خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل زن، عرفان و سیاست

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل زن، عرفان و سیاست :

چکیده

در این مقاله، زن از سه بُعد تاریخی، فقهی و عرفانی مورد مطالعه قرار می گیرد. در این سه عرصه اسلام به زن عزّت و هویّت بخشیده است. با بررسی شخصیت زنان نامدار در قرآن کریم، روشن می شود که زن با حضور مؤمنانه و عارفانه می تواند منشأ اثر و تعالی جامعه باشد. در دوران انقلاب اسلامی زنان با حفظ شئونات اخلاقی و طهارت نفس، در همه عرصه ها، به ویژه دفاع مقدّس، تأثیرگذار بودند. این دلیل روشنی است بر آنکه زن با هویّت عرفانی و حضور مؤمنانه، نه تنها خود را حفظ می کند، بلکه سلامت و کمال اخلاقی جامعه را نیز تضمین می نماید.

کلیدواژه ها: زن، هویّت، عرفان، سیاست، انقلاب، حقوق، اسلام، مشارکت.

مقدّمه

زن به عنوان عجیب ترین پدیده جهان هستی، افکار اندیشمندان و صاحب نظران فراوانی را از آغاز تاکنون به خود جلب کرده است. پراکندگی نظرات و گرایش های ضد و نقیض کلامی و فلسفی و تحلیل تاریخی هویّت زن، به قدری است که آرایش و هماهنگی آن ها کار آسانی نیست. با این وجود، با توجه به تظاهرات ذاتی و رفتاری زن در طول تاریخ، می توان هویّت زن، را در سه ساحت متفاوت مطالعه کرد:

۱. هویّت تاریخی؛

۲. هویّت حقوقی و فقهی؛

۳. هویّت عرفانی.

با مطالعه و بررسی این سه هویّت، درمی یابیم که وجه غالب در وجود زن، «وجه عرفانی» است، و زنانی که در تاریخ بشریت درخشیده اند غالبا خصایص عرفانی و اخلاقی داشته اند. نگاهی کوتاه به تاریخ حیات زنان نامدار در اسلام و حتی در ادیان گذشته، که قرآن کریم متذکر آن شده است، این واقعیت را آشکار می سازد که آنان با مقامات و حالات عرفانی منشأ اثرات مفید و ماندگاری بوده اند و نه تنها زنان از مشارکت های اجتماعی و سیاسی محروم نبوده اند، بلکه به حضور مؤمنانه تشویق هم شده اند.

در این روزگار، زن برای آنکه دچار بحران هویّت نشود و با این بحران جامعه را به آسیب های گوناگون مبتلا نکند، باید به تحصیل سلامت روان و اخلاق خود بیندیشد، و قطعا در بازشناسی هویّت، به ایمان و احساس وظیفه در برابر خدا خواهد رسید، که به او هویّتی قویم و با اقتدار و حضور مؤمنانه و جامعه ساز خواهد بخشید. از این رهگذر، بنیان خانواده به عنوان کانون اصلی تربیت و سلامت، در جایگاه واقعی خود قرار خواهد گرفت، و افراد سالم و شایسته محصول تربیت و تلاش والدینی هستند که در مدار دین و خداباوری حرکت می کنند.

زن به عنوان مظهر رحمت و رأفت و آرامش الهی نیز سلامت جامعه و بقای اخلاقی آن را تضمین می کند. اگر زن با همکاری همه مؤلّفه ها و ارکان جامعه، هویّت حقیقی خود را احراز نکند، هم به خود ظلم کرده و هم جامعه را از برکات وجود خود، که خدای متعال در او به ودیعه نهاده، محروم نموده است.

۱. هویّت تاریخی

زن در ادوار گوناگون تاریخ، فرود و فرازهای بسیاری را پشت سر گذاشته است. در دوران توحّش و بربریت، ارزش زن در ردیف حیوانات و اثاثیه منزل بود و صرفا برای اطفای شهوات و انجام کارهای پست و بی ارزش از او بهره می بردند، و در مقابل، او از کمترین حقوق اجتماعی و مزایای انسانی محروم بود؛ نه تصرّفی در خانه و ثروت داشت، نه اختیاری در تربیت فرزندان و نه از نعمت علم و دانش بهره مند، بلکه همچون ابزاری بی اراده در دست شوهر خود اسیر بود و به انجام کارهایی که مغایر طبیعت و سرشت او بودند، مجبورش می ساختند. حتی در عصر قبایل نیمه وحشی، اعتقادات شومی نسبت به زن به وجود آمدند و برخی جوامع عمل به آن را جزو وظایف مذهبی خود می دانستند.

آنچه از مجموع این تفکرات برمی آید، این است که نه تنها حقوق و حرمت زن را نادیده می گیرند، بلکه در اصل وجود زن نیز قضاوت هایی ناروا دارند؛ مثلاً، غالبا زن را آفریده شیطان می دانستند و روح انسانی و آخرتی برای او قایل نبودند و نیز او را مظهر پلیدی و ابزار اغوای شیطان می پنداشتند. از این رو، آزردن او را بهترین عمل در پیشگاه پروردگار خویش قلمداد می کردند و در همین زمینه بود که دختران را زنده به گور می کردند تا دامنه این شیطنت توسعه پیدا نکند.

در جوامع اروپایی، زن به عنوان یک انسان شناخته شد، اما همچنان از مزایای اجتماعی محروم بود، به گونه ای که حقوق فردی برای زن قایل نبودند. حق انتخاب شوهر را نیز از او سلب نمودند و هر کسی را که اولیای دختران می پسندیدند آن ها هم به ناچار باید به عنوان شوهر می پذیرفتند و حتی تصرّفی در اموال و اولاد نداشتند و در کارهای سخت خانواده و امور زراعی به عنوان ابزار مورد استفاده قرار می گرفتند.

پس از انقلاب صنعتی و توسعه کارخانه ها، صاحبان سرمایه با کمبود نیروی انسانی مواجه شدند و طی محاسبات انجام شده، نیروی زن را برای تأمین کمبودها بسیار عظیم یافتند. بدین روی، با یدک کشیدن آزادی زن و مرد، زنان را از محیط خانواده و روستاها به شهرها و مراکز صنعتی کشانیدند. دیری نپایید که کار خسته کننده و طاقت فرسا در پای دستگاه های عظیم صنعتی و استفاده نامشروع و آمیزش ناروای مردان، زن را از هر نوع دل خوشی و سلامت اخلاقی و عاطفی محروم نمود.

زن، این موجود شریف، در جوّ آلوده به انواع فساد، خود را بی دفاع می دید و احساس می کرد که همه چیز خود را از دست داده است؛ همچون حیوان از او بار می کشند و انواع ستم ها را بر او روا می دارند، اما او نباید اعتراض کند؛ هم باید دوشادوش مردان و بلکه بیشتر از آنان کار کند و مزد ناچیزی بگیرد و هم باید اسیر دست افراد هوسران باشد و هر ساعتی به دامن کسی بغلتد و به زشت ترین اعمال حیوانی تن در دهد.

حتی دنیای غرب برای فروش کالاهای سودآور خود، جهان سوم را بازار مناسبی یافت. برای پیشرفت کار، ابتدا در سایه تبلیغات دروغین، ملل عقب نگه داشته شده را شیفته تمدن خود ساخت و این دل باختگی را به آنجا رساند که ملل جهان سوم همه الگوها و اصالت های ملّی و فرهنگی خود را فراموش کردند و تسلیم بی چون و چرای افکار جهان غرب شدند و هر روز منتظر بودند که چه کالایی به عنوان سوغاتی از غرب می رسد تا از آن استقبال کنند. جالب اینجاست که در کنار استقبال از فراورده های صنعتی، اخلاق و فرهنگ غربی را نیز بدون هیچ تأمّلی می پذیرفتند و آداب و سنن ملّی و مذهبی خود را به خاک پای غرب تقدیم می کردند و بندگی و حلقه به گوشی آنان را برای خود افتخار می دانستند.

مظلوم ترین قربانی در ماجرای استعمار فرهنگی غرب، زن است. نظام سرمایه داری برای داغ تر کردن بازار تولید و مصرف، تصمیم گرفت همه قوا و امکانات جهان را به استخدام خود درآورد و در این زمینه، مسئله «جنسیت» را، که نیروی نهفته و غریزی در انسان است، از هر سلاحی برنده تر دانست.

به همین دلیل، بدون هیچ وقفه ای فرهنگ «برهنگی» را ترویج کرد و اخلاق و هنر و عشق و زیبایی را، که ترجمان ذاتی وجود زن هستند، تماما در خدمت تمایلات مادی دنیاپرستان حریص قرار داد. اگر کالایی از رونق می افتاد، زن را به عنوان فروشنده مجبور می کردند صحنه هایی محرّک و مهیّج بیاراید تا مشتریان را به سوی خود جلب کند، بخصوص طرّاحان مد و لوازم آرایشی برای غارتگری، چشم زیادی به زن دوخته اند و زن در اینجا، نه تنها باید لباس بدن نما با آرایش موزون بپوشد، بلکه باید دایم مد عوض کند تا بازار فروش مدسازان را داغ تر نماید. این است محصول آزادی و تساوی حقوق زن و مرد که سرانجام، زن را به وادی پوچی و نیست انگاری سوق می دهد، به گونه ای که هر روز مظلومانه باید به پای پول و سرمایه سکس قربانی شود! «فمنیسم» با همه ادعاهایش، ارمغانی جز این برای زن مظلوم نداشته است.

به لحاظ هویّت تاریخی، تنها مکتبی که به زن شخصیت داده و برای او ارزش و اعتبار اجتماعی قایل شده، اسلام است. مختصات و ویژگی های عاطفی و اخلاقی زن مسلمان و نیز حجاب وی به عنوان سنگری برای حفظ و حراست از او، مباحثی هستند که از حوصله این نوشتار خارجند، اما در اینجا فقط یک نکته ذکر می گردد که طرح آن به لحاظ اهمیت لازم می نماید: زنِ سرگردان و تحقیر شده، که همه سرمایه های معنوی و عاطفی او غارت شده اند، برای نجات خود، راهی جز اسلام ندارد. فراگیری تعلیمات اسلامی و تمسّک به فرهنگ قرآن و سنّت نبوی متضمّن سعادت و خوش بختی زنان در جوامع بشری است.

بررسی ابعاد زندگی حضرت فاطمه علیهاالسلام به عنوان بانوی نمونه اسلام، کافی است که بحث ما را در رابطه با زن و حقوق او در اسلام روشن کند. ایشان در محیط خانه، نمونه اعلای یک زن خانه دار بود و در اداره خانواده و تربیت فرزندان، از ظریف ترین مسائل تربیتی غفلت نمی کرد، عشق و خلوص و تقوا از در و دیوار خانه بی آرایش و محقّرش می باریدند. همچنین در محیط جامعه، مظهر ایمان و تعهد در برابر سرنوشت مردم بود؛ طنین فریاد او همواره بر سر منحرفان و غاصبان خلافت بلند بود.

نمونه بارز ظلم ستیزی حضرت فاطمه علیهاالسلام قضیه «فدک» بود که شاید ارزش مادی چندانی هم نداشت و آن حضرت به دنیا و ظواهر آن بی اعتنا بود، اما حقیقت قضیه چیز دیگری است: سازش ناپذیری با زور. فدک یک وسیله بود، روح قضیه حضور حضرت زهرا علیهاالسلام در صحنه های گوناگون اجتماعی و سیاسی، به عنوان تبلور شخصیت زن است. همچنین نفی انتخابات «سقیفه» و دفاع از حق ولایت و امامتِ حضرت علی علیه السلام بیانگر تدبیر سیاسی حضرت فاطمه علیهاالسلام است.

ما باید از این قضایا درس بگیریم و آن را به عنوان ملاک و دلیلی بر مسئول بودن زن مسلمان در جامعه مطرح نماییم و از افراد آگاه و بی تعصّب سؤال کنیم که آیا زنی که با یک نهیبش پشت دشمن می لرزد، با زن مدرن امروزی قابل مقایسه است؟ آیا زنی که ارزش آن از پیچ و مهره دستگاه صنعتی کمتر است یا زنی که اصالت و اعتبار خود را به پای سکس باخته، اصلاً وجودی دارد تا بحث از مسئولیت و حقوق او به میان آید؟

شخصیت برجسته دیگری که حق او در تاریخ اسلام به خوبی ادا نشده، سفیر کربلا حضرت زینب علیهاالسلام است. تحقیقا بررسی ابعاد زندگی سراسر حماسه و افتخار سفیر کربلا مهر باطلی بر یاوه سرایی های قلم به دستان مزدوری است که زن مسلمان را محصور در چادر و اسیر کنج خانه می دانند. حضور حضرت زینب علیهاالسلام در عظیم ترین حادثه خونین تاریخ، جایی برای تأمّل و طرح سؤالات شبهه آمیز نگذاشته است.

در آفاقی تیره و عصری ظلمانی و در جوّ خون و هراس، که هر نوع عاطفه و دغدغه های وجدانی در دشمن مرده بود و جز قساوت و بی رحمی از وجودش نمی بارید، تازیانه حق از آستین زنی شجاع به در آمد و پیکر سفّاک ترین رژیم زمان را نواخت و پرچم ادامه نهضت را به دوش کشید و بدون هیچ ترس و تزلزلی بر دشمن تاخت و شیرینی به اصطلاح پیروزی را بر کام او به زهری کشنده مبدّل ساخت. او اگرچه به ظاهر اسیری در بند بود، اما طنین فریادش در همه جا بر سر ستمگران فرومی ریخت و بذر اندیشه و انقلاب برادرش امام حسین علیه السلام از دامنش به هر جایی پراکنده می شد. سفیر کربلا آن چنان در تاریخ قد برمی افرازد که حتی کسانی که دین ندارند، در برابر آزادگی و صلابت بی نظیر او سر تعظیم فرود می آورند. این همه شگفتی از آثار زنی آگاه و مسئول است که در دامن اسلام، با اندیشه و فرهنگ اسلامی پرورش یافته است!

نکته گفتنی در اینجا برای زن گرفتار در بند برهنگی این است: اگر از وضعیت ناهنجار زندگی در رنج است و اگر خود را پست ترین قربانی در پای هوس شکم پرستان قدّاره بند می بیند و برای رهایی از این رنج ها و دردها به فکر چاره است، مطمئنا طبیبی جز حضرت زینب علیهاالسلام ندارد. آشنایی با الفبای زندگی آن حضرت و بقای حیاتی نوین بر مبنای ملاک ها و الگوهایی که آن بزرگوار ارائه داده است، قطعا زن را به دنیای عظیم معرفت و اندیشه اسلامی می کشاند و او را بر منظر بلندی می نشاند و قلعه های رفیع اخلاق و انسانیت را در چشم انداز او قرار می دهد و امنیت درون او را به برکت تقوا و نجابت تأمین می کند و حریم عفاف و پاک دامنی او را با سلاح غیرت حفظ می کند و در نهایت، در سایه تعالیم آن بزرگ بانو، هویّت خویش را در آب زلال ایمان پیدا می کند و در پرتو عشق به آن بزرگوار، امید و شور زندگی را بدو باز می گرداند.^(۳)

۲. هویّت فقهی و حقوقی

هویّت حقوقی زن را می توان با استناد به سیره حضرت زهرا علیه السلام قویم و محکم بیان کرد. نگرشی به حقوق زن بر اساس نمونه ها و مصادیق آن در زندگی پربار فاطمه زهرا علیهاالسلام به عنوان یک سند شرعی در نظام حقوقی، ما را از هر دلیل و مدرکی بی نیاز می کند.

الف. حق حیات طبیعی

شاید «حق حیات» به عنوان اولویت در حقوق عمومی زن غیرمنتظره به نظر بیاید، اما نگاهی به نگرش اقوام و قبایل گوناگون جهان در رابطه با حقوق زن، این انتظار را موجّه جلوه می دهد؛ زیرا در عصر توحّش و بربریّت، حق حیات برای زن قایل نبودند و شکنجه کردن و کشتن او را زدودن ننگ از دامن جامعه می دانستند، به گونه ای که مطابق اسناد و شواهد تاریخی، قریب ۹۰ درصد افراد قبایل و طایفه ها برای زن حق حیات قایل نبودند و اگر هم احیانا چنین حقی برای زنان در نظر می گرفتند، تنها برای ارضای شهوت و رفع نیازهای جنسی بود. با چنان پنداری، باید با صراحت اعلام نمود که حق حیات زن مرهون ظهور اسلام و حمایت بی وقفه رسول خدا صلی الله علیه و آله از اوست. اما سند حق حیات به وجود مبارک فاطمه زهرا علیهاالسلام حدیث قدسی است که خدای حکیم می فرماید: «لولا فاطمهُ لَمَا خلقتُکما»؛ یعنی اگر فاطمه علیهاالسلام نبود، وجودهایی همچون رسول اکرم و حضرت علی علیهماالسلام نبودند. به همین دلیل، رسول خدا صلی الله علیه و آله او را «اُمُّ اَبیها» نامیدند؛^(۴) یعنی مایه حرکت وجودی عالم و انتقال فیض جاریه ولایت از رسالت به امامت ائمّه اطهار علیهم السلام .

نکته مهم دیگر اینکه نبی اکرم صلی الله علیه و آله مأمور نشر رحمت الهی است: «وَ ما اَرسلناکَ اِلاّ رحمهً لِلعالَمینَ.» (انبیاء: ۱۰۷) این در حالی است که فرزند ذکور در انشای تقدیر او نبوده است. از این رو، خداوند متعال حضرت فاطمه علیهاالسلام را به عنوان «کوثر» با خیر کثیر به رسولش عطا کرد تا نشر و سریان رحمت الهی به واسطه وجود مبارک او صورت گیرد. انتخاب زن به عنوان واسطه فیض نبوی به یک تعبیر، به خاطر اعتزاز مقام زن بوده است. اگرچه در باطن اسرار و خزانه انوار، فرقی بین زن و مرد خاندان علوی وجود ندارد، اما در ظاهر، که بار حقوقی و اجتماعی هم دارد، انتخاب فاطمه زهرا علیهاالسلام به عنوان حلقه فیض نبوی و علوی، باشکوه ترین درخشش هویّت زن در تاریخ بشریت به حساب می آید و بر ماست که به این حکمت الهی چشم بصیرت بگشاییم تا به کشف اسراری تازه نایل آییم.

ب. حق تعلیم و تعلّم

یکی از باارزش ترین کارها در سیره عملی حضرت زهرا علیهاالسلام ، توجه به علم و نشر آن است. حضرت علی علیه السلام در مورد اهتمام حضرت زهرا علیهاالسلام به علم و نشر آن فرمودند: روزی یکی از زنان مدینه خدمت حضرت زهرا علیهاالسلام رسید و گفت: مادر پیری دارم که در مسائل نماز سؤالاتی دارد و مرا فرستاده است تا مسائل شرعی نماز را از شما بپرسم. حضرت زهرا علیهاالسلام فرمود: بپرس!

آن زن مسائل فراوانی مطرح کرد و پاسخ شنید. در ادامه سؤالات، آن زن خجالت کشید و گفت ای دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله بیش از این نباید شما را به زحمت بیندازم. حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمودند: باز هم بیا و آنچه سؤال داری بپرس. آیا اگر کسی را روزی اجیر نمایند که بار سنگینی را به بام بالا ببرد و در مقابل، صد هزار دینار طلا مزد بگیرد، چنین کاری برای او دشوار است؟ زن گفت: خیر! حضرت فرمود: من هر مسئله ای را که پاسخ می دهم، بیش از فاصله بین زمین و عرش، گوهر و لؤلؤ پاداش می گیرم. پس سزاوارتر است که بر من سنگین نیاید.^(۵)

بدین سان، زن تا عالم نشود، نمی تواند تعلیم دهد. از این رو، بر اساس سیره حضرت زهرا علیهاالسلام نه تنها زنان برای تحصیل علم و دانش محدودیتی ندارند، بلکه می توانند بر کرسی تدریس و تعلیم تکیه زنند و از ثواب بی پایان آن در آخرت بهره مند گردند.

ج. حق ازدواج و انتخاب همسر

زن در انتخاب همسر آزاد است و می تواند با فرد دلخواه خود ازدواج کند، اما مشورت با نزدیکان، به ویژه با پدر، از آداب پسندیده در ازدواج اسلامی است، تا آگاهانه بتواند همسر مطلوب خود را انتخاب کند. البته برای دختران، جلب رضایت پدر ضروری است.

نبی اکرم صلی الله علیه و آله در ازدواج حضرت فاطمه علیهاالسلام با حضرت علی علیه السلام به اصل «مشورت» و تبادل نظر متوسّل شدند؛ فرمودند: «دخترم فاطمه! پسر عمویت علی علیه السلام از تو خواستگاری نموده است، پاسخ تو چیست؟»

حضرت فاطمه علیهاالسلام به پدر احترام کرد و عرض نمود: «تا نظر شما چه باشد.»

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «اَذِنَ اللّهُ فیه مِن السماءِ»؛ خداوند از آسمان اجازت فرموده است. حضرت فاطمه علیهاالسلام عرض کرد: «رضیتُ بِما رضَیَ اللّهُ لی و رسولُه»؛ خشنودم بدانچه خدا و پیامبر او برای من رضایت داده اند.^(۶)

چنان که ملاحظه می شود، نبی اکرم صلی الله علیه و آله با وجود آنکه از سوی حق تعالی اذن داشت و خود نیز به شخصیت بی بدیل امام علی علیه السلام آگاه بود، با دخترش در امر ازدواج مشورت کرد و با این حرکت ظریف و سنجیده، خواست به مردم بفهماند که از سنّت دوران جاهلیت دوری کنند و والدین بدون مشورت و رضایت دختران، در انتخاب همسر اقدام نکنند و این بزرگ ترین میراث و درس عملی است که از سیره بزرگان اسلام برای زنان جامعه اسلامی بر جای مانده.

د. حق نگه داری و تربیت کودک

بار عاطفی که آمیخته با وجود زن است، بهترین عنصر برای نگه داری و تربیت کودکان به حساب می آید. تجربه به ما آموخته است کودکانی که از دامن پرشور و صفای مادران دور مانده اند چه لطمات جبران ناپذیری متحمّل شده اند! عاطفه مادر هر مشکلی را آسان می کند و هر نابسامانی خانوادگی را سامان می دهد. ابرهای غم آلود با ظهور خورشید عاطفه مادر زایل می شوند.

حکایت دل انگیز عاطفه در سیره فاطمه زهرا علیهاالسلام با سابقه خطّاطی بین حسن و حسین علیهماالسلام پدیدار می شود؛ رسول اکرم صلی الله علیه و آله به آن دو بزرگوار فرمود: هر کس خطش زیباتر است، قدرتش نیز بیشتر است. حسن و حسین علیهماالسلام هر کدام خط زیبایی نوشتند. اما رسول خدا صلی الله علیه و آله قضاوت نکرد و آن دو بزرگوار را به مادرشان فاطمه علیهاالسلام هدایت فرمود، تا اگر در قضاوت نگرانی پدید آید، با عاطفه مادری جبران شود. حضرت زهرا علیهاالسلام دید هر دو خط زیبا هستند و هر دو در این مسابقه هنری شرکت نموده اند، چه باید کرد؟ «اَنَا ماذا اَصْنَعُ و کیفَ اَحکُم بینهما؟»؛ من چه می توانم کنم و چگونه میان دو کودکم داوری نمایم؟ سرانجام، به فکرش رسید قضاوت نهایی را به تلاش خودشان واگذارد. فرمود: «ای نور دیدگانم! رشته این گردنبند را پاره می کنم و دانه های آن را بر سر شما می ریزم و دانه های آن را میان شما پخش می نمایم. هر کدام از شما دانه های بیشتری برگیرد، خطش بهتر است و قدرتش بیشتر.»^(۷)

دلیل امام خمینی رحمه الله زیباترین تعابیر حکیمانه را در مورد زن مؤمن به زبان آوردند که به عنوان تبرّک، فرازی از آن را در اینجا می آوریم: «زن نقش بزرگی در اجتماع دارد. زن مظهر تحقّق آمال بشر است. زن پرورش دهنده زنان و مردان ارجمند است. از دامن زن، مرد به معراج می رود. دامن زن محل تربیت بزرگ زنان و بزرگ مردان است.»^(۸)

ه . حق خویش در نظام خانواده

«خانواده» جامعه کوچکی است که از مجموع افراد آن، اجتماع بزرگی شکل می گیرد. پس خانواده یک واحد اجتماعی است که همانند آن باید از نظم و روابط معیّنی برخوردار باشد. محور خانواده عمدتا والدین هستند که تنظیم و اداره امور را بر اساس تعریف وظایف و تقسیم کار به عهده می گیرند و هرگز رابطه آمر و مأموری یا رئیس و مرئوسی بین زن و مرد مطرح نیست، بلکه هر کدام به اقتضای طبیعت و سازمان خلقت، عهده دار وظایفی می شوند که علاقه و قابلیت انجام آن را دارند. به گونه ای که در سیره پربار حضرت زهرا علیهاالسلام ملاحظه می شود، روابط او با همسرش حضرت علی علیه السلام بر اساس تقسیم کار و احترام متقابل و قبول مسئولیت به مقتضای فطرت و علاقه مندی بود. آن گاه که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: کارهای داخل منزل را فاطمه علیهاالسلام و کارهای بیرون منزل را علی علیه السلام انجام دهد، حضرت زهرا علیهاالسلام با خوش حالی فرمود: «فلا یَعلمُ ما داخلنی مِن السرورِ الاّ اللّهُ بأکفائی رسولِ اللّه مِن تحمّلِ رقابِ الرّجالِ»؛^(۹) جز خدا کسی نمی داند که از این تقسیم کار چقدر خوش حال شدم؛ زیرا رسول خدا مرا از انجام کارهایی که مربوط به مردان است، بازداشت.

بنابراین، با در نظر گرفتن دو عامل «فطرت» و «علاقه مندی»، می توان وظایف متقابل زن و مرد را به شرح ذیل خلاصه کرد:

تقسیم وظایف در خانواده:

۱. مدیریت خانواده: مرد به خاطر اینکه از قدرت و استقامتی بیش از زن برخوردار است و نیز میل طبیعی او به قبول مسئولیت و تحمّل سختی ها بر زن برتری دارد، در اداره خانواده، از زن سزاوارتر است. به همین دلیل، قرآن کریم می فرماید: «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاء.» (نساء: ۳۴)

البته این به معنای سلطه مرد و تصمیم گیری های خودسرانه او نیست، بلکه منظور آیه این است که مردان را بر زنان حق مسئولیت و نگهبانی است، وگرنه زن در محیط خانه از استقلال داخلی برخوردار است و بخش اعظم مسئولیت تنظیم و برنامه ریزی زندگی بر عهده اوست و حتی مرد حق تحمیل کاری را بر زن ندارد و در تصمیم گیری های مربوط به زندگی مشترک، باید با زن مشورت کند؛ چنان که قرآن کریم می فرماید: «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ.» (نساء: ۱۹)

۲. تربیت کودکان: مسئولیت تربیت کودکان عمدتا بر عهده زن است؛ زیرا رشد سالم طبیعی روح و جسم طفل ملتزم به عاطفه سالم و معتدل است که در دامن مادر تبلور می یابد. از سوی دیگر، حوصله و جوشش محبت نیز در زن بیش از مرد است. به همین دلیل، در مراقبت و نگه داری کودک، علاقه و آمادگی بیشتری از خود نشان می دهد. اگرچه نقش پدر در سنین بلوغ و مراحل پس از آن در تربیت فرزند محسوس تر می شود، اما نباید فراموش کرد که اساس درست نظام تربیتی را مادر پی ریزی می کند. شیر حلال، دامن پاک، یاد و توکّل به خدای متعال و انعکاس انوار ایمان از قلب باصفای مادر به کودک، عصاره تربیت صحیح محسوب می شوند.

۳. تنظیم روابط سالم خانوادگی: به دلیل آنکه زن مظهر رحمت و عطوفت است، مسئولیت اصلی تنظیم روابط سالم را بین اعضای خانواده بر عهده دارد و بسیاری از مشکلات با حوصله و تأنّی و خوش رفتاری او حل و فصل می شوند و ناسازگاری های بین فرزندان به مدارا و همدلی مبدّل می گردند. به همین دلیل، خداوند متعال تأکید می کند که زن باید دامن خود را، که مظهر پاکی و صفا و حریم عزّت و اخلاق خانواده است، به خوبی حفظ نماید و آثار این حفاظت، فروتنی و خوش رفتاری نسبت به شوهر و فرزندان است. «فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِّلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللّهُ.» (نساء: ۳۴) زنان در مقابل حقوقی که خداوند برای آن ها مقرّر کرده است، باید نیکوکار و در مقابل همسر فروتن، و نگهبان دامان خود و اموال شوهران خویش باشند.

۴. تقویت روح اجتماعی و عدالت: تقویت روح همکاری و همدلی بر مبنای عدالت در بین اعضای خانواده عمدتا از وظایف مرد است. صفا و عاطفه در خانواده نباید به گونه ای هدایت شود که فرزندان را در پذیرش دیگران و روح جمعی نامتعادل کند. از این رو، تقویت روح اجتماعی حول محور عدالت در تقسیم امکانات زندگی و بهره مندی مساوی فرزندان از تحصیلات خانوادگی و آموزش عملی عدالت برای فرزندان است. بنابراین، انسان های سالم و عدالتخواه از دامن خانواده پا به اجتماع می گذارند. به همین دلیل، حسّاسیت کار والدین، به ویژه مادر، که بیشتر اوقات با کودکان سر و کار دارد، مشخص می شود و هیچ مسئولیتی سنگین تر از تربیت و هدایت فرزندان بر دوش والدین نیست و این کار ارزشمند از عبادات بزرگ محسوب می شود، به گونه ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله از یاران خود پرسیدند: «در کدام لحظه زن به خدا نزدیک است؟»

پاسخ مناسبی دریافت نکردند تا اینکه این سؤال از طریق حضرت علی علیه السلام به حضرت زهرا علیهاالسلام رسید و ایشان پاسخ داد: «اَدنی ما تَکونُ مِن رَبِّها اَن تَلزمَ قَعْرَ بَیتِها»؛^(۱۰) آن لحظه ای که زن در خانه خود می ماند و به امور زندگی و تربیت فرزند می پردازد، به خدا نزدیک تر است.

و. حق دادخواهی

زن در هر زمینه ای که به او ظلم شود، حق دادخواهی دارد و شخصا می تواند نفقه و مهر خود را از شوهر مطالبه کند؛ زیرا نفقه و مهر از حقوق شرعی زن هستند و مرد در هر شرایطی ملزم به پرداخت آن هاست، و در صورت امتناع، زن می تواند اقامه دعوی کند و قانون هم موظّف است از او حمایت نماید. همچنین حق طلاق برای زن محفوظ است و در صورتی که ادامه زندگی با مرد را به صلاح خود ندید، حق تسلیم دادخواست به دادگاه مدنی را دارد. دادگاه هم با استماع دلایل زن برای طلاق و ارجاع آن به داوران، تصمیم نهایی را اتخاذ خواهد کرد. همچنین اگر حقوق اجتماعی زن در هر زمینه ای پایمال شوند، حق دادخواهی برای او محفوظ است؛ چنان که حضرت زهرا علیهاالسلام برای اعاده باغ فدک، مسلمانان را به یاری و دادخواهی فراخواند و حتی به منازل مهاجر و انصار می رفت و از آنان می خواست که غصب فدک و مقام امامت را ساده تلقّی نکنند و برای بازستانی حق اهل بیت علیهاالسلام قیام نمایند. برای نمونه، به منزل معاذ بن جبل رفت و فرمود: «یا معاذَ بنِ جبلٍ اِنّی قد جئتُکَ منتصرهً و قد بایعتَ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله اَن تَنصُرَهُ و ذریَّتهُ و تَمنعَهُ مِمّا تَمنعُ مِنه نفسَک و ذرّیَتکَ»؛ ای معاذ بن جبل! من نزد تو آمده ام و از تو طلب یاری دارم؛ زیرا با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بیعت کردی تا پیامبر و فرزندان او را یاری کنی و از آنان دفاع نمایی؛ همچنان که از خود و خاندانت دفاع کنی.

همان گونه که ملاحظه می شود، حق دادخواهی برای زن، حتی با مراجعه به کسانی که احتمالاً در احقاق حق او مؤثرند، جایز است؛ چنان که حضرت زهرا علیهاالسلام وقتی از عدالت هیأت حاکمه نومید شد، به یاران پیامبر صلی الله علیه و آله که پیمان یاری او و ذریّه اش را امضا کرده بودند، رجوع کرد.

ز. حق انفاق

«انفاق» نوعی معامله با خداست؛ چنان که انسان مؤمن بخشی از سرمایه زندگی خود را به نیازمندان می بخشد و در قبال آن، بر اجر معنوی و ذخایر اخروی خود نزد خدا می افزاید. به عبارت دیگر، انفاق نوعی پس انداز نزد خداست. از این نظر، خداوند متعال بندگان خود را مکرّر در آیات قرآن کریم تشویق به انفاق می کند: «وَأَنفِقُوا مِمّا رَزَقْنَاکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ»(منافقون: ۱۰)؛ و انفاق کنید آنچه را روزی شما کردیم، پیش از آنکه مرگ شما فرارسد.

اصولاً انفاق در مواردی صورت می گیرد که چیزی مازاد بر نیاز انسان باشد، اما با توجه به سیاق آیه مزبور، انفاق همه آنچه را خدای متعال روزی انسان کرده است شامل می شود. بر این اساس، زن حق دارد اموال شخصی خود یا اموال مشترک زندگی را در حد متعارف انفاق کند و کسی حق ندارد او را از این کار معنوی محروم نماید. انفاق در سیره حضرت زهرا علیهاالسلام مفهوم خاص خود را دارد؛ زیرا این بانوی بزرگوار آنچه را هم خود محتاج آن بود، اعم از خوراک و پوشاک، در راه خدا انفاق می کرد و این نوعی ایثار و از خودگذشتگی است. بنابراین، انفاق در عین نیازمندی را «ایثار» گویند.

حضرت زهرا علیهاالسلام به انفاق بسیار علاقه مند بود؛ فرمود: «حُبِّبَ اِلیّ مِن دُنیاکم ثلاثٌ تلاوهُ کتابِ اللّه والنظرُ فی وجهِ رسولِ اللّهِ و انفاقٌ فی سبیلِ اللّهِ»؛^(۱۱) از دنیای شما، سه چیز محبوب من است: تلاوت قرآن، نگاه به چهره رسول خدا صلی الله علیه و آله و انفاق در راه خدا.

مرد گرسنه ای در مسجد مدینه بپا خواست و گفت: «ای مسلمانان! از گرسنگی به تنگ آمده ام، مرا مهمان کنید.» پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «چه کسی این مرد را امشب مهمان می کند؟»

حضرت علی علیه السلام پاسخ داد: «من، یا رسول اللّه.» کمی بعد وارد منزل شد و از فاطمه زهرا علیهاالسلام پرسید: «آیا غذایی در منزل داریم؟ مهمانی گرسنه آورده ام!» حضرت زهرا علیهاالسلام ایثارگرانه گفت: «ما عندَنا اِلاّ قوتُ الصّبیّهِ و لکنّا نُؤثِرُ به ضَیفنا»؛ در خانه ما غذایی نیست، مگر به اندازه خوراک دختر بچه، اما همین مقدار غذا را هم به مهمان می بخشیم و گرسنگی را تحمّل می کنیم. به خاطر این ایثار حضرت فاطمه علیهاالسلام بود که خداوند متعال آیه ذیل را در ستایش این عمل نازل کرد: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیًما وَأَسِیرًا.» (انسان: ۸)^(۱۲)

بر اساس این حدیث، انفاق و ایثار در راه خدا، حق معنوی زنان است و شوهران با داشتن تمکّن مالی و نیازهای غیرضروری، حق ممانعت از زنان را ندارند، به شرطی که نظام خانواده مختل نشود و از افراط کاری احتراز گردد.

ح. حق عبادت و بندگی

زن و مرد در میدان بندگی و تحصیل عمل صالح فرقی با یکدیگر ندارند. اقدام به واجبات و عمل به مستحبات در حد اعتدال از کارهای پسندیده ای است که در میزان عمل برای زن و مرد به یک اندازه ثواب و اجر اخروی آن ها محاسبه می شود. قرآن کریم می فرماید: «فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاَ أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنکُم مِن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی بَعْضُکُم مِّن بَعْضٍ.» (آل عمران: ۱۹۵)

برای حضرت زهرا علیهاالسلام مهم ترین لحظات زندگی موقعی بود که با خدا خلوت می کرد. لذت انس با محبوب یگانه او را از هر لذتی بازمی داشت و تماشای جمال زیبای یار حاجت توجه به غیر را از او می گرفت. خود می فرماید: «شَغلَنی عن مسألهٍ لذهُ خدمتِهِ لا حاجهَ لی غیرَ النظرِ الی وجههِ الکریمِ»؛^(۱۳) لذتی که از خدمت حضرت حق می برم مرا از هر خواهشی بازداشته است. حاجتی جز این ندارم که پیوسته ناظر جمال زیبا و والای خداوند باشم.

ذوق عرفانی و شوق دل دادگی حضرت زهرا علیهاالسلام به حدی بود که در مقام اطاعت و بندگی، از خود بی خود می شد. زردی رخسار و لرزش در عبادات از علایم آن بود. استغراق حضور و ذکر دایم او را از خستگی بدن و ورم زانوها غافل می ساختند. در توصیف عبادت حضرت زهرا علیهاالسلام همین بس که وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از ازدواج او، از مولای متقیان علی علیه السلام سؤال کرد: «همسرت فاطمه علیهاالسلام را چگونه یافتی؟» حضرت علی علیه السلام پاسخ داد: «نِعَم العونُ علی طاعهِ اللّهِ»؛^(۱۴) در اطاعت کردن از خدا، خوب یاوری است.

با این بیان، عبادت و بندگی حقّ مسلم زنان است و هیچ شوهری حق ندارد همسر خود را از عبادت بازدارد. ساعات عبادات واجب مخصوص خدایند، هر مسلمانی باید به انجام فرایض قیام کند؛ در سایر اوقات هم که به سایر مسئولیت ها و وظایف زن لطمه ای نمی زند، او می تواند با اختیار خود، به عبادت خدا مشغول شود. مردان باید به وجود زنان صالح و مؤمن خود افتخار کنند که پس از فراغت از کارهای روزمرّه، به خلوت انس با خدا می شتابند و به جای پرداختن به کارهای زاید و تفریحات بی فایده، در گلستان عبودیت به تماشای جلوه یار می نشینند و دامن خود را از لاله های عشق و ایمان پر می کنند و با شکوفا کردن غنچه عاطفه در باغ خدایی، فضای پر ترنّم و شادابی برای تربیت فرزندان فراهم می کنند. چنین زنان صالح و عفیفی سرمایه های گران قیمتی هستند که مردان باید از توفیق زندگی مشترک با آنان همواره خدا را شاکر باشند.

امروزه کارشناسان مسائل خانواده به مواردی در روابط مشترک اشاره می کنند که وجود یا عدم آن ها در فرایند نظام خانواده تأثیر چندانی ندارد، اما بعضا از تأثیر شگرف و اعجازگر ایمان و روح عبودیت در اعضای خانواده، به ویژه زن، غفلت می ورزند و در زمینه هماهنگی بین ظرفیت های روحی و بار معنوی میان زن و مرد، که در ایجاد تعادل محیط خانواده نقش بسزایی دارد، عمدتا حرفی برای گفتن ندارند و مردانی را که با محدود کردن اوقات عبادت زن و بعضا منع آن، خانواده را به اسارت باورهای غلط می کشند، اصلاً مورد نکوهش یا تنبیه قرار نمی دهند.

بدین سان، در نظام تربیتی اسلام، سلامت روحی و روانی زن پایه و اساس است و آنچه سلامت زن را تضمین می کند عبادت و بندگی خالصانه است که جوشش عاطفه و محبت زن را در مسیر واقعی خود هدایت می نماید و همه اعضای خانواده را از فیض آن بهره مند می سازد.

ط. حق زینت و آرایش

زنان حق دارند از آرایش و وسایل زیبایی و بوهای خوش برای شوهر و محارم خود در منزل استفاده کنند. آنچه در اسلام نهی شده استفاده از عطر و آرایش برای نامحرمان یا در محیط جامعه است که موجبات فساد اجتماعی را فراهم می سازد.

حضرت زهرا علیهاالسلام به عنوان الگوی زنان مسلمان، همواره در زندگی از عطر و بوی خوش استفاده می کرد، بخصوص هنگام نماز و نیایش، خود را با عطر و بوی خوش، آراسته می ساخت. اُمّ سلمه، از حضرت زهرا علیهاالسلام پرسید: آیا عطر و بوی خوش ذخیره کرده اید؟

می گوید: آن حضرت فرمود: آری، سپس رفت و شیشه عطری آورد و مقداری در کف دست من ریخت. بوی خوشی داشت که هرگز نبوییده بودم! گفتم. این عطر خوش بو