خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل علم و اندیشه در تمدن اسلامی (۱۲)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل علم و اندیشه در تمدن اسلامی (۱۲) :

رابطه نژاد و فرهنگ؟

همه نژادهای بشری، در صورت فراهم شدن شرایط اجتماعی و اخلاقی مناسب می توانند از تمامی خصوصیات انسانی برخوردار

باشند

.

در وضع کنونی علوم، مطلقا نمی توان برتری یا فروتری عقلانی نژادی را نسبت به نژاد دیگر، مسلم دانست . هرگاه بکوشیم تا

اختلافهای زیست شناسی نژادها را بر مبنای قابلیت های روانی ویژه، تعریف کنیم، چه آنها را به صورت مثبت و چه به صورت منفی،

نشان دهیم، در هر دو حال، از حقیقت علمی به دور افتاده ایم

(۱)

.

بنابر استعداد خدادادی، هر فرد و هر ملتی از استعداد طبیعی بهره مند است و با توجه به مقتضیات محیطی و تربیتی، می تواند

آن را بارور ساخته و نضج دهد و به مقام شایسته انسانی خود برسد

.

اگر علم و فرهنگ، موروثی ملتها می بود، هرگز اختلاف حالات اجتماعی ملتی در تاریخ، رخ نمی داد . اینکه می بینیم مثلا همین

عربها در تاریخ از بیابان گردی و عقب ماندگی مطلق به تمدن درخشان می رسند و از آن مرحله به قیادت و رهبری انسانها در علم و

فرهنگ نائل می شوند، دلیل بارز این حقیقت است که جوامع هم، بمانند افراد در دگرگونی شرایط و اوضاع اجتماعی، در اثر تعلیم

و تربیت، حالات گوناگونی را به خود می گیرند

.

اعجاز اسلام

سخن این است که آئین اسلام به عنوان آئینی الهی، دینی است استعداد پرور و علم گستر، و در هرجا و در میان هر ملتی که نفوذ

کرده آنها را تغییر داده و فرهنگ و تمدنشان را دگرگون ساخته و استعدادشان را شکوفا نموده است

.

این استعداد پروری و شکوفائی ذوق، در مرحله اول در میان خود عربها رخ داد و به قول استاد محمد رضا حکیمی: «نفوذ و

پیشرفت یک دین با مرام به چند عامل نیازمند است: فکر، فداکاری، امکانات و پیروان . در دین اسلام، فکر را قرآن کریم داد

.

فداکاری در راه آرمان را خود «عرب » تحمل کرد، امکانات مادی بیشتر از ثروت خدیجه علیها السلام بود

(۲)

و اما یاران پیامبر به جز

–

یکی و دو تن – همه عرب بودند

.

اعراب بودند که در رکاب پیامبر جنگیدند و یاران و اصحاب ائمه که معارف اسلام را آموختند و یا مجاهدت های بسیار آن را

منتشر کردند، جز اندکی عرب بودند . بیشترین و قدیمترین شاعران بزرگ شیعه، سخنگویان حق و نشردهندگان ایده ئولوژی

اصیل اسلام، عرب بودند

» .

بیشتر کسانی که در طول قرون نخستین اسلامی، برای زنده کردن اسلام، قیام کردند و جان دادند . سادات، یعنی از اولاد پیامبر

بودند و این گروه، جز اندکی همه و همه عرب بودند

(۳)

.

در حالی که می دانیم وضع عرب پیش از ظهور اسلام چگونه بوده است

.

آنچه مهم است، انقلاب و تحول اجتماعی و جهش فکری است که چنین جامعه عقب مانده ای را در اثر تربیت و استعدادپروری خود

توانسته است از جهل و غفلت بیرون آورد و به مرتبه علم و فرهنگ و فضیلت و اخلاق برساند و چنان تحول و جهشی ایجاد نماید که

امتی عقب مانده، خود قافله سالار ملتهای دیگر شود

.

برخورد منصفانه و نقد دور از تعصب اندیشه ها

یکی از نشانه های بزرگواری امتی در ایجاد تمدن و فرهنگ گسترده و در عین حال، عامل بقای آن، سعه صدر، وسعت اندیشه و

برخورد منصفانه و دور از تعصب نسبت به همه اندیشه ها و تفکرات است

.

خوشبختانه، این ویژگی در تعالیم اسلامی و فلسفه قرآنی ، به طور کامل وجود دارد . اگر ما، به فرض، انتقادات امام محمد غزالی را

نسبت به فلسفه و اندیشه های عقلانی نادیده بگیریم که از افکار فلاسفه نسبت به ایمان مردم واهمه داشته، از همین رو، با تعصب

خاصی (تکفیر فلاسفه) [و آیا تکفیر می تواند جلوی اندیشه را بگیرد؟!] . از افکار فیلسوفان انتقاده کرده است . با وجود این، خود

غزالی، بینش عارفانه ویژه ای در جهان اسلام به وجود آورد و فضای فکری گسترده ای خلق کرد . در اینجا بجاست که گفته فیلسوف

اسلامی «ابن رشد» را در نظر آوریم

:

«

در مطالعه سخن دیگران، وظیفه ما این است که بنگریم و ببینیم آنچه می گویند و در کتابشان آن را اثبات می کنند، اگر موافق

حق باشد، آن را بپذیریم و گوینده را سپاس گوییم (اگرچه صاحب آن سخن، غیر موافق دین ما باشد) و اگر گفته اش، غیر موافق

حقیقت باشد، اشتباهش را بر او نمایانده و عذرش خواهیم

» ^(۴) .

مجموعه این عوامل سبب شد که اسلام، مسلمانان را بی تعصب، تربیت نماید و فضایی جهت پرورش دانشمندان به وجود آورد . در

این فضا بوده است که حکمت یونانی، نجوم هندی و دیگر منابع فرهنگی را به وسیله مترجمان زبردست ترجمه شود و آن چه به

سود جامعه نو اسلامی بود، انتقال دهند . [خذ ما صفاء دع ما کدر

] .

در بین مسلمین، سبب عمده حصول آنچه «معجزه اسلامی » خوانده می شود بی هیچ شک، ذوق معرفت جویی و حس کنجکاوی

است که تشویق و توصیه قرآن و پیامبر، آنرا در میان مسلمانان، برانگیخت . و کثرت علماء، اطباء و مترجمان در عهد عباسی، شاید

این سؤال را به خاطر بیاورد که آیا همه اینان عرب بوده اند؟

!

جواب معروف ابن خلدون در مورد این دوره می تواند صادق باشد (نه به صورت کلی، چنانکه خواهیم گفت) وی می گوید

:

«

حمله العلم اکثرهم العجم » «چنانکه در سراسر تمدن اسلامی، در بین کتابهای طب و نجوم و فلسفه نیز بعضی آثار مهم هست که

عربی است اما به دست غیر مسلمانان انجام شده است (صابئین، یهود و نصاری) با این همه نه این آثار، غیر اسلامی محسوب

می شود، نه علمای عربی نویس را که غیر عرب هستند، «عجم » نامیده می شود

.

از آنجا که در جاهائی که منشا و مولد این علماء مشهور عصر عباسی، (خوارزم، فرغانه، فاراب، سند) در پیش از اسلام، نشانی از

فعالیت علمی وجود نداشت . و وقتی این جوش و هیجان برای کسب علوم اسلامی است، آیا آن را باید به حساب «نژاد و اقلیم

»

گذاشت

(۵)

.

اگر در این میان تمجیدی هست، باید آنرا به حساب «اسلام » گذاشت، نه نژاد و اقلیم و نه از خاصیت روحی و ویژگیهای نژادی و

تجلیات روانی ملی . جا دارد که همان سخن نخستین مان را تکرار کنیم که همه نژادهای بشری در صورت وجود شرایط اجتماعی و

اخلاقی معین می توانند از تمام خصوصیات انسان برخوردار باشند . اعراب قبل از اسلام و الجزائر قبل از جنگ، دو نمونه و گواه

صدق این مدعا هستند که اولی با پذیرش اسلام، استعدادش شکوفا گردید و اعراب جاهلی به امتی متعالی بدل شد و دومی، از

بردگی استعمار به صورت ملت آزاده در آمد

.

در این سخن، بر این باوریم که تمدن اسلامی، جهان وطنی است و همه ملتها، در ترکیب و ایجاد آن، سهم وافری دارند، حتی غیر

مسلمانان و از آن هیچ قوم و نژادی خاص نیست، برای مثال، ایرانیان مؤسس آن باشند و عربها فاقد تمدن و جیره خوار آنها . بلکه

اگر به انصاف بنگریم، اعراب تازه مسلمان شده که استعدادشان به تربیت شکوفا گردیده، در واقع، «سپاه ترویج » این آئین جدید

انسان ساز و فرهنگ ساز بوده و پیام آن را به دیگر ملتها، رسانیده و آنان را از یوغ بردگی و اسارت اوهام و خرافات ادیان، آزاد کرده

است

.

نقد نظریه ابن خلدون

در این میان، گفته علامه «ابن خلدون » ، بسی عجیب می نماید که «اکثر حمله علم را غیر عرب (عجم) و ایرانی می داند و می گوید

: «

از امور عجیب یکی این است که حاملان علم در اسلام، بیشتر، از عجم بودند، خواه در علوم شرعی و خواه در علوم عقلی و اگر در

میان علماء مردی در نسب عربی بوده و در زبان و جای تربیت و پرورش از عجم شمرده می شد و این از آن روی بود که در میان ملت

اسلام در آغاز امر، علم و صنعتی، بنا به مقتضای سادگی آن وجود نداشت و احکام شریعت و اوامر و نواهی خداوند را رجال، سینه

به سینه نقل می کردند و آن را از «کتاب و سنت » می گرفتند

.

فنون، نتیجه تمدن است و عرب، دورترین مردم، از آنند . پس علوم خاص نواحی متمدن گشت و عرب از آن دور ماند . متمدن ترین

این عهد، همه عجم; یا از کسانی بودند که در معنی از آن دسته شمرده می شوند: یعنی موالی و اهل فارس

… ^(۶) .

این عبارتها از ابن خلدون بیان کننده آن است که ایرانیان، بنیانگذاران تمدن اسلامی بوده اند و دیگر مسلمانان به ویژه عربها

چندان سهمی در این فرهنگ و تمدن اسلامی ندارند

.

بر این بیان، اشکالات چندی وارد است که در نقد این گفتار، باید

به آنها اشاره کرد

.

نقد نظریه

۱ .

تمدن اسلامی یک تمدن ترکیبی است که همه مسلمانان، در خلق و ایجاد آن، سهم دارند و خدمت کرده اند . اگر چه نسبت این

سهم و خدمت متفاوت است، اما نه چندان که ملتی صاحب همه چیز باشد و ملتی فاقد همه چیز

.