خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین

فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حدیث الأقتداء بالشیخین :

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله ربّ العالمین ، والصلاه والسلام علی محمد وآله الطیبین الطاهرین ، ولعنه الله علی أعدائهم أجمعین ، من الأولین والآخرین .
وبعد ، فلا یخفی أن السنه النبویه هی المصدر الثانی من مصادر التشریع الإسلامی عند المسلمین وإن وقع الخلاف بینهم فی طریقها فمنها بعد القرآن الکریم تستخرج الأحکام الإلهیه ، وأصول العقائد الدینیه ، والمعارف الفذّه ، والأخلاق الکریمه ، بل فیها بیان ما أجمله الکتاب ، وتفسیر ما أبهمه ، وتقییدما أطلقه وإیضاح ما أغلقه…
فنحن مأمورون باتباع السنه والعمل بما ثبت منها ، ومحتاجون إلیها فی جمیع الشؤون ومناحی الحیاه ، الفردیه والاجتماعیه…
إلاّ أن الأیدی الأثیمه تلاعبت بالسُنه الشریفه حسب أهوائها وأهدافها… وهذا أمر ثابت یعترف به الکلّ …
ولهذا وذاک .. انبری علماء الحدیث لتمییز الصحیح من السقیم ، والحق من

6

الباطل.. فکانت کتب (الصحاح) وکتب (الموضوعات) …
ولکن الحقیقه هی تسرب الأغراض والدوافع الباعثه إلی الاختلاق والتحریف إلی المعاییر التی اتخذوها للتمییز والتمحیص … فلم تخل (الصحاح) من الموضوعات والأباطیل ، ولم تخل (الموضوعات) من الصحاح والحقائق … وهذا ما دعا آخرین إلی وضع کتب تکلّموا فیها علی ما اخرج فی الصحاح واخری تعقبوا فیها ما أدرج فی الموضوعات… وقد تعرضنا لهذا فی بعض بحوثنا المنشوره …
وحدیث : « اقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر » أخرجه غیر واحد من أصحاب الصحاح .. وقال بصحته غیرهم تبعاً لهم .. ومن ثمّ استندوا إلیه فی البحوث العلمیّه .
ففی کتب العقائد… فی مبحث الإمامه … جعلوه من أقوی الحجج علی إمامه أبی بکر وعمر بعد رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم …
وفی الفقه … استدلوا به لترجیح فتوی الشیخین فی المسأله إذا خالفهما غیرهما من الأصحاب ..
وفی الاصول … فی مبحث الإجماع … یحتجّون به لحجّیّه اتفاقهما وعدم جواز مخالفتهما فیما اتفقا علیه … فهل هو حدیث صحیح حقاً؟
لقد تناولنا هذا الحدیث بالنقد ، فتتبّعنا أسانیده فی کتب القوم ، ودققنا النظر فیها علی ضوء کلمات أساطینهم ، ثم عثرنا علی تصریحات لجماعه من کبار أئمتهم فی شأنه ، ثم کانت لنا تأمّلات فی معناه ومتنه …
فإلی أهل الفضل والتحقیق هذه الصفحات الیسیره المتضمنه تحقیق هذا الحدیث فی ثلاثه فصول … والله أسأل أن یهدینا إلی صراطه المستقیم ، وأن یجعل أعمالنا خالصه لوجهه الکریم … إنه خیر مسؤول .

علی الحسینی المیلانی

7

۱)
نظرات فی أسانید
حدیث الاقتداء

إن حدیث الاقتداء من الأحادیث المشهوره فی فضل الشیخین ، فقد روره عن عده من الصحابه وبأسانید کثیره . .. لکن لم یخرجه البخاری ومسلم فی صحیحیهما مطلقا ، ولم یخرج فی شیء من الصحاح عن غیر حذیفه وعبدالله بن مسعود ، وقد ذهب غیرواحد من أعلام القوم إلی عدم قبول ما لم یخرجه الشیخان من المناقب ، وکثیرون منهم إلی عدم صحه ما أعرض عنه أرباب الصحاح .
وعلی ما ذکر یسقط حدیث الاقتداء مطلقاً أو ما کان من حدیث غیر ابن مسعود وحذیفه .
لکنّا ننظر قی أسانید هذا الحدیث عن جمیع من روی عنه من الصحابه ، إلآ أنّا نهتّم فی الأکثر بما کان من حدیث حذیفه وابن مسعود ، ونکتفی فی البحث عن حدیث الآخرین بقدر الضروره فنقول :
لقد رووا هذا الحدیث عن :
۱ حذیفه بن الیمان .
۲ عبدالله بن مسعود.
۳ أبی الدرداء.
۴ أنس بن مالک .
۵ عبدالله بن عمر.
۶ جدّه عبدالله بن أبی الهذیل .
ونحن نذکر الإسناد إلی کل واحد منهم ، وننظر فی رجاله :

* * *

8

حدیث حذیفه

رواه أحمد بن حنبل ، قال :

« حدّثنا سفیان بن عیینه ، عن زائده ، عن عبدالملک بن عمیر ، عن ربعی بن حراش ، عن حذیفه : أن النبیّ صلّی الله علیه [وآله] وسلّم ، قال : اقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر ». [۱]
وقال أیضاً :
« حدثنا وکیع ، حدثنا سفیان ، عن عبدالملک بن عمیر ، عن مولی لربعی بن حراش ، عن ربعی بن حراش ، عن حذیفه : کنا جلوساً عند النبی صلی الله علیه [وآله] وسلّم فقال : إنی لست أدری ما قدر بقائی فیکم ، فاقتدوا باللذّین من بعدی وأشار إلی أبی بکر وعمر قال : وما حدّثکم ابن مسعود فصدقوه ». [۲]
ورواه الترمذی حیث قال :

« حدثنا الحسن بن الصباح البزّاز أخبرنا سفیان بن عیینه ، عن زائده ، عن عبدالملک بن عمیر ، عن ربعی ، عن حذیفه ، قال : قال رسول الله صلّی الله علیه [وآله] وسلم : اقتدوا باللذین من بعدی ابی بکر وعمر.
وفی الباب عن ابن مسعود.
هذا حدیث حسن ».
قال : « روی سفیان الثوری هذا الحدیث عن عبد الملک بن عمیر ، عن مولّی لربعی ، عن ربعی ، عن حذیفه ، عن النبی صلّی الله علیه [وآله] وسلّم ».
قال : « حدثنا أحمد بن منیع وغیر واحد ، قالوا : أخبرنا سفیان بن عیینه ، عن عبد الملک بن عمیر ، نحوه ».

9

« وکان سفیان بن عیینه یدلّس فی هذا الحدیث فربّما ذکره عن زائده عن عبدالملک بن عمیر ، وربّما لم یذکر فیه عن زائده ».
« وروی هذا الحدیث إبراهیم بن سعد ، عن سفیان الثوری ، عن عبدالملک بن عمیر ، عن هلال مولی ربعی ، عن ربعی ، عن حذیفه ، عن النبی صلّی الله علیه [وآله] وسلم ». [۳]
وقال :
« حدّثنا محمود بن غیلان ، أخبرنا وکیع ، أخبرنا سفیان ، عن عبد الملک بن عمیر ، عن مولّی لربعی ، عن ربعی بن حراش ، عن حذیفه ، قال : کنّا جلوساً… ». [۴]

ورواه ابن ماجه بسنده :

« عن عبدالملک بن عمیر ، عن مولی لربعی بن حراش ، عن ربعی بن حراش ، عن حذیفه بن الیمان ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلم : إنی لا أدری ما قدر بقائی فیکم .. ». [۵]

ورواه الحاکم بإسناده :

« عن عبدالملک بن عمیر ، عن ربعی بن حراش ، عن حذیفه بن الیمان ، قال : سمعت رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلم یقول : إقتدوا باللذین من بعدی : أبی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار وتمسّکوا بعهد ابن ام عبد ».
وعنه ، عن ربعی ، عن حذیفه ، قال :
« قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلم : اقتدوا باللذین من بعدی ابی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار ، وإذا حدثکم ابن اُمّ عبد فصدقوه ».
وعنه :

10

« عن هلال مولی ربعی ، عن ربعی بن حراش ، عن حذیفه ، أن رسول الله صلّی الله علیه [وآله] وسلم قال : إقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر ».
بإسناده :
« عن عبدالملک بن عمیر ، عن ربعی بن حراش ، عن حذیفه بن الیمان : أن رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلم قال : إقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار ، وتمسکوا بعهد اُبن أمّ عبد ».
ثم قال الحاکم : « هذا حدیث من أجل ما روی فی فضائل الشیخین ، وقد أقام هذا الإسناد عن الثوری ومسعر : یحیی الحمّانی ، وأقامه أیضاً عن مسعر : وکیع وحفص ابن عمر الإیلی[۶] ثم قصر بروایته عن ابن عیینه : الحمیدی وغیره ، وأقام الإسناد عن ابن عیینه : إسحاق بن عیسی بن الطبّاع .
فثبت بما ذکرنا صحّه هذا الحدیث وان لم یخرجاه ».[۷]

نقد السند :
۱ هذه أشهر طرق هذا الحدیث عن حذیفه بن الیمان ، ویری القاریء الکریم أنها جمیعاً تنتهی إلی :
« عبدالملک بن عمیر » وهو رجل مدلّس ، ضعیف جداً ، کثیر الغلط ، مضطرب الحدیث جداً :
قال أحمد : « مضطرب الحدیث جداً مع قلّه روایته ، ما أری له خمسمائه حدیث ،

11

وقد غلط فی کثیر منها ».[۸]
وقال : إسحاق بن منصور : « ضعفه أحمد جداً ».[۹]
وقال أحمد أیضاً : « ضعیف یغلط ». [۱۰]
أقول : فمن العجیب جداً روایه أحمد فی مسنده حدیث الاقتداء وغیره عن هذا الرجل الذی یصفه بالضعف والغلط ، وقد جعل المسند حجهُ بینه وبین الله !!
وقال ابن معین : « مخلط ».[۱۱]
وقال أبو حاتم : « لیس بحافظ ، تغیر حفظه » .[۱۲]
وقال أیضاً : « لم یوصف بالحفظ ».[۱۳]
وقال ابن خراش : « کان شعبه لا یرضاه ».[۱۴]
وقال الذهبی : « وأمّا ابن الجوزی فذکره فحکی الجرح وما ذکر التوثیق ». [۱۵]
وقال السمعانی : « کان مدلّساً ». [۱۶]
وکذا قال ابن حجر العسقلانی . [۱۷]
وعبد الملک هذا هو الذی ذبح عبدالله بن یقطر أو قیس بن مسهر الصیداوی وهو رسول الحسین علیه السلام إلی أهل الکوفه ، فإنه لما رمی بأمر ابن زیاد من فوق القصر وبقی به رمق أتاه عبدالملک بن عمیر فذبحه ، فلمّا عیب ذلک علیه قال : إنما

12

أردت أن اریحه »[۱۸] !
۲ ثمّ إن (عبد الملک بن عمیر) لم یسمع هذا الحدیث من (ربعی بن حراش ) و(ربعی) لم یسمع من (حذیفه بن الیمان )… ذکر ذلک المناوی حیث قال : « قال ابن حجر : اختلف فیه علی عبدالملک ، وأعله أبو حاتم ، وقال البزازکابن حزم : لا یصحّ . لأن عبد الملک لم یسمعه من ربعی ، وربعی لم یسمع من حذیفه . لکن له شاهد ».[۱۹]
قلت : الشاهد إن کان حدیث ابن مسعود کما هو صریح الحاکم والمناوی فستعرف ما فیه .
وإن کان حدیث حذیفه بسند آخر عن ربعی فهو ما رواه الترمذی بقوله :
« حدثنا سعید بن یحیی بن سعید الاموی ، نا وکیع ، عن سالم بن العلاء المرادی ، عن عمرو بن هرم ، عن ربعی بن حراش ، عن حذیفه ، قال : کنّا جلوساً عند النبی صلّی الله علیه [وآله] وسلّم فقال : إنی لا أدری ما بقائی فیکم ، فاقتدوا باللّذین من بعدی ، وأشار إلی أبی بکر وعمر ».[۲۰]
ورواه ابن حزم بقوله :
« وأخذناه أیضاً عن بعض أصحابنا ، عن القاضی أبی الولید بن الفرضی ، عن ابن الدّخیل ، عن العقیلی ، ثنا محمد بن إسماعیل ، ثنا محمد بن فضیل ، ثنا وکیع ، ثنا سالم المرادی ، عن عمرو بن هرم ، عن ربعی بن حراش وأبی عبدالله رجل من أصحاب حذیفه ، عن حذیفه ».[۲۱]

وفی سند هذا الحدیث :

۱ « سالم بن العلاء المرادی » وعلیه مداره :

13

قال ابن حزم بعد أن روی الحدیث کما تقدّم : « سالم ضعیف ».
وفی : « میزان الاعتدال » : « ضعّفه ابن معین و النسائی ».[۲۲]
وفی « الکاشف » : « ضعّف ». [۲۳]
وفی « تهذیب التهذیب » : « قال الدوری عن ابن معین : ضعیف الحدیث ».[۲۴]
وفی « لسان المیزان » : « ذکره العقیلی … وضعّفه ابن الجارود » .[۲۵]
۲ « عمرو بن همرم » وقد ضعفه القطّان .[۲۶]
۳ « وکیع بن الجرّاح » وهو مقدوح .[۲۷]
ثم إن فی سند الحدیث عن حذیفه فی أکثر طرقه ، « مولی ربعی بن حراش » وهو مجهول کما نصّ علیه إبن حزم .
وقد سُمّی هذا المولی فی بعض الطرق ب « هلال » وهو أیضاً مجهول ، قال ابن حزم :
« وقد سمّی بعضهم المولی فقال : هلال مولی ربعی ، وهو مجهول لا یعرف من هو أصلاً » .[۲۸]

حدیث ابن مسعود
رواه الترمذی حیث قال :

« حدثنا إبراهیم بن إسماعیل بن یحیی بن سلمه بن کهیل ، حدّثنی أبی ، عن أبیه ، عن سلمه بن کهیل ، عن أبی الزّعراء ، عن ابن مسعود ، قال : قال رسول الله

14

صلّی الله علیه [وآله] وسلّم : اقتدوا باللذین من بعدی من أصحابی : أبی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار ، وتمسّکُوا بعهد ابن مسعود ».[۲۹]
والحاکم حیث قال بعد أن أخرج الحدیث عن حذیفه :
« وقد وجدنا له شاهداً بإسناد صحیح عن عبدالله بن مسعود : حدثنا أبو بکر ابن إسحاق ، أنبأ عبدالله بن أحمد بن حنبل ، ثنا إبراهیم بن إسماعیل بن یحیی بن سلمه بن کهیل ، حدثنا أبی ، عن أبیه ، عن أبی الزعراء ، عن عبدالله بن مسعود رضی الله عنه ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلم : إقتدوا باللذین من بعدی : أبی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار ، وتمسکوا بعهد ابن مسعود ».[۳۰]

نقد السند :
۱ لقد صرح الترمذی بغرابته وقال : « لا نعرفه إلآ من حدیث یحیی بن سلمه ابن کهیل » ثم ضعّف الرجل ، وهذا نصّ کلامه :
« هذا حدیث غریب من هذا الوجه من حدیث ابن مسعود ، لا نعرفه إلاّ من حدیث یحیی بن سلمه بن کهیل ، ویحیی بن سلمه یضعّف فی الحدیث».[۳۱]
۲ فی هذا الإسناد : « یحیی بن سلمه بن کهیل » وهو رجل ضعیف ، متروک ، منکر الحدیث ، لیس بشیء :
قال التّرمذی : « یضعف فی الحدیث ».
وقال المقدسی : « ضعّفه ابن معین : وقال أبو حاتم : لیس بالقویّ ؛ وقال البخاری : فی حدیثه مناکیر؛ وقال النسائی : لیس بثقه؛ وقال الترمذی : ضعیف ». [۳۲]
وقال الذهبی : « ضعیف » .[۳۳]

15

وقال ابن حجر : « ذکره ابن حبّان أیضاً فی الضعفاء فقال : منکر الحدیث جدّاً ، لا یحتجّ به ؛ وقال النسائی فی الکنی ، متروک الحدیث ؛ وقال ابن نمیر : لیس ممّن یکتب حدیثه ؛ وقال الدارقطنی : متروک ، وقال مره : ضعیف ؛ وقال العجلی : ضعیف …. ». [۳۴]
۳ وفیه : « إسماعیل بن یحیی بن سلمه » وهو رجل ضعیف متروک :
قال الدارقطنی والأزدی وغیرهما : « متروک ».[۳۵]
۴ وفیه : « إبراهیم بن إسماعیل بن یحیی » وهو : لیّن ، متروک ، ضعیف ، مدلّس :
قال الذهبی : « لیّنه أبو زرعه ، وترکه أبو حاتم » .[۳۶]
وقال ابن حجر : « قال ابن أبی حاتم : کتب أبی حدیثه ولم یأته ولم یذهب بی إلیه ولم یسمع منه زهادهً فیه ، وسألت أبا زرعه عنه فقال : یذکر عنه أنه کان یحدّث لأحادیث عن أبیه ثم ترک أباه ، فجعلها عن عمه لأن عمه أجلی عند الناس .
وقال العقیلی : « عن مطیّن : کان ابن نمیر لا یرضاه ویضعّفه وقال : روی أحادیث مناکیر.
قال العقیلی : ولم یکن إبراهیم هذا بقیّم الحدیث … ». [۳۷]
ولهذا ذکر الحافظ العقیلی « یحیی بن سلمه بن کهیل » فی کتابه « الضعفاء الکبیر » وأورد کلمات عدّه من الأعلام فی قدحه کالبخاری ویحیی بن معین والنسائی ، ثم روی الحدیث عنه بنفس السند الذی فی « صحیح الترمذی » وهذا نصّ عبارته :
« ثنا علی بن أحمد بن بسطام ، ثنا سهل بن عثمان ، ثنا یحیی بن زکریا ، ثنا ابن أبی زائده ، ثنا یحیی بن سلمه بن کهیل ، عن أبیه ، عن أبی الزعراء ، عن عبدالله بن مسعود ، عن النبی صلی الله علیه [وآله] وسلم : اقتدوا…. » .[۳۸]

16

وقال الحافظ الذهبی مشیراً إلی الحدیث الذی حکم الحاکم بصحّته : « قلتُ : سنده واهٍ ».[۳۹]
وقال الحافظ السیوطی : « اقتدوا باللذین من بعدی من أصحابی أبی بکر وعمر ، وأهتدوا بهدی عمّار ، وتمسّکوا بعهد أبن مسعود ، ت غریب ضعیف . طب . ک وتعقّب . عن ابن مسعود ».[۴۰]
فالعجب من تصحیح الحاکم لهذا الحدیث واستشهاده به ، وکذا المناوی .[۴۱]
وألأعجب قوله : « الترمذی وحسّنه عن ابن مسعود » .[۴۲]
ولقائل أن یقول : فما فائده إخراج الترمذی أیّاه مع التّنصیص علی ضعفه فی کتابه الموصوف بالصحّه؟!
قلت : لعلّه إنما أخرجه ونصّ علیه بما ذکر لئلاّ یغتر به أحد ویتوهّم صحّته … بالرّغم من اشتمال کتابه لا سیما فی باب المناقب علی موضوعات کما نص علیه الحافظ الذهبی بترجمته من « سیر أعلام النبلاء ».

حدیث أبی الدّرداء
رواه ابن حجر المکیّ عن الطبرانی حیث قال :

« الحدیث الثانی والسّبعون : أخرج الطبرانی عن أبی الدرداء : اقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر ، فإنهما حبل الله الممدود ، من تمسک بهما فقد تمسک بالعروه الوثقی التی لا انفصام لها ».[۴۳]

* * *

17

نقد السند :
۱ لقد روی الحافظ الهیثمی هذا الحدیث عن الطبرانی وقال : « فیه من لم أعرفهم » وهذا نصّ کلامه :
« وعن أبی الدرداء ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلّم : اقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر ، فإنهما حبل الله الممدود ، ومن تمسک بهما فقد تمسک بالعروه الوثقی التی لا أنفصام لها.
رواه الطبرانی ، وفیه من لم أعرفهم » .[۴۴]
۲ إن معاجم الطبرانی لیست من الکتب التی وُصفت بالصحّه ، ولا من الکتب التی التزم فیها بالصحّه .
وعلی هذا… لا یجوز التمسک بالحدیث بمجرد کونه فی أحد المعاجم الثلاثه للطبرانی .
۳ لقد جاء فی الصحیح فی مسند أبی الدرداء ما نصّه :
« قالت اُمّ الدرداء : دخل علیّ أبو الدرداء وهو مغضب ، فقلت : ما أغضبک ؟ فقال : والله ما أعرف من أمر محمد صلّی الله علیه [وآله] وسلّم شیئاً إلأ انهم یصلّون جمیعاً ».
ولو کان أبو الدرداء قد سمع قوله صلّی الله علیه وآله وسلم : « اقتدوا… » لما قال هذا ألبتّه !!

حدیث أنس بن مالک
قال جلال الدین السیوطی :

« اقتدوا باللذین من بعدی من أصحابی أبی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار

18

وتمسکوا بعهد ابن مسعود.
الترمذی عن ابن مسعود ، الرویانی عن حذیفه ، ابن عدیّ فی الکامل عن أنس ».[۴۵]

نقد السند :
فأما حدیث ابن مسعود : فإن الترمذی ضعّفه بعد أن رواه کما تقدم .
وأما حدیث حذیفه : فقد ثبت ضعف جمیع طرقه…. کما تقدّم أیضاً.
وأما حدیث أنس ، فقد جاء فی « الکامل » لابن عدیّ ما نصّه : « حمّاد بن دلیل . قاضی المدائن. یکنی أبا زید. حدثنا علی بن الحسین بن سلیمان ، ثنا أحمد بن محمد ابن المعلّی الآدمی ، ثنا مسلم بن صالح أبو رجاء ، ثنا حمّاد بن دلیل ، عن عمر بن نافع ، عن عمرو بن هرم ، قال : دخلت انا وجابر بن زید علی أنس بن مالک فقال : قال رسول الله صلّی الله علیه [واله] وسلم : اقتدوا باللذین من بعدی أبو بکر[۴۶] وعمر ، وتمسکوا بعهد ابن اُم عبد ، واهتدوا بهدی عمّار .
ثنا محمد بن عبدالحمید الفرغانی ، ثنا صالح بن حکیم البصری ، ثنا أبو رجاء مسلم بن صالح ، ثنا أبو زید قاضی المدائن حمّاد بن دلیل ، عن عمر بن نافع. فذکر بإسناده نحوه.
ثنا محمد بن سعید الحرانی ، ثنا جعفر بن محمد بن الصباح ، ثنا مسلم بن صالح البصری. فذکر بإسناده نحوه .
ثنا علی بن الحسن بن سلیمان ، ثنا أحمد بن محمد بن المعلی الادمی ، ثنا مسلم ابن صالح ، ثنا حمّاد بن دلیل ، عن عمر بن نافع ، عن عمرو بن هرم ، عن ربعی ، عن حذیفه ، عن النبی صلی الله علیه [وآله] نحوه .

19

قال ابن عدی : وحمّاد بن دلیل هذا قلیل الروایه . وهذا الحدیث قد روی له حماد بن دلیل إسنادین . ولا یروی هذین الإسنادین غیر حمّاد بن دلیل».
إنتهی بطوله .[۴۷]

نقد السند :
فی جمیع هذه الأسانید : مسلم بن صالح ، عن حمّاد بن دلیل ، عن عمر بن نافع ، عن عمرو بن هرم .
أما « عمرو بن هرم » فقد عرفت أنه مقدوح مطعون فیه .
وأما « عمر بن نافع » فعن یحیی بن معین : حدیثه لیس بشیء[۴۸] ، وعن ابن سعد : لا یحتجّ بحدیثه .[۴۹]
وأما « حمّاد بن دلیل » فقد أورده ابن عدی فی « الکامل قی الضعفاء » والذهبی فی « المغنی فی الضعفاء »[۵۰] وفی « میزان الاعتدال فی نقد الرجال » وأضاف : « ضعّفه أبو الفتح الأزدی وغیره »[۵۱] وابن الجوزی فی « الضعفاء ».[۵۲]
وأمّا « مسلم بن صالح » فلم أعرفه حتی الآن .

حدیث عبدالله بن عمر
رواه الذهبی حیث قال :

« أحمد بن صلیح ، عن ذی النون المصری ، عن مالک ، عن نافع ، عن ابن عمر

20

بحدیث اقتدوا باللذین من بعدی » ثم قال : « وهذا غلط من أحمد لا یعتمد علیه ».[۵۳]
ورواه مره اخری ، قال :
« محمد بن عبدالله بن عمر بن القاسم بن عبدالله بن عبیدالله بن عاصم بن عمر بن الخطاب العدوی العمری ، ذکره العقیلی وقال : لا یصحّ حدیثه ولا یعرف بنقل الحدیث :
نبأه أحمد بن الخلیل ، حدثنا إبراهیم بن محمد الحلبی ، حدّثنی محمد بن عبدالله ابن عمر بن القاسم ، أخبرنا مالک ، عن نافع ، عن ابن عمر مرفوعاً : اقتدوا باللذین من بعدی .
فهذا لا أصل له من روایه مالک ….
وقال الدارقطنی : العمری هذا یحدّث عن مالک بأباطیل ، وقال ابن منده : له مناکیر ».[۵۴]
ورواه ابن حجر وقال :
« قال العقیلی بعد تخریجه : هذا حدیث منکر لا أصل له .
وأخرجه الدارقطنی من روایه أحمد بن الخلیل البصری بسنده وساق نسبه کذلک ثم قال : لا یثبت ، والعمری هذا ضعیف … ».[۵۵]
کما أورد الذهبی وابن حجر هذا الحدیث بترجمه « أحمد بن محمد بن غالب الباهلی » فبعد نقل کلماتهم فی ذمه وجرحه ، قالا :
« ومن مصائبه : قال : حدثنا محمد بن عبدالله العمری ، ثنا مالک ، عن نافع ابن عمر ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلم : اقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر ».
ثم قالا :

21

« فهذا ملصق بمالک ، وقال أبو بکر النقاش : وهو واهٍ … » .[۵۶]

نقد السند :
لقد علم من کلمات الذهبی وابن حجر وغیرهما : أن حدیث عبدالله بن عمر هذا باطل بجمیع طرقه … وبذلک نکتفی عن إیراد نصوص کلمات سائر علماء الرجال فی رجاله روماً للاختصار.
فالعجب من الحافظ ابن عساکر[۵۷] و أمثاله الذین ملأوا کتبهم وسوّدوا صحائفهم بهذه المناکیر وأشباهها !!

حدیث جده عبدالله بن أبی الهذیل
رواه ابن حزم حیث قال :

« … کما حدثنا أحمد عن محمد بن الجسور ثنا أحمد بن الفضل الدینوری ، ثنا محمد بن جریر ، ثنا عبدالرحمن بن الأسود الطفاوی ، ثنا محمد بن کثیر الملاّئی ، ثنا المفضل الضبّی ، عن ضرار بن مره ، عن عبدالله بن أبی الهذیل ، عن جدّته ، عن النبی صلی الله علیه [واله] وسلّم : اقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار ، وتمسکوا بعهد ابن اُم عبد ».

نقد السند :

ونقتصر فی الکلام علی الحدیث بهذا السند علی ما ذکره الحافظ ابن حزم نفسه قبل ذلک ، وهذا نصه :
« وأما الروایه : اقتدوا … فحدیث لا یصح ، لأنه مروی عن مولی لربعی مجهول ،

22

وعن المفضل الضبی ولیس بحجّه ، کما حدثنا أحمد بن محمد بن الجسور .. »

* * *

23

۲)
کلمات الأئمه وکبار العلماء
حول سند حدیث الاقتداء

قد عرفت سقوط أسانید هذا الحدیث فیما عرف بالصحیح من الکتب فضلاً عن غیره … وفی هذا الفصل نذکر نصوص عبارات أئمتهم فی الطّعن فیه إمّا علی الإطلاق بکلمه : « موضوع » و« باطل » و« لم یصحّ » و« منکر » وإمّا علی بعض الوجوه التی وقفنا علی کلماتهم فیها… فنقول :

۱)
أبو حاتم الرازی
لقد طعن الإمام أبو حاتم محمد بن إدریس الرازی فی هذا الحدیث… فقد ذکر العلاّمه المناوی بشرحه : « … وأعلّه أبو حاتم ، وقال البزار کابن حزم : لا یصحّ ، لأن عبدالملک لم یسمعه من ربعی ، وربعی لم یسمعه من حذیفه ، لکن له شاهد .. » .[۵۸]

ترجمته :

وأبو حاتم الرازی ، المتوفی سنه ۲۷۷ ه ، یعد من أکابر الأئمه الحفاظ المجمع علی ثقتهم وجلالتهم ، بل جعلوه من أقران البخاری ومسلم ….
قال السمعانی : « إمام عصره والمرجوع إلیه فی مشکلات الحدیث … کان من مشاهیر العلماء المذکورین الموصوفین بالفضل والحفظ والرحله… وکان أول من کتب الحدیث … » .[۵۹]

24

وقال ابن الأثیر : « هو من أقران البخاری ومسلم » . [۶۰]
وقال الذهبی : « أبو حاتم الرازی الإمام الحافظ الکبیر محمد بن إدریس بن المنذر الحنظلی ، أحد الأعلام … » .[۶۱]
وقال أیضاً : « الإمام الحافظ الناقد ، شیخ المحدثین … وهو من نظراء البخاری … » .[۶۲]
وله ترجمه فی :
تاریخ بغداد ۲|۷۳ ، تهذیب التهذیب ۹|۳۱ ، البدایه والنهایه ۱۱|۵۹ ، الوافی بالوفیات ۲|۱۸۳ ، طبقات الحفّاظ : ۲۵۵.

۲)
أبو عیسی الترمذی

وکذا طعن فیه أبو عیسی الترمذی صاحب « الجامع الصحیح » فإنه قال ما نصّه : « حدثنا إبراهیم بن إسماعیل بن یحیی بن سلمه بن کهیل ، ثنی أبی ، عن أبیه سلمه بن کهیل ، عن أبی الزعراء ، عن ابن مسعود ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلّم : اقتدوا باللذین من بعدی من أصحابی أبی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار وتمسکوا بعهد ابن مسعود.
هذا حدیث غریب من هذا الوجه من حدیث ابن مسعود ، لا نعرفه إلآ من حدیث یحیی بن سلمه بن کهیل . ویحیی بن سلمه یضعّف فی الحدیث . وأبو الزعراء اسمه عبد الله بن هانی ، وأبو الزعراء الذی روی عنه شعبه والثوری و ابن عیینه اسمه عمرو بن عمرو ، وهو ابن أخی أبی الأحوص صاحب ابن مسعود » . [۶۳]

25

ترجمته :

والترمذی ، أبو عیسی محمد بن عیسی ، المتوفی سنه ۲۷۹ ه ، صاحب أحد الصحاح السته. . . غنّی عن الترجمه والتعریف ، إذ لا کلام بینهم فی جلالته وعظمته واعتبار کتابه ، وهذه أسماء بعض مواضع ترجمته :
وفیات الأعیان ۴|۲۷۸ ، تذکره الحفّاظ ۲|۶۲۳ ، سیر أعلام النبلاء ۱۳|۲۷۰ ، تهذیب التهذیب ۹|۳۸۷ ، البدایه والنهایه ۱۱|۶۶ ، الوافی بالوفیات ۴|۲۹۴ ، طبقات الحفّاظ : ۲۷۸.

۳)
أبو بکر البزار
وأبطله الحافظ الشهیر أبو بکر أحمد بن عبد الخالق البزار صاحب « المسند » المتوفی سنه ۲۹۲ ه ، کما عرفت من کلام العلاّمه المناوی الآنف الذکر.

ترجمته :

قال الذهبی : « الحافظ العلامه أبو بکر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق البصری ، صاحب المسند الکبیر والمعلّل … » .[۶۴]
ووصفه الذهبی أیضاً ب « الشیخ الإمام الحافظ الکبیر … » .[۶۵]
وهکذا وصف واُثنی علیه فی المصادر التاریخیه والرجالیه … فراجع : تاریخ بغداد ۴|۳۳۴ ، النجوم الزاهره ۳|۱۵۷ ، المنتظم ۶|۵۰ ، تذکره الحفاظ ۲|۶۵۳ الوافی بالوفیات ۷|۲۶۸ ، طبقات الحفاظ : ۲۸۵ ، تاریخ أصفهان ۱|۱۰۴ ، شذرات الذهب ۲ | ۲۰۹ .

26

۴)
أبو جعفر العقیلی

وقال الحافظ الکبیر أبو جعفر العقیلی ، المتوفی سنه ۳۲۲ ه ، فی کتابه فی الضعفاء : « محمد بن عبدالله بن عمر بن القاسم العمری عن مالک . ولا یصحّ حدیثه ولا یعرف بنقل الحدیث حدثناه أحمد بن الخلیل الخریبی ، حدثنا إبراهیم بن محمد بن الحلبی ، حدثنی محمد بن عبدالله بن عمر بن القاسم بن عبدالله بن عبیدالله بن إبراهیم بن عمر بن الخطاب ، قال : أخبرنا مالک ، عن نافع ، عن ابن عمر ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلّم : اقتدوا بالأمیرین من بعدی أبی بکر وعمر.
حدیث منکر لا أصل له من حدیث مالک » . [۶۶]
وقد أورد الحافظان الذهبی وابن حجر طعن العقیلی هذا واعتمدا علیه کما ستعرف .
وأیضاً : ترجم العقیلی « یحیی بن سلمه بن کهیل » فی « الضعفاء » وأورد الحدیث عنه عن ابن مسعود بنفس السند الذی فی « صحیح الترمذی » وقد تقدّم نصّ عبارته فی الفصل الأول .

ترجمته :

وقد أثنی علی العقیلی کل من ترجم له … قال الذهبی : « الحافظ الإمام أبو جعفر… قال مسلمه بن القاسم : کان العقیلی جلیل القدر ، عظیم الخطر ، ما رأیت مثله … وقال الحافظ أبو الحسن ابن سهل القطّان : أبو جعفر ثقه جلیل القدر ، عالم بالحدیث ، مقدّم فی الحفظ ، توفی سنه ۳۲۲ » .[۶۷]
وانظر : سیر أعلام النبلاء ۱|۲۳۶ ، الوافی بالوفیات ۴|۲۹۱ ، طبقات

27

۵)
أبو بکر النقّاش
وطعن فیه الحافظ الکبیر أبو بکر النقّاش المتوفی سنه ۳۵۴ ه فقد قال الحافظ الذهبی بعد أن رواه بترجمه أحمد بن محمد بن غالب الباهلی : « وقال أبو بکر النقاش : وهو واهٍ » .[۶۸]

ترجمته :

ترجم له الحافظ الذهبی فی « سیر أعلام النبلاء » ووصف ب « العلامه المفسّر شیخ القرّاء »[۶۹] . وهکذا ترجم له ووصفه بجلائل الأوصاف غیره من الأعلام… فراجع :
تذکره الحفاظ ۳|۹۰۸ ، تاریخ بغداد ۲|۲۰۱ ، المنتظم ۷|۱۴ ، وفیات الأعیان ۴|۲۹۸ ، الوافی بالوفیات ۲|۳۴۵ ، مرآه الجنان ۲|۲۴۷ ، طبقات الحفاظ : ۳۷۱.

۶)
ابن عدیّ
وأورد الحافظ أبو أحمد ابن عدی ، المتوفی سنه ۳۶۵ ه ، عن أنس بن مالک بترجمه حماد بن دلیل فی « الضعفاء » وعنه السیوطی فی الجامع الصغیر ، ونصّ هناک علی أن « هذا الحدیث قد روی له حمّاد بن دلیل إسنادین ، ولا یروی هذین الإسنادین غیر حمّاد بن دلیل ».
وقد تقدّم ذکر عبارته کامله ، حیث عرفت ما فی الإسنادین المذکورین عند ابن

28

عدیّ وغیره من الأئمه فی الفصل الأول .

ترجمه :

والحافظ ابن عدیّ من أعاظم أئمّه الجرح والتعدیل لدی القوم . . .
قال السمعانی بترجمته : « کان حافظ عصره ، رحل إلی الاسکندریه وسمرقند ، ودخل البلاد وأدرک الشیوخ . کان حافظاً متقناً لم یکن فی زمانه مثله .
قال حمزه بن یوسف السهمی : سألت الدارقطنی أن یصنّف کتاباً فی ضعفاء المحدّثین ، قال : ألیس عندک کتاب ابن عدیّ ؟ فقلت : نعم ، فقال : فیه کفایه لا یزاد علیه ».[۷۰]
وانظر : تذکره الحفاظ ۳|۱۶۱ ، شذرات الذهب ۳|۵۱ ، مرآه الجنات ۲|۳۸۱ ، وغیرها.

۷)
أبو الحسن الدارقطنی
وقال الحافظ الشهیر أبو الحسن الدار قطنی المتوفی سنه ۳۸۵ ه بعد أن أخرج الحدیث بسنده عن العمری : « لا یثبت ، والعمری هذا ضعیف » .[۷۱]

ترجمته :

وکتب الرجال والتاریخ مشحونه بالثناء علی الدارقطنی …
قال الذهبی : « الدارقطنی أبو الحسن علی بن عمر بن أحمد البغدادی الحافظ المشهور ، صاحب التصانیف …. ذکره الحاکم فقال : صار أوحد عصره فی الحفظ

29

والفهم والورع ، وإماماً فی القرّاء والنحاه ، صادفته فوق ما وصف لی ، وله مصنفات یطول ذکرها. وقال الخطیب : کان فرید عصره ، و فزیع دهره ، ونسیج وحده ، وإمام وقته …. وقال القاضی أبو الطیب الطبری : الدارقطنی أمیر المؤمنین فی الحدیث!! » . [۷۲]
وقال ابن کثیر : « …. الحافظ الکبیر ، اُستاذ هذه الصناعه وقبله بمده وبعده إلی زماننا هذا. . .کان فرید عصره ونسیج وحده وإمام دهره …. وله کتابه المشهور …. وقال ابن الجوزی : قد اجتمع له معرفه الحدیث والعلم بالقراءات والنحو والفقه والشعر ، مع الإمامه والعداله وصحّه العقیده».[۷۳]
وراجع : وفیات الأعیان ۲|۴۵۹ ، تاریخ بغداد ۱۲|۳۴ ، النجوم الزاهره ۴|۱۷۲ ، طبقات الشافعیه ۳|۴۶۲ ، طبقات القراء ۱|۵۵۸ ، وغیرها.

۸)
ابن حزم الأندلسی
وقد نصّ الحافظ ابن حزم الأندلسی ، المتوفی سنه ۴۷۵ ه ، علی بطلان هذا الحدیث وعدم جواز الاحتجاج به … فإنه قال فی رأی الشیخین ما نصّه : « أمّا الروایه : اقتدوا باللذین من بعدی . فحدیث لا یصح . لأنّه مروی عن مولی لربعیّ مجهول ، وعن المفضّل الضبّی ولیس بحجّه .
کما حدّثنا أحمد بن محمد بن الجسور ، نا محمد بن کثیر الملاّئی ، نا المفضل الضبّی ، عن ضرار بن مره ، عن عبد الله بن أبی الهذیل العنزی ، عن جدته ، عن النبی صلی الله علیه [وآله] وسلّم ، قال : اقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر وعمر ، واهتدوا بهدی عمّار ، وتمس