه هایی انجام شده و در خصوص فقه پزشکی نیز کتاب مسائل مستحدثه۲ و کتاب احکام پزشکی را مرکز مطالعات و تحقیقات اخلاق پزشکی وزارت بهداشت چاپ نموده است؛ ولی این نوع اقدامات، با انجام پژوهش های جامع که بر اساس نیاز تهیه و اجرا می شود، فاصله بسیاری دارد.

توسعه و پیشرفت علم اخلاق پزشکی به لحاظ ماهیت چند رشته ای بودنش همکاری و همگرایی تمامی متخصصان اعم از علما و روحانیون، فلاسفه، حقوق دانان، جامعه شناسان، سیاست مداران و متخصصان گروه پزشکی را می طلبد. یکی از کارهای اساسی در این زمینه، تدوین برنامه استراتژیک اخلاق پزشکی با مشارکت تمام گروه های فوق در سال ۱۳۸۱ می باشد. در این برنامه، چشم انداز توسعه اخلاق پزشکی کشور مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت و نمایی از وضعیت مطلوب اخلاق پزشکی ترسیم گردید.

در زمینه های فقه و حقوق پزشکی نیز می بایست نشست هایی با حضور تمامی محققان و صاحب نظران بر گزار گردد. اگر چه ظرفیت بالایی در کشور ما وجود دارد و انتظار بالایی هم می رود؛ اما جایگاه مناسبی در اخلاق پزشکی نداریم. حتی هنوز از این موضوع، تعریف جامع و متناسب با مسائل اعتقادی و فرهنگی خودمان نداریم. در حالی که کشورهای غربی و حتی عربی، روی این مسئله خیلی جدی تر کار کرده اند. آنان در دانشگاه هایشان رشته های اخلاق و اخلاق پزشکی دارند؛ تعاریف علمیِ روشنی را از مصادیق اخلاق در پزشکی تدوین کرده اند؛ نظام منسجمی را هم از نظر علمی و هم از نظر اجرایی در برخورد با نقض کنندگان ملاحظات اخلاقی به وجود آورده اند و مواردی دیگر. البته طبیعی است که ما نمی توانیم عیناً کدهای اخلاقی را که در غرب وجود داد، در کشور خودمان اجرا کنیم؛ ولی از تجربه و سابقه آنها در این موارد هم نمی توان به آسانی گذشت بلکه باید موارد مشترک و آنچه که واقعاً از نظر علمی گریزی از آنها نیست، با مسائل اسلامی و فرهنگی ما منطبق شده و به اجرا در آید. در چند سال اخیر حرکت های خوبی شروع و ارتباطات علمی هم بر قرار شده است؛ حتی یک برنامه استراتژیک هم برای توسعه اخلاق در ابعاد مختلف تهیه شده و ساختارهایی در حال شکل گرفتن است؛ اما هنوز از سرعت کافی برخوردار نیست.

: با توجه به اینکه جامعه ما جامعه دینی است و اخلاق از محورهای اصلی آن به شمار می رود، به نظر شما چرا مسائل اخلاق پزشکی از پیشرفت لازم برخوردار نیست؟ و اساساً این کار وظیفه چه کسانی است؟

ه اولین مسئله، به جدید بودن این مباحث بر می گردد. در دنیا هم، تازه شکل و ساختار لازم را پیدا کرده و در واقع این گونه مباحث، نتیجه توسعه و پیشرفت علم است. مسئله دیگر به مشکلات دانشگاه ها بر می گردد. در دو دهه گذشته تغییر و تحولات زیادی در دانشگاه ها صورت گرفته است؛ به گونه ای که تا قبل از انقلاب، این گونه مسائل کمتر مورد توجه بود. مسئله سوم، کمبود افرادی است که دارای تخصص و تعلق دینی مذهبی باشند. به این معنا که متخصصان پزشکی، عموماً تحصیل کرده غرب بوده و نگاهی صرفاً علمی و حرفه ای به مسائل داشته اند. بنابراین، ترکیب کار حرفه ای آنها با ابعاد فرهنگی و اعتقادی، کار ساده ای نیست.

اما اینکه این پیوند و ارتباط را چه کسانی باید ایجاد کنند، به نظر می رسد هم وظیفه حوزه و هم دانشگاه است که در این زمینه برنامه داشته باشند. آنچه تاکنون از میزان مشارکت حوزه علمیه شاهد بودیم، به نظرم ضعیف بوده است. شاید علتش این بوده که شخص یا اشخاصی که درک متقابلی از علم پزشکی و علوم فقه و حقوق داشته باشند، کمتر داشته ایم. به عبارت دیگر، واسطه و حلقه جدی ارتباط وجود نداشته است.

: به نظر شما علل عدم استفاده از اندیشه های حوزه در زمینه اخلاق پزشکی چیست ؟

ه در پاسخ به این پرسش، می توان علت های زیر را برشمرد:

یک. نبود ارتباط تنگاتنگ و تعریف شده میان جامعه پزشکی و بخش های پژوهشی حوزه؛ در حال حاضر این ارتباط بیشتر شخصی است و کمتر به صورت رسمی و مثلاً از طریق انعقاد تفاهم نامه همکاری و غیره انجام می شود. البته الان در کمیته های اخلاق در پژوهش دانشگاه ها،۳ روحانیونی وجود دارند که اکثراً از نهاد مقام