خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل بررسی انتقادی دیدگاه ابراهیم صفایی درباره «رهبران مشروطه»

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی انتقادی دیدگاه ابراهیم صفایی درباره «رهبران مشروطه» :

اشاره

آقای ابراهیم صفایی به منظور شناساندن بیش تر نهضت مشروطه، به تدوین شرح حال مؤثّرترین افرادی که در آن سهم داشته اند، همّت گماشته است. وی در زمینه مشروطه، کتاب های بسیاری نوشته و در اختیار محقّقان و عموم قرار داده است. برخی آثار صفایی، به طور کامل جنبه سندی و برخی دیگر صبغه تاریخی تحلیلی دارند. در این مقاله، پس از معرّفی مختصر آثار منتشره شده وی، کتاب رهبران مشروطه که یکی از مهم ترین کتاب های او است، بررسی می شود. برخی از نکاتی که درباره این کتاب ذکر می شود، به دیگر تألیفات وی نیز قابل تسرّی است.

از آن جا که آثار این نویسنده، خطّ خاصّی در تاریخ نگاری مشروطه به شمار می رود، تحقیق حاضر می تواند یکی از جریان های تاریخ نگاری این برهه زمانی مهم را به پژوهشگران تاریخ معاصر ارائه کند، و نیز گامی هرچند کوچک در جهت شفّاف سازی منابع تاریخی بردارد.

أ. آثار منتشره صفایی

۱. نهضت مشروطه ایران بر پایه اسناد وزارت خارجه، واحد نشر اسناد، اوّل، ۱۳۷۰ش: از آن جاکه نویسنده، سرآغاز نهضت مشروطه را قتل ناصرالدین شاه می داند، اسناد مربوط به علل پیدایی و گسترش این حرکت را از آن تاریخ تا صدور فرمان مشروطه، گشایش مجلس شورای ملّی و مرگ مظفرالدین شاه ذکر می کند.

۲. رهبران مشروطه، دوره اوّل، انتشارات جاویدان، دوم، ۱۳۶۲ش: انتشار این کتاب، ابتدا به صورت جزوه های ماهیانه بوده و بعد مؤسّسه انتشارات جاویدان، آن را به کتاب تبدیل کرده است. این کتاب، مشتمل بر ۲۴ زندگینامه از رهبران نهضت مشروطه است که حیات و اندیشه سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و… آن ها بر پایه اسنادی که نویسنده ارائه می دهد، تحلیل و تبیین می شوند.

۳. پنجاه نامه تاریخی، چاپ حیدری، اوّل، مرداد ۲۵۳۵ شاهنشاهی: این کتاب، هشتمین اثر تاریخی مؤلّف است که بر پایه اسناد انتشار یافته، و پنجاه سند تاریخی را ارائه می دهد و هیچ گونه تحلیلی در آن ها از جانب نویسنده ارائه نشده است. این أمر چنان که نویسنده ذکر کرده فقط به جهت آشنایی و تنویر افکار عموم و محقّقان، صورت پذیرفته و هدف اصلی، مشاهده و مطالعه اسناد، سپس داوری درباره گذشتگان و تاریخ سازان این سرزمین است.

۴. اسناد سیاسی دوران قاجاریه، چاپخانه حیدری، اوّل، اسفند ۲۵۳۵ شاهنشاهی: کتاب مذکور، مشتمل بر ۱۵۰ سند مهم و اصیل سیاسی است. این کتاب به ترتیب موضوع اسناد، فصل بندی شده است بدین صورت که متن سند کامل نقل، و هر یک از اسناد در چند سطر کوتاه بدون تفسیر و تأویل از ناحیه نویسنده معرّفی می شود. اسناد مذکور، بخشی از تاریخ دوران قاجاریه، و احیانا اشتباهات و اغراض تاریخ نویسان را آشکار می سازند.

۵. اسناد نویافته، چاپ شرق، مشخصات دیگر کتاب آورده نشده است: این کتاب، پنجمین کتاب حاوی مدارک سیاسی و تاریخی، مشتمل بر ۵۰ سند درباره موضوعات گوناگون سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و نظامی است. نویسنده درباره کتاب می نویسد:

در این اسناد، با بسیاری از نکته ها و رازهای مهمّ سیاسی مربوط به مسائل گوناگون از جمله نخستین شورش تبریز در زمان قاجاریه و مناسبات ایران با همسایگانش در آن زمان و چگونگی سازمان های کشوری و لشکری و راه جویی های روس و انگلیس در عرصه سیاست و اقتصاد ایران و نکته های تازه از آغاز نهضت مشروطه آشنا می شویم. به بینش و کوشش وطن خواهانه و تلاش های صمیمانه، ولی کم اثر برخی از زمامداران و شخصیت های آن زمان و نیز به آزمندی و کوته نظری و ناآگاهی و خطاکاری برخی دیگر از رجال و کشورمداران آن عصر راه می جوییم. راه و روش زندگی و اثر و خط و شیوه نگارش گروهی از ناموران آن روزگار را محسوسا در می یابیم. به راز انحطاط و بی سازمانی دوره مظفّرالدین شاه پی می بریم. از تاریخ اجتماعی و آداب و رسوم ملّی و مذهبی و تشریفات رسمی و اداری ایران سده پیشین دانستنی های سودمندی به دست می آوریم. به جز این ها برای درک پیشرفت ها و تحوّل های چشمگیر ایران نو که از نیم قرن پیش آغاز شده و برای آگاهی بیش تر از دگرگونی هایی که در افکار، آداب، عادات و رسوم اجتماعی مردم پدید آمده، وسیله سنجشی به دست نسل جوان می دهیم (ص ۳).

۶. برگ های تاریخ، چاپ حیدری، مرداد ۲۵۳۵ شاهنشاهی: کتاب مذکور ششمین کتاب اسناد سیاسی، مشتمل بر تعدادی از اسناد و گزارش های دوران وزارت و صدارت سپهسالار است. این اسناد، هم معرّف شخصیت و هم نشان دهنده طرز تفکر و تمایلات سیاسی و شیوه کشورداری او است. همچنین نکته های جالبی از روابط سیاسی ایران با روس، انگلیس، عثمانی و افغانستان در بردارد. به ادّعای مؤلّف، این اسناد تا آن زمان انتشار نیافته و برای نخستین بار به وسیله او منتشر شد.

۷. اسناد برگزیده دوران قاجاریه، چاپ حیدری، اول، مرداد ۲۵۳۵ شاهنشاهی: کتاب مذکور، هفتمین کتاب از مجموعه اسناد سیاسی صفایی، و در بر دارنده نامه ها، اسناد مهم و جالب از سپهسالار، ظلّ السلطان و دبیرالملک است. در این نامه ها، خدمات و گاهی خیانت افراد مذکور بررسی و ارائه می شود.

۸. گزارش های سیاسی علاءالملک، چاپ پارت، دوم، ۱۳۶۲ش: کتاب، حاوی پانزده گزارش است که قسمت اعظم آن ها مربوط به مناسبات سیاسی و اوضاع داخلی و خارجی ایران با همسایگان، به ویژه روس بوده و برخی نیز مربوط به مناسبات بین ایران و انگلیس هستند؛ بنابراین، این کتاب حاوی اسناد و گزارش هایی که با نهضت مشروطه مرتبط باشند، نیست؛ بلکه بیش تر روابط و جغرافیای ایران در این اسناد بررسی و شناسایی شده است.

۹. خاطره های تاریخی، چاپخانه سکه، اوّل، ۱۳۶۸ش: مشتمل بر تعداد فراوانی خاطره است که به طور عمده به دوران پهلوی مربوط می شود. برخی از آن خاطره ها درباره با رجال سیاسی دوران مشروطه است؛ البتّه خاطره ها (به نوشته مؤلّف) بیش تر بر پایه مشاهده های نویسنده بوده و با بهره گیری از حافظه خویش، آن ها را تنظیم کرده است.

۱۰. نخست وزیران، ج ۱، انجمن تاریخ، بقیه مشخّصات کتاب درج نشده است: مشتمل بر ۱۲ زندگینامه از نخست وزیران پهلوی است. در ابتدا، این زندگینامه ها، به صورت جزوه های پراکنده چاپ شدند؛ امّا بعد به صورت کتابی جداگانه منتشر شد. مباحث مطرح شده در کتاب، مبتنی بر اسناد و مدارک است.

۱۱. ده نفر پیشتاز، هیچ یک از مشخّصات کتاب درج نشده است: کتاب مذکور مشتمل بر زندگینامه ده نفر از رهبران نهضت مشروطه امین الدوله، مشیرالدوله، ظهیرالدوله، سید عبدالله بهبهانی، سید محمّد طباطبایی، سعدالدوله، حاج آقا نورالله اصفهانی، صنیع الدوله، سرداراسعد بختیاری و سپهدار تنکابنی) است.

این کتاب، پس از انتشار کتاب رهبران مشروطه تألیف شده است. علّت آن هم بنابر آن چه مؤلّف در مقدّمه کتاب ذکر کرده پیشنهاد یکی از دوستان تاریخ نگار وی بوده است که برای سهولت در مراجعه و مطالعه جوانان درباره تاریخ پیدایی نظام حکومت پارلمانی در ایران، بهتر است تالیفی فراهم آورده شود و بنیانگذاران و پیشتازان واقعی نهضت مشروطه را که در ایجاد رژیم نو سهم اساسی داشته اند، معرّفی کنند تا جوانان ضمن شناخت این شخصیت ها با تاریخ پیدایی و پیشرفت نهضت مشروطه آشنا شوند. صفایی می نویسد:

سخنان آن دوست مرا بر آن داشت که به تنظیم بیوگرافی ده نفر از شخصیت هایی که در پیدایش فکر و ایجاد نهضت مشروطه و یا پیشرفت این نهضت که شاید بیش تر و تأثیر افزون تر داشته اند، بپردازم و این تألیف را فراهم آورده به نام «ده نفر پیشتاز» تقدیم دوستداران تاریخ نمایم (ص۵).

۱۲. چهل خاطره از چهل سال، انتشارات علمی، اوّل، ۱۳۷۳ش: کتاب مذکور، سومین کتاب خاطره ای نویسنده است. پیش از آن، کتاب های خاطره های تاریخی و پنجاه خاطره از پنجاه سال منتشر شده بود. خاطره های این کتاب، به دوره های گوناگون تاریخ مربوط می شود که مؤلّف آن ها را نقل کرده است.

برخی دیگر از تألیفات صفایی به دلیل در دسترسی نبودن آن ها، صرفا عناوین آن ها ذکر می شود:

۱۳. اسناد مشروطه؛ ۱۴. مدارک تاریخی؛ ۱۵. نامه های تاریخی؛ ۱۶. یکصد سند تاریخی؛ ۱۷. دودمان عمید؛ ۱۸. نهضت ادبی ایران در عصر قاجار؛ ۱۹. آیینه خاطرات؛ ۲۰. مرقعات؛ ۲۱. یادداشت های سفر همدان؛ ۲۲. دوره مجلّه انجمن تاریخ؛ ۲۳. مرزهای ناآرام؛ ۲۴. آیینه تاریخ؛ ۲۵. تاریخچه هنرستان دختران و پسران؛ ۲۶. تاریخچه هنرستان موسیقی ملّی؛ ۲۷. تاریخچه هنرستان عالی موسیقی؛ ۲۸. سفرنامه طوالش؛ ۲۹. ترجمه اپرای «اُرفه» و «اُریدس»؛ ۳۰. آشفتگی در دربار مظفّرالدین شاه؛ ۳۱. پژوهشی در شناخت ریشه دودمان طباطبایی؛ ۳۲. سوگنامه؛ ۳۳. دوره دو ساله هفته نامه «عسس».

همان طور که از فهرست تألیفات صفایی مشخّص می شود، وی آثار فراوانی دارد؛ امّا میان آثار متعدّد او، چند اثر وی از جمله آن ها، کتاب رهبران مشروطه دارای موقعیت و جلوه ویژه ای است؛ به همین دلیل و نیز از آن جا که این کتاب یکی از منابع مورد استناد در مراکز گوناگون علمی و پژوهشی است، ضرورت دارد معرّفی و ارزیابی شود.

ب. ساختار کتاب رهبران مشروطه

کتاب مذکور، دوره یا جلد اوّل از مجموعه رهبران مشروطه و مشتمل بر ۲۴ زندگینامه از کسانی است که از نظر نویسنده، از رهبران و سردمداران انقلاب مشروطه بوده اند. این کتاب در ۷۷۵ صفحه تهیه و تدوین شده است. افرادی که زندگینامه آن ها بررسی و تحقیق و تحلیل شده، در ابتدای کتاب فهرست وار چنین آورده شده است: سید جمال الدین افغانی، میرزا ملکم خان، امین الدوله، میرزا نصرالله خان مشیرالدوله، ظهیرالدوله، سید عبدالله بهبهانی، سید محمّد طباطبایی، صمصام السلطنه بختیاری، سرداراسعد، سپهدار تنکابنی، سید جمال الدین واعظ اصفهانی، ملک المتکلّمین، صنیع الدوله، ستّارخان، باقرخان، وثوق الدوله، میرزا حسن خان مشیرالدوله، مستوفی الممالک، یپرم خان ارمنی، شیخ الرئیس قاجار، احتشام السلطنه علامیر ممتازالدوله، معاضدالسلطنه پیرنیا، قوام السلطنه و مؤتمن الملک.

در ادامه، ناشر کتاب (انتشارات جاویدان) مقدّمه ای در وصف کتاب ذکر کرده، که در بخشی از آن آمده است:

رهبران مشروطه، شاید درست ترین پژوهشی باشد که درباره نهضت مشروطیت ایران نوشته شده. نویسنده توانا و محقّق دانشمند، آقای ابراهیم صفایی با انتشار این اثر، راه نوینی در تاریخ نویسی ایران گشوده و خالی از تعصّب و غرض، سال ها به پژوهش تاریخی پرداخته و پیشوایان این نهضت ملّی را آن چنان که بوده اند، معرّفی نموده، خوبی ها و بدی ها و خدمت ها و خیانت ها و فداکاری ها و غرض های قائدان نهضت را آشکار نموده و این چهره ها را با تمام زیبایی ها و زشتی هایشان به مردم نشان داده اند، و در ضمن این بیوگرافی ها، سیر نهضت مشروطه را با همه انعطاف ها و انحراف ها و اغراضی که در آن دخالت داشته، بازگو نموده و علل انعطاف و انحراف را روشن ساخته و حقایق جالب و حیرت انگیز تاریخ را که دیگر مورّخان با تعصّب و یا محافظه کاری و مصلحت جویی در پرده استتار نگه داشته اند، بعد از نیم قرن با قلمی شیوا و سبکی آموزنده و انتقادی، در دسترس علاقه مندان تاریخ و جویندگان حقایق تاریخی، قرار داده و ألحق خدمتی جاویدان به تاریخ ایران انجام داده اند …؛

البتّه اگر خواننده، منصفانه به مطالب کتاب مراجعه کند، خواهد دید که این اغراق ها در ستایش و وصف کتاب مذکور، با واقعیت تطبیق ندارد؛ سپس، ناشر، گزارش کوتاهی از فعّالیت های علمی، فرهنگی و اجتماعی مؤلّف را آورده است که گزیده ای از آن ذکر می شود:

در سال ۱۲۹۲ خورشیدی تولّد یافته و تحصیلات خود را در رشته حقوق و ادبیات و تصدّی پاره ای از مشاغل اداری و قضایی و فرهنگی و سپس به کار پژوهش در تاریخ پرداخته است.^(۱) انجمن تاریخ را تأسیس و نشریه پژوهش انجمن را تا خرداد ۱۳۵۷ ه.ق منتشر کرد. عضو کنگره تاریخ و فرهنگ ایران و انجمن تاریخی فرهنگستان بوده است. کتاب های زیادی در زمینه اسناد سیاسی و تاریخی منتشر نموده است و بیش تر تألیفات صفایی در شمار منابع و مآخذ تحقیقی درآمده و مورد استفاده پژوهشگران قرار گرفته.

در ادامه، مقدّمه ای از مؤلّف آورده شده است که در ۱۵ بند، علل و عوامل مهم و مؤثّر فکری تاریخی تحقّق انقلاب مشروطه ذکر شده است. این عوامل به صورت خلاصه عباتند از:

۱. نابسامانی اوضاع اجتماعی ایران در اواخر عهد ناصرالدین شاه و به ستوه آمدن مردم از جور حکّام و مأموران متجاوز دولت؛

۲. برقراری رژیم مشروطه و تدوین قانون اساسی در عثمانی؛

۳. نشر نوشته های بیدارکننده روزنامه هایی مانند روزنامه اختر (چاپ استانبول)، روزنامه حبل المتین (چاپ کلکته)، روزنامه های پرورش و ثریا و حکمت (چاپ مصر) و روزنامه قانون (چاپ لندن)؛

۴. ضعف، سستی و عدم لیاقت مظفّرالدین شاه و سبک سری ها، طمع ورزی ها و غارتگری های درباریان و اطرافیان فاسد و ناشایسته وی و تسلیم در برابر قدرت روسیه و گسترش نفوذ آن کشور در ایران؛

۵. عزل اتابک و درهم شکستن نفوذ و ثبات حکومت مرکزی، جدال میان طرفداران اتابک و عین الدوله و بی تدبیری و سختگیری عین الدوله؛

۶. قیام گروهی از روحانیان ضدّ دولت و دربار و جنبش فراماسون به دستور محافل ماسونیک لندن و پاریس؛

تبلیغ فراماسونری و اطّلاع مردم از اسرار آن و پیوستن گروهی از روحانیان و رجال به این جمیعت، عامل دیگری برای زمینه سازی در ایجاد نهضت مشروطه بود. هدف اصلی گردانندگان جمعیت های متشکّله سیاسی مانند «فراموشخانه یا جامع آدمیت» و انجمن هایی از این قبیل، تحقیر آداب و رسوم ملّی و بی ارج ساختن معتقدات مذهبی به منظور آمادگی مردم برای تغییر رژیم حکومتی بوده است. مؤلّف، در این خصوص می نویسد:

در حقیقت، تبلیغ از فرنگ و جوامع اروپایی و خودباختگی افراد فرنگ رفته در برابر فرهنگ غرب به مرور زمان اقبال عمومی را در برداشته است که این امر در زمینه نهضت مشروطه بی تأثیر نبوده است (ص ۴۵).

صفایی در مباحث خود که به سیّد جمال الدین اسدآبادی می پردازد (و البتّه او را نیز فراماسون می داند) به روشنگری های او اشاره می کند که زمینه ساز قیام مردم در مشروطه بوده است. سیّد با سخنرانی های عمومی و مسافرت های طولانی به نقاط گوناگون کشورهای اسلامی و با انتشار روزنامه، تشکیل انجمن ها و انتقادهای بی پروا ضدّ استبداد شاه، زمینه شورش مردم را ضدّ حاکمان مهیّا کرد. صفایی در این زمینه می نویسد:

سیّد، انجمن اتّحاداسلامی را تشکیل داد و میرزاآقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی و میرزاحسین خان خبیرالملک وارد این انجمن شدند و فعّالیت های آنان علیه شاه و حکومت ایران جدّی تر شد. روزنامه اختر استانبول که میرزاآقاخان و شیخ احمد جزو نویسندگان آن بودند، در هر شماره، انتقادات زننده و بی پروا، توأم با هتّاکی و فحّاشی درج می کرد و به تهران و سایر شهرهای ایران می فرستادند و مردم را به قیام علیه شاه دعوت می کرد. در همین اوقات که هنوز داستان قیام مردم ایران بر علیه قرارداد انحصار توتون و تنباکو در سراسر جهان شایع بود، سیّد موقع را مغتنم داشته، شروع به نوشتن نامه هایی به علمای نجف، کربلا، سامرا و تهران کرده و صراحتا آن ها را تشویق می کرد که علیه شاه قیام کنند و مردم را از اطاعت او منع نمایند (ص ۲۲).

۷. شکست روسیه تزاری از ژاپن و کاسته شدن حیثیّت و اعتبار سیاسی آن دولت و اعلان حکومت مشروطه در آن جا؛

۸. فعّالیت اقلیت های نوظهور مذهبی به ویژه بابیان و ازلیان برای شکستن نفوذ روحانیان شیعه؛

۹. مساعدت دولت عثمانی با مشروطه خواهان به منظور تضعیف قدرت دولت ایران و دست اندازی به مناطق مرزی مورد اختلاف؛

۱۰. مداخله آشکار دولت انگلیس برای کمک به استقرار مشروطه جهت کاستن قدرت پادشاهان قاجار، جلوگیری از نفوذ روزافزون روس ها و تلاش برای به دست آوردن سیاست مقدّم و قاطع در ایران؛

۱۱. شوق و هیجان گروهی از مردان و جوانان وطن خواه و پرشور و تشنه کامان عدالت و آزادی که با اساس حکومت های قانونی و حقوق اجتماعی مردم اروپا آشنایی داشتند (فرنگ برگشته ها)؛

صفایی، ضمن بررسی زندگینامه رهبران مشروطه، به این نکته اشاره می کند افرادی که با اروپا آشنا بوده، مدّت ها در آن جا به سر بردند، در زمینه سازی نهضت مشروطه نقش مؤثّری داشته اند. از جمله افرادی که در این زمینه نقش بسزایی داشت، میرزاملکم خان ارمنی بود. او می نویسد:

ملکم، حاصل مطالعات خود را در نظم اجتماعی اروپا، به صورت رساله ای به اسم کتابچه غیبی نوشت و آن چه برای پیشرفت و تقویت مملکت از نظر سازمان کشوری و لشکری و وضع قوانین لازم بود، تحریر کرد و آن رساله را به عنوان پیشنهاد برای اصلاح و ترقّی کشور به وسیله مشیرالدوله به شاه تقدیم نمود. این امر مورد توجّه شاه قرار گرفت؛ ولی رجال و درباریان با معاذیر گوناگون و عدم تطبیق آن طرح ها با اوضاع و احوال ایران، شاه را منصرف کردند؛ امّا ملکم از تعقیب فکر خود، باز نایستاده، برای آشنا کردن مردم به تمدّن و نظامات جدید و برانگیختن افکار، با کمک پدرش به تأسیس جمعیت فراماسون به نام فراموش خانه یا جامع آدمیت پرداخت (ص ۴۳).

۱۲. تلاش های بی باکانه افراد سودجو و جاه طلب که آلت فعل سیاست های خارجی بودند، برای رسیدن به مقام و منافع شخصی؛

۱۳. انتقامجویی و خصومت برخی از مالکان بزرگ و سران بختیاری با حکومت قاجاریه؛

۱۴. اختلاف پنهانی مظفّرالدین شاه و ظلّ السلطان و نیز رقابت ظلّ السلطان و سالارالدوله با محمّدعلی شاه و تحریکات دامنه دار آنان برای رسیدن به سلطنت؛

۱۵. فقر اقتصادی و فشار قحطی ها و ناامنی های عصیان خیز که بر دوش اکثریت مردم سنگینی می کرد.

صفایی پس از بیان عوامل مهمّ شکل گیری مشروطه، معتقد است: اگر بخواهیم علل پیشرفت یا علل رکود و ناکامی نهضت مشروطه را بدانیم، باید نخست، رهبران و مدّعیان رهبری این نهضت را بشناسیم و به تفکّر سیاسی و اغراض و اهداف شخصی اجتماعی آنان آگاه شده، به میزان فداکاری و خلوص یا دورویی و غرض ورزی هر یک پی ببریم.

او با ابراز تأسّف از این که افراد مؤثّر در انقلاب مشروطه – چنان که باید – شناخته نشده اند، انگیزه خود را از معرّفی رهبران انقلاب مشروطه، همین مطلب می داند. نویسنده، معتقد است که بیش تر تاریخ نویسان مشروطه، وقایع را از برون پرده نگریسته و در مقام مصلحت شخصی یا ملاحظات سیاسی، پیروزمندان را به مقام قهرمانی رسانیده و شکست یافتگان را با بدترین صفات یاد کرده اند؛ بنابراین، صفایی از نظر خود می کوشد تا این نقاط ابهام را شفّاف و روشن سازد و حقایق را آن چنان که باید و شاید بشناساند.

در پایان مقدّمه، یادآور می شود که چون پایه این تحوّل اجتماعی و انقلاب از زمان قتل ناصرالدین شاه گذاشته شد و چون قتل شاه به دستور سید جمال الدین اسد آبادی بوده است، نخستین زندگینامه رهبران مشروطه را با شرح حال سیّدجمال آغاز می کند.

پس از مقدّمه، زندگینامه رهبران و فعّالان مشروطه به صورت جداگانه، بررسی و تحلیل، و مطالب هر یک از آن ها، بدین گونه مرتّب شده است که ابتدا زندگینامه مختصر و کوتاهی طرح شده؛ سپس فعّالیت های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی فرد مورد بحث، در زمان انقلاب مشروطه و قبل از آن مورد بررسی قرار گرفته است و در ادامه، آثار و سطح تحصیلات و عقاید مذهبی و سیاسی و در پایان، گزیده ای از سخنرانی ها و مباحثی که درباره انقلاب مشروطه و مسائل سیاسی اجتماعی و مذهبی داشته اند، آورده شده است.

قسمت پایانی کتاب، مشتمل بر مستندها و مآخذ کتاب و فهرست اعلام (نام های افراد و اماکن) و در نهایت فهرست برخی از آثار مؤلّف است.

ج. ارزیابی رویکردها و دیدگاه ها

۱. رویکرد تاریخ نگاری درباری

اگر نوشته تاریخی، دارای یک روش صحیح علمی و منطقی و واقع گرایانه باشد، به همان اندازه برای خوانندگان، قابل اعتماد خواهد بود؛ امّا اگر با الهام و استمداد از روش نادرست، غیر منطقی و واقعیت گریز پدید آمده باشد، رویگردانی، بی میلی و بی اعتمادی خوانندگان را به آن سبب خواهد شد.

یکی از جریان های تاریخ نگاری، تاریخ نگاری درباری است که اهداف و روش مخصوص در تدوین تاریخ دارد. جهت روشن شدن معنا و مفهوم تاریخ نگاری درباری در این جا مناسب است به برخی از مؤلّفه ها و ویژگی های آن اشاره شود.

۱. مورّخان درباری، به جای پرداختن به حادثه های تاریخی، بیوگرافی سلاطین و حکّام را موضوع تاریخ قرار داده و با آن معیار، حوادث تاریخی را تنظیم می کنند؛ در حالی که حوادث اصلی تاریخ، میان مردم و در کوهپایه ها، جلگه ها، مسجدها، مدرسه ها، بازارها و کارخانه ها و مزرعه ها به وقوع پیوسته و جریان دارند؛ به همین دلیل، در تاریخ های درباری، در زمینه هایی مانند حوادث فرهنگی، مسائل بازرگانی، مالی، اوضاع اقتصادی، اشکال تولید و … کم ترین اطّلاع و اشاره را می توان به دست آورد که به صورت طفیلی و غیرمستقیم آورده شده است. آنان قلم های خود را بیش تر، وقف گزارش و نگارش مسائلی از قبیل طغیان فلان امیر و مکحول شدن دیگری، جلال و شکوه دربار و مسافرت های تفریحی و شکار شاه، زاییدن فلان السلطنه و زاده شدن فلان شاهزاده و لقب و نشان گرفتن فلان نوکر می کنند.^(۲)

۲. اغلب مورّخین درباری، با دربارها روابط دوستانه داشته و هماهنگ با منافع و مصالح آنان تاریخ می نوشته اند؛ به همین دلیل است که تعدادی از کتاب های تاریخی، همراه با جعل و تحریف و تزویر نوشته شده اند و یا دست کم یک سویه نگارش یافته اند؛ یعنی فقط به بازگویی و گزارش نیکی و محاسن موجود پرداخته و از گزارش زشتی ها و مظالم دستگاه های حکومتی چشم پوشیده اند. … تاریخ نگاری درباری، کهن ترین جریان تاریخ نگاری در جهان اسلام و ایران می باشد؛ به گونه ای که می توان گفت در همه سده ها از این نوشته های تاریخی به وفور می توان یافت. در ایران عصر حاضر نیز شیوه تاریخ نگاری درباری، به صورت یک جریان حساب شده و تحت برنامه، کاملاً مصداق خارجی داشته است و بنابر امکانات نوین و موقعیت های زمانی و مکانی ویژه، حتّی بسیار پیچیده تر و مرموزتر از گذشته بوده است.^(۳)

۳. فرهنگ درباری معاصر ایران، آمیزه ای از سه فرهنگ جداگانه «سنّتی، وارداتی و درباری» بوده است. این سه عنصر اساسی، یگانه عناصر تشکیل دهنده فرهنگ درباری معاصر ایران هستند و با تجزیه، تحلیل و شناخت این ها است که می توان تاریخ نگاری درباری و مورّخ درباری را شناخت.^(۴)

همان طور که از آثار و تألیفات صفایی و نیز داوری برخی محقّقان تاریخ معاصر به دست می آید، روش وی در تاریخ نگاری، درباری است. صفایی، از یک سو معتقد است که پایه نهضت مشروطه با قتل ناصرالدین شاه گذاشته شده (ص ۶) و از سوی دیگر از ناصرالدین شاه با عنوان شاه شهید یاد می کند (ص ۲۹)؛ در نتیجه اوّلاً ارادت خویش را به سلاطین و پادشاهان ابراز می دارد و ثانیا نگاه منفی خود را به مشروطه پوشیده نمی دارد و برای این که این نکته را به منصه ظهور رساند، در آغاز و قبل از بررسی زندگینامه رهبران مشروطه، کتاب مذکور به تمثال ناصرالدین شاه مزیّن شده است.

نویسنده، مرگ ناصرالدین شاه را غافل گیرانه وصف، و بیان می کند که این حادثه، عموم مردم ایران و جامعه روحانیان شیعه را سخت متأثّر کرد؛ این در حالی است که در گزارش از اعدام و ترور افرادی نظیر سیدعبدالله بهبهانی و شیخ فضل الله نوری، به قتل و مرگ و واژگانی از این قبیل تعبیر می کند. او در ستایش از ناصرالدین شاه می نویسد:

ناصرالدین شاه را اکثر سیاسیون خارجی به هوش و تجدّدخواهی و کاردانی ستوده اند. رواج بسیاری از مظاهر جدید تمدّن در ایران، مرهون زحمات ناصرالدین شاه است. مقدورات کم و محظورات زیادی داشت؛ با این حال خدماتی هم کرد و مکرّر به صدد تنظیم قوانین مترقّی و دنیاپسند برآمد؛ ولی اطرافیان، او را به لطایف الحلیل مانع می شدند (ص ۲۴).

نویسنده، در جای دیگر، قاتل ناصرالدین شاه را فردی جنایتکار معرّفی کرده است:

توطئه قتل ناصرالدین شاه در آغاز جشن پنجاهمین سال پادشاهی اش، به تحریک سلطان عبدالمجید ثانی؛ پادشاه ستمگر دولت عثمانی و به دستور سید جمال الدین افغانی و به دست عنصر جنایتکار، میرزا رضا اجرا شد (ص۵۷).

صفایی، مظفّرالدین شاه قاجار را موافق و خشنود از تأسیس مشروطه در ایران می داند:

چند روز بعد در عمارت کاخ گلستان، مجلس سلامی برپا شد و شاه ناتوان و مریض را روی