خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل کلامی پیرامون تلفظ صحیح حرف ضاد

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کلامی پیرامون تلفظ صحیح حرف ضاد :

چکیده

ضرورت حصول اطمینان از صحت قرائت نماز و اهمیت تلاوت مقبول و دلنشین کلام الهی و اقتدا به معصومین علیهم السلام که امرای بی بدیل بیان و فصحای همیشه دورانند، فراگیری تلفظ صحیح حروف عربی را برای ما، مسلمانان غیر عرب، ایجاب می کند. در این میان، صعوبت ادای حرف «ضاد» که بعضا به تردید و ایجاد وسوسه در صحت نماز و حسن تلاوت می انجامد، از یک طرف و عام البلوی بودن مطلب و گره خوردن آن با دین و عبادت مردم از سوی دیگر، سنگینی مسئولیت محققین و اهل خبره را مضاعف و بر لزوم چاره اندیشی و اقدام مؤثر تأکید می نماید.

در این راستا، تبیین نحوه تلفظ، نقل اهم اقوال ادبا، بیان عصاره نظر فقها و در نهایت تلاش برای ابهام زدائی و دفع شبهات مربوط به ادای حرف یاد شده، اهداف تنظیم و تقدیم این مقاله اند.

کلید واژه: ضاد.

الحمد لله رب العالمین و صلی اللّه علی محمد و آله الطاهرین

مقدمه

تلفظ صحیح حرف ضاد، با صحت نماز که ستون دین است و درستی قرائت قرآن کریم که سخن پروردگار جهانیان است بستگی کامل دارد. با این حال در سالهای اخیر، چگونگی تلفظ آن مورد بحث و اختلاف و چانه زنی قرار گرفته که علت آن عبارت است از حضور عده ای از استادان قرائت از مصر و کشورهای عربی دیگر در جمهوری اسلامی و توزیع نوارهای صوتی و لوح فشرده رایانه ای از آنها و دیگران و پخش قرائت آنان از مراکز صدا و سیما.

بدین جهت، از من خواسته شد مختصری در این باره بنویسم، تا شک و شبهه و تردید از بین برود؛ چرا که حقیقت مسأله حتی بر بسیاری از طلبه های جوان علوم اسلامی مشتبه شده، چه رسد به دیگران و متأسفانه گاهی همین تردید، از شرکت جستن آنها در نمازهای جمعه و جماعت که به امامت بهترین دانشمندان برگزار می شود به این عذر که تلفظ ضادشان غلط و یا حداقل مشکوک است، مانع می گردد؛ با آن که تلفظ این ائمه جماعت، به روش مشهوری است که نسل اندر نسل، از دانشمندان برگزیده و قرّا بزرگوار به ما رسیده است.

بعد از این مقدمه، با استعانت از خدا و با توکل بر او، تحقیقی در این خصوص تقدیم می گردد. از خدای بزرگ مسألت می کنم که آن را به برترین وجه قبول فرماید و به بهترین رویش برویاند.

چنان که خواهیم دید، بزرگترین دانشمندان زبان عرب و علمای تجوید و محققین از فقیهان، از زمان «سیبویه»^(۱) تا روزگاران متأخّر، به روشنی بیان کرده اند که حرف ضاد به وسیله یکی از دو پهلوی زبان و دندانهای آسیای جنب آن، ادا می شود و تلفظ از غیر این محل، ادا کننده ضاد عربی، با ویژگی هایش، نیست و چه بسا، بتوان ادعا کرد که تلفظ به غیر این روش، نوآوری و بدعتی است که از آمیختگی غیر عرب با عرب به وجود آمده و از درون زبان عربی فصیح، که قرآن کریم بدان نازل شده، نمی باشد.

اقوال ادیبان و دانشمندان تجوید

۱ زمخشری^(۲) درگذشته به سال ۵۳۸ در کتابش به نام «المفصّل» می گوید: «وللضاد اول حافه اللسان و ما یلیها من الاضراس.» مخرج ضاد اول تیغه (کناره پهلو) زبان و دندانهای آسیای جنب آن است.

۲ ابن یعیش^(۳) درگذشته به سال ۶۴۳ در شرحش بر «المفصّل» چنین می نویسد: «والضاد من حیّز الجیم و الشین والیاء و لها حیّز واحد لانها تقرب من اول حافه اللسان و ما یلیها من الاضراس الا انک ان شئت تکلفتها من الجانب الایمن و ان شئت من الجانب الایسر.»^(۴) ضاد با ج، ش و ی قریب المخرج است و مخرج آن در امتداد هریک از دو لبه زبان قرار دارد و می توان آن را به کمک هریک از دو لبه جانبی زبان و دندانهای آسیای مجاور ادا کرد. سپس «ابن یعیش» در عباراتی به تلفظ ضاد به اسلوب های دیگر اشاره می کند و از آنها به «ضاد ضعیفه» تعبیر می نماید و می گوید:

«الضاد الضعیفه من لغه قوم اعتاصت علیهم، فربما اخرجوها ظاء و ذلک لانهم یخرجونها من طرف اللسان و اطراف الثنایا، و ربما راموا اخراجها من مخرجها فلم یتأتّ لهم فخرجت بین الضاد و الظاء؛»^(۵)

«ضاد ضعیف» گویش گروهی است که تلفظ صحیح ضاد برای آنها دشوار است؛ پس گاهی آن را به صورت «ظاء» ادا می کنند و آن هنگامی است که حرف را از نوک زبان و سر دندانهای جلو بیرون می رانند و گاهی هم با آن که قصد دارند ضاد را از مخرج اصلی خودش ادا کنند، برایشان ممکن نمی شود و چیزی بین ضاد و ظاء درمی آید.

۳ ابن حاجب^(۶) درگذشته به سال ۶۴۶ در «شافیه» می گوید: «و للضاد اول حافتیه و ما یلیها من الاضراس؛»

تلفظ ضاد از ابتدای یکی از دو حافه زبان و دندانهای آسیای جنب آن انجام می شود.

۴ محقق رضی رضوان اللّه علیه ^(۷) در شرحش بر «شافیه» ابن حاجب می نویسد:

الحافه: الجانب و للسان حافتان من اصله الی رأسه کحافتی الوادی، و یرید باول الحافه ما یلی اصل اللسان و باخر الحافه ما یلی رأسه؛

حافه همان کناره و پهلوی زبان است و زبان دو حافه دارد که از ریشه تا سر آن ادامه دارد، مانند دو کناره صحرا و منظور ابن حاجب از اول حافه، آن قسمت از کناره زبان است که در انتهای آن قرار می گیرد و مقصودش از آخر حافه، قسمتی از کناره زبان است که به سر یا نوک زبان منتهی می شود. سپس «محقق رضی» دندانها و اقسام آن را تشریح کرده و می گوید:

فأنت مخرج الضاد من اقصی احدی حافتی اللسان الی قریب من رأس اللسان و منتهاه اول مخرج اللام؛ هذا الذی ذکرناه مخرج الضاد من اصل اللسان الی قریب من رأس اللسان، و موضعها من الاسنان نفس الاضراس العلیا، فیکون مخرجها بین الاضراس و بین اقصی احدی حافتی اللسان و اکثر ما تخرج من الجانب الایمن علی ما یوذن به کلام سیبویه و صرح به السیرافی، و یقال للضاد: طویل، لانه من اقصی الحافه الی ادنی الحافه ای الی اول مخرج اللام فاستغرق اکثر الحافه؛^(۸) مخرج ضاد از انتهای هریک از دو کناره زبان تا ابتدای مخرج لام که سر زبان است، ادامه دارد و این حرف به کمک دندانهای آسیای بالائی ادا می شود.

بنابراین، مخرج آن بین دندانهای آسیای بالائی و انتهای یکی از دو کناره زبان است و بیشتر از جانب راست ادا می شود، بنا بر آنچه که از سخن «سیبویه»^(۹) فهمیده می شود و «سیرافی»^(۱۰) هم به آن تصریح کرده است. به ضاد، «طویل» گفته می شود؛ زیرا مخرجش از انتهای کناره زبان تا اول مخرج لام یعنی نزدیک سر زبان ادامه دارد و در نتیجه بیشتر کناره زبان را دربر می گیرد.

و «نِظام»^(۱۱) در شرحش بر «شافیه» می نویسد: «و اخراجها (ای الضاد) من جانب الایسر الاکثر؛»^(۱۲) بیشتر چنین است که ضاد را از جانب چپ کناره زبان ادا می کنند.

۵ ابن جزَری^(۱۳) درگذشته به سال ۸۳۳ در کتابش «التمهید فی علوم التجوید» در بابی که به ذکر مخارج حروف اختصاص دارد، می گوید:و للسان عشره مخارج لثمانیه عشر حرفا… و من احدی حافتیه و ما یحاذیها من الاضراس، من الیسری صعب و من الیمنی اصعب، الضاد؛^(۱۴)

برای زبان ده مخرج وجود دارد که برای ادای هیجده حرف است… و حرف ضاد از یکی از دو کناره زبان و دندانهای آسیای مجاورش ادا می شود؛در حالیکه تلفظ آن از جانب چپ دشوار و از جانب راست دشوارتر است.

و هم او، هنگام سخن از خصوص حرف ضاد می گوید:

انها تخرج من المخرج الرابع من مخارج الفم من اول حافه اللسان و ما یلیه من الاضراس و هی مجهوره رخوه مطبقه مستعلیه مستطیله.

به تحقیق، این حرف از مخرج چهارم از مخارج دهان و تمام کناره زبان و دندانهای آسیای مجاور آن ادا می شود؛ و از نظر صفات، این حرف دارای صفات جهر، رخوت، اطباق، استعلا و استطاله است.^(۱۵)

سپس ادامه می دهد:

و اعلم ان هذا الحرف لیس من الحروف حرف یعسر علی اللسان غیره و الناس یتفاضلون فی النطق به فمنهم من یجعله ظاء مطلقا لانه یشارک الظاء فی صفاتها کلها و یزید علیها بالاستطاله فلولا الاستطاله و اختلاف المخرجین لکانت ظاء وهم اکثر الشامیین و بعض اهل المشرق، و هذا لا یجوز فی کلام اللّه تعالی…؛^(۱۶)

بدان که برای زبان، از نظر تلفظ، حرفی مشکل تر از ضاد نیست و مردم در ادای آن نسبت به یکدیگر متفاوتند؛ بعضی از مردم آن را کاملاً به صورت ظاء تلفظ می کنند؛ زیرا با ظاء در تمامی صفات مشترک است ولی علاوه بر آن صفات مشترک، دارای صفت استطاله است و اگر صفت استطاله و اختلاف مخرج آن دو نبود به ظاء تبدیل می شد. بیشتر اهل شام و بعضی از مردم مشرق چنین تلفظی دارند. و تلفظ کلام خدا به این صورت جایز نیست… .

مؤلف محقق کتاب «التمهید» که در ریاض به چاپ رسیده^(۱۷) در ذیل سخن مؤلف می نویسد:

یلاحظ ان نطق الضاد یختلف عند المتکلمین بالعربیه عما وصف به علماء العربیه الصوت کما یختلفون فیما بینهم فی اخراج هذا الصوت، فهو عند اکثر اهل العربیه ینطق دالا مفخمه، ای صوت سنانی لثویٌ شدید مجهور مطبق. فهو مختلف صفه، کما یختلف مخرجا عما وصف به علماء الصوت؛ کما تنطق الضاد ظاء او قریبا من الظاء فی بعض المناطق العربیه. و قد اشار المؤلف الی وجود هذین النطقین للضاد فی عصره کما وجدا قبله؛^(۱۸)

تلفظ ضاد نزد عرب زبانان با توصیف دانشمندان زبان شناسی عرب تفاوت دارد، همچنان که تولید صدای آن در بین مردم نیز متفاوت است. بیشتر عربها آن را مثل دال تفخیم شده و درشت تلفظ می کنند؛ یعنی صدای دندانی لثه ای دارای صفات شدت، جهر و اطباق. پس این حرف از نظر صفت و مخرج با توصیف آواشناختی اختلاف دارد، همان طور که بعضی از مناطق عربی آن را ظاء یا شبیه به آن تلفظ می کنند و مؤلف به این دو نوع تلفظ ضاد، در زمان خود که قبل از او نیز وجود داشته، اشاره کرده است.

اینها سخنان استادان ادب و قرائت است و همان طور که می بینید همه آنها به روشنی بیان کرده اند که محل نطق ضاد بین ابتدای پهلوی زبان و دندانهای آسیای مقابل آن است، و بعضی از آنها تصریح کرده اند که تلفظ ضاد به غیر این شیوه صحیح نیست.

دیدگاه فقیهان

سخن فقیهان در تعیین مخرج ضاد نیز همانند بیان دانشمندان زبان شناس است، چنان که مرحوم «محقق ثانی قدس سره »^(۱۹) درگذشته به سال ۹۴۰ که خود پرورش یافته «جبل عامل» از سرزمین های شام است می گوید:

و مخرجه هو اقصی حافه اللسان و ما یلیها من الاضراس التی فی جانب الایسر او الایمن؛^(۲۰)

مخرج ضاد همانا کناره زبان و دندانهای مقابل آن از جانب چپ یا راست است.

و مرحوم صاحب جواهر^(۲۱) درگذشته به سال ۱۲۶۶ می فرماید:

حرف ضاد دارای صفت شدت نیست و فقط دارای رخوت است، مانند ظاء؛ بلکه از «شیخ بهائی»^(۲۲) نقل شده است که «ابا عمروبن العلاء»^(۲۳)، سردمدار علم قرائت، معتقد به اتحاد و یکی بودن این دو حرف است^(۲۴) و دلائل و شواهدی بر این مطلب اقامه کرده است. البته سخن مذکور در اینجا خلاف حق است؛ زیر این دو حرف ضاد و ظاء فقط قریب المخرج هستند؛ نه متحدالمخرج، اما در عین حال، سخن آنها گواه روشنی است به بطلان آنچه که از مردم عامی شیعه و علمای سنّی مصر و سوریه حکایت شده است که آنها ضاد را به صورت ممزوج و ترکیبی از دال تفخیم شده و طاء مهمله ادا می کنند و از ضاد صحیح خالص که اهل بیت علیهم السلام به آن تلفظ می کردند، دوری جسته اند و مردم عراق و حجاز هم شیوه صحیح تلفظ ضاد را از اهل بیت علیهم السلام یاد گرفته اند.

این اختلاف در تلفظ ضاد، از زمانهای قدیم و گذشته های دور بین دانشمندان شیعه و سنّی وجود داشته است؛ گرچه از جماعتی نقل شده که بعضی از شیعیان در قرائت جدید با اهل سنّت موافقت کرده اند. «شیخ علی مقدسی»^(۲۵) رساله ای در این موضوع نوشت و طی آن تلفظ ضاد عراقی و حجازی را برتر دانست و «شیخ علی منصوری»^(۲۶) با تألیف رساله دیگری، نظر «مقدسی» را رد کرد و از جمله اشکالات او بر «مقدسی» این بود که تلفظ ضاد به صورتی که چیزی شبیه به ظاء باشد، شیوه همیشگی و پیروی شده اهل سنّت نیست؛ بلکه شیوه بدعت گذاران اهل تسنّن است. این کلام «منصوری» گواهی اوست بر صحیح بودن شیوه ما که دست به دست، از نبی اکرم صلی الله علیه و آله گرفته شده است و هم او بود که فرمود:

(إنّی اَفصَحُ مَن نَطَقَ بالضّاد)؛

«به درستی که من فصیح ترین کسی هستم که ضاد را تلفظ کرده است.»

و این سخن نبی اکرم صلی الله علیه و آله اشعار بر مطلوب ما دارد؛ زیرا تلفظ ضاد به شیوه دیگر، برای همه اشخاص، حتی برای زنان و کودکان آسان است. لذا مناسبتی نداشت که نبی اکرم صلی الله علیه و آله خودشان را به ادای فصیحانه چنین تلفظی مخصوص گردانند، برخلاف آن ضاد که ما تلفظ می کنیم؛ زیرا تلفظش به گونه ای که با ظاء متمایز باشد، دشوار است؛ چنان که عده ای از آنها هم بدان اعتراف کرده اند، همان طور که در ارجوزه ای، چنین سروده شده است:

وَالضّادُ وَ الظّاءُ لِقُربِ المَخرَجقَد یُؤذِنانِ بِالتِباسِ المَنهَجِ

ضاد و ظاء به خاطر نزدیک بودن محل تلفظشان، گاهی موجب اشتباه می شوند.

و دیگری گفت:

وَیَکُثُر التِباسُها بِالضّادِاِلاّ عَلَی الجَهابِذِ النَّقادِ

زیاد است که ظاء با ضاد اشتباه شود، مگر بر اهل فن و اصحاب دقت.

آن گاه مرحوم صاحب جواهر رحمه الله در ادامه چنین می فرماید:

«چیزی نزدیک به همین کلام از «سخاوی»^(۲۷)، «جرزی» و «ابن ام القاسم» حکایت شده است، بلکه سومی از آنها گفته است: جدا کردن ضاد از ظاء نیازمند تمرین و ورزیدگی کامل است.»

از دیگران نیز سخنانی به همین مضمون نقل شده که جای ذکر همه آنها نیست.

شایسته است بدانیم که ملاک تحقق امتثال امر، در مورد کلمه مشتمل بر ضاد، آن است که در عرف قارئین، حرف ضاد صحیح ادا شود و آنها عرفا صحت تلفظ را تصدیق کنند، چنان که در مورد بقیه حروف نیز همین طور است و «صدق عرفی» کافی است. بنابراین، وسوسه بسیاری از مردمی که گرفتار تردید در تلفظ و شناخت مخرج ضاد هستند وجهی ندارد و جز این نیست که این مشکل از سوی عده ای از جاهلان فارسی زبان که تلفظ عربی برای آنها دشوار است و از طرفی ادعای فهمیدن علم تجوید هم دارند، شروع شده است؛ وگرنه، اگر زبان کسی عربی سالم و دست نخورده باشد، بدون هیچ مشکلی حرف ضاد را از مخرج اصلی آن ادا می کند و اگر چنین نباشد، عرفا، اسم ضاد بر آن صدق نمی کند.

آن گاه مرحوم صاحب جواهر (رضوان اللّه علیه) می افزاید:

«بنا بر آنچه گفته شد، طرح مباحث صفات و تقسیم مخارج حروف، مثلاً به شفوی و غیر آن^(۲۸) صرفا به خاطر بعضی از مقاصد دیگر بوده است و قطعا منظور از آن، جدا کردن و تشخیص تلفظ حروف نیست؛ زیرا در تشخیص و تمییز یک حرف از حرف دیگر، صدق اسم آن کافی است، و احتیاجی به چنین دقت هایی که فقط افراد نادر از آن مطلعند نیست، بلکه چه بسا شناخت صفات یک حرف به طور کامل، جز برای خالق متعال که قوه سخنوری را در انسان به ودیعه گذاشته است، ممکن نباشد، و خدا داناتر است.»^(۲۹)

بیان یک تجربه

در سفرم به عراق برای تشرّف به زیارت عتبات عالیات که درود خدا بر صاحبان آن آستان باد عده ای از مردم عراق از شهرنشین ها و روستایی های آنها تا درس نخوانده ها و فرهنگی هایشان را آزمودم و متوجه شدم که همه آنها ضاد را به صورت ممزوج با دال تفخیم شده تلفظ می کنند.

این آزمون، با در نظر گرفتن گواهی صاحب جواهر رحمه الله بر عدم وجود چنین تلفظی در عراق، حتی در دوره او، دلالت دارد بر این که زبان عربی، در گذر زمان تغییر یافته و تحت تأثیر عوامل متعدّد قرار گرفته که اثرپذیری از زبانهای دیگر از آن جمله است؛ یا حداقل زبان عربی فصیح که در جزیره العرب و جاهای دیگر در دوره رسالت که سلام خدا بر صاحب آن و آلش باد و قبل و بعد از آن، تا صدها سال وجود داشته است، با بعضی از گویشهای عربی غیر فصیح و کمیاب مختلط شده است.

نتیجه تحقیق

به هر حال، کسی که سخن دانشمندان مورد اعتماد را بررسی کند، یقین می کند به این که در نطق صحیح ضاد باید به یکی از دو کناره زبان و دندانهای آسیای جنب آن تکیه شود و حرف ضاد دارای صفت شدت نیست؛ بلکه صفت رخوت دارد و صفت اطباق آن مانند صفت اطباق حرف صاد و طاء و ظاء نیست؛ بلکه اطباقی که در حرف ضاد مطلوب است، با گذاشتن قسمتی از زبان بر کام دهان محقق می شود.

اما صحیح بودن تلفظ ضاد به شیوه های دیگر، ثابت نشده است؛ چرا که هیچ یک از علما تا آنجا که می دانم وجود و صحت چنین تلفظی را «در زمان نزول قرآن» حکایت نکرده است؛ تا اگر کسی چنین تلفظ کند، بتوانیم بگوئیم به زبان عربی تلفظ کرده است. معلوم است که معنای نزول قرآن به زبان عربی^(۳۰) آن است که قرآن به زبانی نازل شده است که در زمان نزول، می شد گفت به زبان عربی است؛ نه این که طوری باشد که نتوان گفت زبان عربی است؛ بلکه برعکس، بتوان گفت عربی نیست.

به تعبیر دیگر، قضیه «نزول قرآن به زبان عربی» به «زبان عربی موجود در عصر نزول» اشاره دارد و آن نزد اهل عربیت شناخته شده است و شامل گویشهای جدیدی که بعد از عصر نزول پدید آمده است، نمی شود، حتی اگر بعدا عربی نامیده شوند؛ در صورتی که اهل عربیت آن را چیز