خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره

فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل (۲)الصدوق الثانی محمد بن بابویه القمی قدس سره :

۳ – عصره
من الواضح ان نشاط الحرکه العلمیه او خمولها فی کل مکان وزمان مرتبط ارتباطا وثیقا بالوضع السیاسی ومتغیراته . وقد شهد تاریخنا السیاسی من حالات التفاعل بین حرکه العلم وبین الظروف والاوضاع السیاسیه الکثیر ، فعندما دب الضعف فی الدوله الامویه وانقرض سلطان حکامها الذین عرفوا بجاهلیتهم وابتعادهم عن رحاب العلم والثقافه تنفست الامه الاسلامیه الصعداء ، سیما اتباع مدرسه اهل البیت علیهم السلام ، حیث استغل ائمه اهل البیت علیهم السلام فرصه هذا الانفراج السیاسی – الحاصل من سقوط دوله الامویین وقیام دوله بنی العباس
۲۹۷

الفتیه – فی تنشیط الحرکه العلمیه وتفعیلها فازدهرت حاضره المدینه المنوره والکوفه علی عهد الامامین الباقرین علیهما السلام ونفقت سوقها واستقام الحال علی ذلک فتره ، ثم تناوبته بعد ذلک فی زمن الدوله العباسیه فترات تراوحت بین الضمور والظهور ، والنشاط والفتور ، بحسب رغبه الحکام العباسیین فی العلم واهله الا ان الخطب اشتد علی الشیعه بشکل اکثر اواخر الدوله العباسیه وساءت الاوضاع واخذوا کل ماخذ ، فانحسرت الحاله العلمیه وقل ارتباط العلماء والرواه بالائمه المعصومین نتیجه الظروف السیاسیه الحرجه التی احدقت بهم الا ان تلک المحنه اعقبت انفراجا ویسرا ; وذلک عندما عصفت الاحداث بحکم العباسیین وآل امرهم الی الوهن وضعف مرکز الخلافه ببغداد حتی اوشک الامر ان یخرج من یدها بالکلیه وآذنت ارکانها بالتداعی والانهیار . فی تلک الحقبه الملتهبه بازمه الصراع السیاسی من اجل القبض علی دست الحکم ظهرت دول جدیده التاسیس فی هذا الجزء من العالم الاسلامی وذاک ، وقد عرفت تلک الدول الجدیده بولائها او تشیعها لاهل البیت علیهم السلام مما فسح الفرصه من جدید للشیعه فی ان یستعیدوا نشاطهم ویتمتعوا بحریاتهم السیاسیه والمذهبیه واظهار معتقداتهم .
ویمکن الاشاره الی تلک الحکومات التی اسهمت فی بناء الوضع الجدید[۱]، وهی عباره عن:
۱ – دوله الادارسه فی المغرب (۱۹۴ – ۳۰۵) .
۲ – دوله العلویین فی الدیلم (۲۰۵ – ۳۰۴) .
۳ – دوله الفاطمیین بمصر (۲۹۶ – ۵۶۷) .
۴ – دوله البویهیین فی بلاد العراق وایران (۳۲۱ – ۴۴۷) .
۵ – دوله الحمدانیین فی سوریا والموصل وکرکوک (۲۹۳ – ۳۹۲) .
۶ – الاماره الطاهریه فی هرات (۲۰۵ – ۲۵۹) .
ولقد کان للدوله البویهیه الضاربه بملکها علی مرکز الخلافه ببغداد واکثر بلاد ایران کفارس والاهواز وکرمان واصبهان وهمذان والری وجمیع بلاد فارس الجنوبیه وغیرها من بلاد العالم الاسلامی حتی خطب لحکامها بعمان ،
۲۹۸

کان لها الدور الفاعل والبلیغ فی تشجیع الحرکه العلمیه وتطویرها من خلال اتصال حکامها وامرائها بالعلماء واکرامهم وعقد المناظرات العلمیه فی مجالسهم ، وکذلک من خلال انشاء المکتبات کمکتبه عضد الدوله بشیراز ومکتبه دار العلم التی اسسها سابور بن اردشیر عام ۳۸۱ او ۳۸۳ فی بغداد ، وتعتبر من المکتبات الغنیه فی عالمنا الاسلامی ، ومکتبه الصاحب بن عباد (م ۳۶۰)، ومکتبه ابن العمید فی الری .
وامتازت هذه البرهه من تاریخ الشیعه بامتیازات قلما حصلوا علی مثلها فی تاریخهم الطویل الملی ء بالصراع وکم الافواه ومصادره الحریات . ولا شک فقد نعمت مراکز العلم سیما فی قم والری تحت ظل هذا الاستقرار السیاسی واتسع نشاطها واتصالها بسائر البلاد والحواضر الاخری خاصه عاصمه العلم ببغداد ، کما ساعد هذا الوضع علی فسح المجال للعلماء للتجوال والترحال الی مراکز العلم الاخری وعقد المناظرات واللقاءات فیما بینهم .
وقد عاصر الشیخ الصدوق رحمه الله من حکام الدوله البویهیه الحسن بن ابی شجاع بویه الملقب برکن الدوله الذی بسط ملکه علی الری واصفهان وهمذان وسائر بلاد العراق العجمی ، وکانت ایام ملکه – التی دامت اربعا واربعین عاما حتی وفاته سنه (۳۶۶)[۲] – عامره بالعدل بین الرعیه وحسن السیره وتکریم اهل العلم . قال ابن الاثیر: «کان حلیما کریما ، واسع الکرم ، کثیر البذل ، حسن السیاسه لرعایاه وجنده ، رؤوفا بهم عادلا فی الحکم بینهم ، وکان متحرجا من الظلم ، مانعا لاصحابه منه ، عفیفا عن الدماء یری حقنها واجبا الا فیما لا بد منه ، وکان یحامی علی اهل البیوتات ، وکان یجری علیهم الارزاق ، ویصونهم عن التبذل ، وکان یقصد المساجد الجامعه . . . ، ویتعهد العلویین بالاموال الکثیره ، ویتصدق بالاموال الجلیله علی ذوی الحاجات ، ویلین جانبه للخاص والعام . . رضی الله عنه وارضاه ، وکان له حسن عهد وموده واقبال » . وقال فی وفاته: اصیب به الدین والدنیا جمیعا ; لاستکمال جمیع خلال الخیر فیه[۳].
ولما نزل شیخنا الصدوق (طیب الله رمسه) الری اکرمه رکن الدوله وادناه
۲۹۹

وعقد له مجلس المناظره فی دار امارته بمحضر ومشارکه منه ، وللشیخ فی مجلسه خمس مناظرات جرت بینه وبین علماء العامه ، وقد سجل القاضی نور الله التستری بعضها[۴].
وعلی کل حال ، فقد تمتع الشیخ الصدوق ( علیه الرحمه) بحریه مطلقه فی اظهار آرائه ومعتقداته فی حله وترحاله فی عهد رکن الدوله .
واما فیما بعد وفاه رکن الدوله وجلوس ابنه عضد الدوله مجلسه سنه ۳۶۶ه الذی حکم من هذا التاریخ الی سنه ۳۷۲ه ، فلم یحدثنا التاریخ عن العلاقه فیما بینهما علی وجه التحدید ، والذی نحدسه من سیره عضد الدوله مع العلماء هو تبجیلهم وتعظیمهم واجراء الارزاق علی الفقهاء والمحدثین والمتکلمین وغیرهم[۵]، فلا بد ان تکون للشیخ الصدوق نفس المکانه المرموقه التی کان یتمتع بها علی عهد رکن الدوله . الا ان الذی یقطع به انه رحمه الله کان علی صله وثیقه بالصاحب بن اسماعیل بن عباد ابی القاسم العالم والادیب الفاضل وزیر فخر الدوله البویهی سنه ۳۷۳،[۶] حتی انه صنف کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام لقصیدتین رائعتین للصاحب فی مدح الامام الرضا علیه السلام وابلاغه السلام والتحیه بلسان المنظوم . والذی یکشف عن طرف من هذه العلاقه ما اثبته الصدوق علیهم السلام فی اول دیباجه الکتاب حیث قال: «فصنفت هذا الکتاب لخزانته المعموره ببقائه ، اذ لم اجد شیئا آثر عنده واحسن موقعا لدیه من علوم اهل البیت علیهم السلام ; لتعلقه بحبهم واستمساکه بولایتهم واعتقاده بفرض طاعتهم وقوله بامامتهم واکرامه لذریتهم (ادام الله عزه واحسانه الی شیعتهم)، ثم قال: قاضیا بذلک حق انعامه علی ومتقربا به الیه لایادیه الزهر عندی ومننه الغر لدی »[۷]. وعلی کل حال ، فقد استثمر الشیخ الصدوق فرصه استتباب الامن واستقرار الوضع آنذاک وقربه ومکانته من الامراء البویهیین ، لخدمه المذهب واعلاء کلمته من خلال مباحثاته وسجالاته مع مخالفیه فی الاعتقاد ، ومن خلال ما انجز من مصنفات ضخمه وتراث عملاق ، خاصه اثره الخالد «من لا یحضره الفقیه » وکتابه العظیم «مدینه العلم » الذی ضن الزمان به علی الباحثین وغیبته ید الاحداث .
۳۰۰

۴ – رحلاته
لا یخفی علی احد ما تنطوی علیه کثره الاسفار والتطواف بین البلدان وحواضر العلم من عظیم الفائده والاثر فی تطویر حرکه العلم وتعمیقها ، علی الرغم مما یکتنف ذلک من الاخطار والمشاق ، سیما فی تلک الاعصار المتقدمه . الا ان کل ذلک یضؤل اذا بات الهدف مقدسا ، وکانت العزیمه راسخه ف «ما ضعف بدن عما قویت علیه النیه »[۸].
وقد کان الشیخ الصدوق ( علیه الرحمه) من اولئک الافذاذ الذین قویت فیهم العزیمه فی الله ولله ، فهاجر من اجل طلب العلم ونشره ; اذ لیس من بلده او مدینه کان الشیخ یدخلها الا وافاد فیها او استفاد من شیوخها وارباب الروایه والحدیث .
والذی نحسبه ان الذی کان یدعوه الی الاکثار من الترحال والسفر حتی بلغ مجموع اسفاره الی اصقاع العالم الاسلامی سبعه عشره رحله – بحسب ما ظهر من اسانید کتبه[۹] – هو الامور التالیه:
۱ – حبه الشدید وشغفه المفرط فی طلب العلم وتحصیله .
۲ – اعتقاده بعدم ایفاء حاضرته العلمیه فی قم والری بما یرومه ویرید البلوغ الیه ; لوجود الکثیر من الفقهاء والمحدثین فی حواضر العلم الاخری الذین لا تتحقق الافاده منهم الا بشد الرحال الیهم .
۳ – شعوره بالمسؤولیه فی کثیر من هذه الاسفار کما فی سفره الی الری واقامته فیها بطلب من اهلها وعلمائها ، وکذا اسفاره الاخری التی کان یتولی فیها نشر المذهب والذب عن عقائده ودحض الشبهات الموجهه ضده وتثبیت قلوب المؤمنین وارشادهم .
والیک تفصیل اسفاره ورحلاته التی طاف فیها کثیرا من البلاد ، حتی وصفه ب (الرحله) کثیر ممن تعرض لترجمته[۱۰].
۱ – الری: وهی موطنه الثانی من بعد قم ، واول البلاد التی نزل فیها ، حیث
۳۰۱

بقی فیها الی اواخر حیاته حتی توفی ودفن فی تربتها . والری مدینه مشهوره من امهات البلاد واعلام المدن[۱۱] ، قال الاصطخری عنها: «والری مدینه لیس بعد بغداد فی المشرق اعمر منها» ، وقال ایضا: «کان السواد الاعظم فیها من الشیعه »[۱۲] . وعلی کل حال فقد جعلها الشیخ الصدوق منطلقا لاسفاره الاخری یعاود الیها الرجوع بعد کل سفر ، وقد سمع فیها من مشایخها سنه ۳۴۷ کابی الحسن محمد ابن احمد بن علی الاسدی المعروف بابن جراده البردعی ، ویعقوب ابن یوسف بن یعقوب ، واحمد بن محمد بن الصقر الصائغ العدل ، وابی علی احمد بن محمد بن الحسن القطان المعروف بابی علی بن عبد ربه الرازی ، والاخیر من مشایخ الری کما وصفه الشیخ الصدوق[۱۳].
۲ – خراسان: ورد الشیخ الصدوق رحمه الله خراسان ثلاث مرات:
الاولی: وکانت فی شعبان من سنه ۳۵۲ ، وهی التی استاذن فیها الامیر رکن الدین البویهی فی الزیاره لمشهد الرضا علیه السلام فاذن له وساله الدعاء والزیاره عنه . ثم رجع فی تلک السنه . الثانیه: فی شهر ذی الحجه من سنه ۳۶۷ ای بعد خمسه عشر عاما من زیارته الاولی وسمع فیها من السید ابی البرکات علی بن الحسین الحسینی الحلی ، وابی بکر بن علی ، ثم رجع الی الری قبل محرم الحرام من سنه ۳۶۸ واملی فیها فی اول محرم المجلس السابع والعشرون من مجالس امالیه . الثالثه: فی سنه ۳۶۸ فی شعبان ، واملی فیها اربعه مجالس . وخراسان من البلاد الواسعه ، معروفه بالعلم والحدیث ، قال الحموی واصفا اهلها «فاما العلم فهم فرسانه وساداته واعیانه »[۱۴] ، وفی کتاب الحضاره الاسلامیه انها جنه العلماء[۱۵] ، وللشیخ الصدوق رحمه الله مکانه سامیه فی نفوس العلماء والمحدثین بخراسان آنذاک ، قال المجلسی الاول قدس سره: «وبعد انصرافه – ای الصدوق – من الحج توجه الی خراسان لکثره مشایخ الحدیث فیها من الخاصه والعامه من سائر البلاد . واشتهر فی خراسان شهره عظیمه وکان مجلسه حافلا بالعلماء علی الدوام »[۱۶].
وقد تکرر وروده الی خراسان مرات عدیده – کما عرفت – توقف فی الثانیه منها قرابه السنه ، واما الثانیه فلم یعلم مده توقفه فیها . الا ان القرائن تدل علی
۳۰۲

طول مکوثه فیها ، فقد وصفه النجاشی بانه وجه الطائفه بخراسان ، مما یعنی بقاؤه مده لیست بالقلیله حتی صح نعته بذلک ، هذا کله علی تقدیر انه لم یدخل خراسان اکثر من ثلاث مرات ، واما لو قلنا بدخوله اکثر من ذلک – مما لم یحدثنا التاریخ به – فالامر اوضح .
ومما یشهد لما ذکر ان بعض اصحاب التراجم وصفه بالخراسانی علی حد وصفه بالقمی والرازی.[۱۷]
۳ – نیسابور: وتقع فی طریق خراسان ، وکان قد وردها فی شعبان سنه ۳۵۲ بعد منصرفه من زیارته الاولی لمشهد مولانا الرضا علیه السلام ، وتوقف فیها واقام یسمع من مشایخها کابی علی العطار ، وابی منصور احمد بن ابراهیم بن بکر الخوزی ، وابی علی الحسین بن احمد البیهقی ، وعبدالواحد بن محمد بن عبدوس ، وابی سعید محمد بن الحسن بن محمد بن علی بن الصلت القمی ، وعبدالله بن محمد بن عبدالوهاب السنجری ، وغیرهم .
وکانت نیسابور من مدن العلم المشهوره آنذاک ، وصفها الحموی بانها «مدینه عظیمه ذات فضائل جسیمه معدن الفضلاء ومنبع العلماء ، فما طوفت من البلاد مدینه کانت مثلها»[۱۸] . وقد ذکرنا سابقا توقف الشیخ الصدوق فیها لرفع الالتباس والحیره عن نفوس الشیعه فی امر الغیبه .
۴ – مرو: وفی سفره المتقدم الی خراسان من تلک السنه ^(۳۵۲) ورد مرو وسمع فیها من جماعه ، منهم: ابوالحسین محمد بن علی بن الشاه الفقیه المروزی ، وابو یوسف رافع بن عبدالله بن عبدالملک .
۵ – بغداد: وفی سنه ۳۵۲ ایضا وکذا سنه ۳۵۵ دخل بغداد عاصمه العلم ومرکز الخلافه وقتئذ وحدث فیها – کما تقدم عن النجاشی – وسمع منه الشیخ المفید ووالد النجاشی واجازه فیها جمیع کتبه[۱۹] ومحمد بن طلحه النعالی شیخ الخطیب البغدادی[۲۰] وغیرهم ، کما سمع فیها من ابی الحسن علی بن ثابت الدوالیبی ، وابی محمد الحسن بن محمد بن یحیی العلوی المعروف بابن
۳۰۳

ابی طاهر ، وابراهیم بن هارون الهیستی[۲۱]، ومحمد بن عمر الحافظ . وکان دخوله الثانی (سنه ۳۵۵) بعد رجوعه من الحج .
وتوهم البعض[۲۲] من عباره النجاشی التالیه: «ورد بغداد سنه ۳۵۵ ، وسمع منه شیوخ الطائفه وهو حدث السن » ، ان محل سماع الشیوخ منه کان ببغداد ، مع ان عمره آنذاک اذا لاحظنا سنه ولادته (حدود ۳۰۶) هو خمسون عاما ، ولا یقال لمثله انه حدث السن .
الا ان التامل فی عباره النجاشی کفیل برفع هذا التوهم ، فان عباره (وسمع منه شیوخ الطائفه) تتعلق بسماع المشایخ منه ، لا بدخوله الی بغداد .
۶ – همدان: وردها سنه ۳۵۴ فی طریقه الی الحج ، وسمع فیها من جماعه منهم: ابو احمد القاسم بن محمد بن احمد بن عبدویه السراج الهمدانی ، واحمد ابن زیاد بن جعفر الهمدانی واجازه فیها ابو العباس الفضل بن عباس الکندی الهمدانی .
۷ – الکوفه: وردها سنه ۳۵۴ فی طریقه الی الحج وسمع من شیوخها بمسجدها الجامع: محمد بن بکران النقاش واحمد بن ابراهیم بن هارون الفامی ، والحسن بن محمد بن سعید الهاشمی ، وسمع فیها ایضا من محمد بن علی الکوفی وابی الحسن علی بن الحسین بن شقیر الهمدانی فی منزله بالکوفه وغیرهم .
۸ – مکه والمدینه: قصدهما بعد خروجه من الکوفه سنه ۳۵۴ ، والظاهر ان هذه حجته الاولی .
۹ – فید: منطقه صغیره تقع فی منتصف الطریق بین مکه والمدینه ، دخلها بعد رجوعه من الحج من تلک السنه ، وسمع فیها من ابی علی احمد بن ابی جعفر البیهقی .
۱۰ – سرخس: وردها وهو فی طریقه الی خراسان ، وسمع بها من ابی نصر محمد بن احمد بن ابراهیم بن تمیم السرخسی الفقیه .
۳۰۴

۱۱ – سمرقند: وردها سنه ۳۶۸ وسمع بها ابا اسد عبدالصمد بن عبد الشهید الانصاری وعبدوس بن علی الجرجانی ، وهی من بلاد ما وراء النهر .
۱۲ – بلخ: من بلاد ایران القدیمه ، دخلها سنه ۳۶۸ ، وسمع بها من جماعه ، منهم: علی الحسن بن علی العطار ، وابو عبدالله الحسین بن احمد الاشنانی الرازی العدل ، والحاکم ابو حامد احمد بن الحسن بن علی ، وغیرهم ، واجازه فیها ابو القاسم عبیدالله بن احمد الفقیه وابو الحسن طاهر بن محمد بن یونس ابن حیوه الفقیه .
۱۳ – ایلاق: وهی من اعمال سمرقند ، وردها سنه ۳۶۸ ، وحمل فیها عن ابی الحسن بن عمر بن علی بن عبدالله البصری ، وابی نصر محمد بن الحسن ابن ابراهیم الکاتب الکرخی ، وابی محمد بن بکر بن علی بن محمد بن الفضل الحنفی ، وابی الحسن علی بن عبدالله بن احمد الاسواری .
۱۴ – فرغانه: وهی من مدن بلخ ، وردها سنه ۳۶۸ ، وسمع فیها عن تمیم ابن عبدالله بن تمیم القرشی ، وابی احمد محمد بن جعفر البندار الشافعی الفرغانی ، وابی محمد محمد بن عبدالله الشافعی .
۱۵ و ۱۶ – استرآباد وجرجان: سمع بهما من ابی الحسن محمد بن القاسم ، ومن ابی محمد القاسم بن محمد الاسترابادی ، وابی محمد عبدوس بن علی بن العباس الجرجانی ، ومحمد بن علی الاسترآبادی .
والذی یبدو ان الشیخ الصدوق لم یکن یقصد من مجمل اسفاره المتعدده الی اطراف العالم الاسلامی واصقاعه طلب الحدیث ونشره فحسب ، بل کان یرمی الی ما هو ابعد من ذلک . فقد کانت اسفاره ورحلاته تحمل رساله التعریف بمذهب اهل البیت علیهم السلام ومهمه الدفاع عن معتقداته الحقه واظهار تفوقه ومزایاه فی الفقه والحدیث والتفسیر وغیرها ، خصوصا اذا لاحظنا اسفاره فی البرهه الاخیره من حیاته حیث مکانته العلمیه ومرجعیته بحیث لا یمکن تبریر ذلک بمجرد الاستزاده فی طلب الحدیث وضبطه .
۳۰۵

۵ – مشایخه
من الابعاد الواضحه فی حیاه الشیخ الصدوق قدس سره کثره مشایخه ومن لقیهم وتحمل العلم والحدیث عنهم . ولا ریب فان لهذا البعد الدور الکبیر فی بناء شخصیته رحمه الله وسعه ثقافته والمامه بالمرافق الهامه من ابواب العلم .
وقد ذکر المحدث النوری رحمه الله فی معجم اساتذته ۱۹۸ شیخا[۲۳]، وزاد علی هذا العدد المحقق الشیخ عبدالرحیم الربانی رحمه الله فی مقدمته علی معانی الاخبار جماعه اخری استخرجها من اسانید کتبه المطبوعه ، وهی الفقیه والامالی والتوحید وثواب الاعمال وعقاب الاعمال وعلل الشرائع وعیون الاخبار واکمال الدین ومعانی الاخبار والمقنع والهدایه فبلغ مجموع اساتذته ۲۵۲ محدثا . وتاتی هذه الکثره الکاثره من المشایخ ممن لقیهم الشیخ الصدوق واخذ عنهم نتیجه طبیعیه لوفره اسفاره وتطوافه بین البلاد الاسلامیه وحواضر العلم کخراسان والری وبخاری ونیسابور وبغداد والکوفه والحجاز وغیرها من البلاد التی کانت تزدحم اروقه العلم فیها بطلاب الفضیله وائمه العلم الذین تشد الیهم الرحال من کل مکان .
ومما لا شک فیه فان ثمه فوارق مذهبیه او فکریه کانت موجوده بین هذه المراکز والحواضر ، ربما تصل الی حد التباین ، مما یفتح افقا واسعا للناظر فیها یساعده علی الاحاطه بها والوقوف علی اتجاهاتها ومناحیها .
اجل ، لقد استفاد الشیخ الصدوق من هذه الحواضر واخذ عن اعلامها من الخاصه والعامه . وبالطبع فلیس جمیع من سمع منه وحدث عنه علی حد واحد فی مقدار ما استفاده منهم ، فقد کان لبعضهم الدور البارز فی تربیه الصدوق رحمه الله واسماعه اکثر ما یمکن من الروایه والعلم . ونظرا لضیق المجال عن ایراد فهرس اسماء اساتذته ومشایخه نقتصر علی ذکر ابرزهم ، وهم:
۱ – والده الفقیه الاجل علی بن الحسین بن بابویه القمی .
۲ – الشیخ الثقه الثبت محمد بن الحسن بن الولید .
۳ – الشیخ محمد بن علی ماجیلویه .
۳۰۶

۴ – الشیخ الاجل محمد بن موسی بن المتوکل .
۵ – الشیخ احمد بن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق .
۶ – الشیخ محمد بن یحیی العطار .
هؤلاء هم اعلام اساتذته البارزین . وینبغی التنبیه هنا علی امرین:
الامر الاول: انه قد عد المحدث النوری فی جمله اساتذته الشیخ جعفر بن محمد بن قولویه[۲۴].
وعقب المحقق السید الخوئی رحمه الله علی الکلام المذکور بقوله: «ولم نجده فی کتبه – ای لم نجد لابن قولویه ذکرا فی کتب الصدوق – نعم لا مانع من روایه الصدوق قدس سره عنه بحسب الطبقه ، فان جعفر بن محمد مات سنه ۳۶۸ والصدوق قدس سره مات سنه ۳۸۱ ، فلا مانع من روایه الصدوق عنه بحسب الطبقه[۲۵].
وما ذکره قدس سره فی صدر عبارته من عدم وجوده فی اسانید الموجود من کتب الصدوق حق لا دافع له ، ولا یمکن احتمال وجوده فی المفقود منها ; اذ من المستبعد جدا عدم نقله فیما بین ایدینا من کتبه – ولو فی مورد واحد – مع اشتهار بعضها خصوصا من لا یحضره الفقیه .
نعم ، احتمل استاذ المجتهدین الوحید البهبهانی فی تعلیقته علی منهج المقال ان یکون جعفر بن محمد بن مسرور هو نفس جعفر بن محمد بن قولویه ; لان قولویه – کما ذکر – اسمه مسرور ، وهو فی طبقه الکشی الی زمان الصدوق ، ثم قال: فتامل[۲۶].
اقول: منشا هذا الاحتمال هو ما ذکره النجاشی فی ترجمه علی بن محمد بن جعفر بن موسی بن مسرور (اخو ابن قولویه) حیث ابدل بمسرور[۲۷].
الا ان المحدث النوری والمحقق الخوئی استبعدا الاحتمال المزبور غایه الاستبعاد ، وقد ذکر فی معجم رجال الحدیث وجها للاستبعاد ، فراجع[۲۸].
ومما یؤید هذا الاستبعاد ایضا ما ظهر لنا من خلال المقارنه بین اسانید کامل الزیارات لابن قولویه وتتبع مشایخه فیه ، وبین الاسانید التی وقع فیها
۳۰۷

جعفر بن محمد بن مسرور فی کتاب من لا یحضره الفقیه ومعانی الاخبار والخصال والتوحید واکمال الدین ، فلم نجد وجها محصلا لما افاده فی التعلیقه ، اذ لم نجد تطابقا بین مشیخه ابن قولویه ومشیخه ابن مسرور ، وکذلک الامر فی باقی رجال السند . نعم ، وجدنا الاشتراک فی الحسین بن محمد بن عامر ، ومحمد بن عبدالله بن جعفر الحمیری مع اختلاف فی بعض رجال السند ، ومن الواضح فان الاشتراک فی رجلین لا ینهض باثبات دعوی الاتحاد انصافا .
وعلی هذا ، فاثبات الاتحاد عسیر جدا ، بل غیر واقع ، والیک مضافا لما تقدم بعض ما یشهد علی ذلک:
۱ – ذکر النجاشی ان ابن قولویه روی عن ابیه واخیه[۲۹]. ومن راجع کامل الزیارات یجد صحه هذه الدعوی ، بل انه اکثر الروایه عن ابیه جدا ، فی حین انا لم نعثر – بحسب التتبع – علی سند واحد لجعفر بن محمد بن مسرور یحدث فیه عن ابیه او اخیه او غیرهما من مشایخ ابن قولویه فی کتابه ، سوی المشترکین المشار الیهما . بل اکثر ما یحدث عن الحسین بن محمد بن عامر عن عمه عبدالله بن عامر ، ویحدث ایضا عن محمد بن جعفر بن بطه .
۲ – ان المعروف عند الاصحاب – کالمفید فی الامالی والشیخ فی الغیبه وغیرهما – التعبیر عن ابن قولویه بذکر کنیته (ابوالقاسم) عند ذکر اسمه ، ولم نظفر بمورد واحد ذکر فیه ابن مسرور بهذه الکنیه .
۳ – انا نستغرب من الشیخ الصدوق – علی فرض الاتحاد – اهماله التعبیر باشهر اسمیه ، وهو (ابن قولویه)، والتزامه الدائم فی التعبیر عنه بابن مسرور!
الا