خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل خواجه طوسی و جایگاه بحث از مقولات

یکی از موارد اختلاف بین منطق نگاران دوبخشی و نه بخشی، جایگاه بحث ازمقولات است. شیخ الرئیس برای نخستین بار طرح مبحث مقولات را در منطق موردمناقشه قرار داده و آن را از مباحث فلسفه اولی دانسته است. پیروان دوبخشی ابن سینا مقولات را از منطق حذف کرده اند درحالی که مدرسه نه بخشی که غالبا ازشفای بوعلی تبعیت کرده اند و نیزمنطق نگاران التقاطی، مقولات را ازمباحث منطقی دانسته اند. خواجه طوسی سخنگوی مدرسه نه بخشی در قرن هفتم است. بررسی تطبیقی ادله بوعلی وخواجه طوسی، تصور آنها را از هندسه مغرضی علم منطق نمایانگر می سازد.طرح این مساله که به مباحث فرا منطقی یا فلسفه منطق مربوط است، در پنج بخش طرح مساله، گزارش تاریخی، بیان ادله متاخران در خروج مقولات از منطق،بیان موضع و دلیل خواجه طوسی ونقدوداوری ارائه می شود. ^(۱) ۱- طرح مساله
در گفتار پیشین به جایگاه خواجه طوسی در تاریخ علم منطق اشاره شد. ^(۲) خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۸-۶۷۲) متکلم،فیلسوف، ریاضی دان و منطق دان معروف شیعه در قرن هفتم است.
وی در این عصر سخنگو و رهبر مدرسه منطق نگاری نه بخشی است. ^(۳) یکی ازتفاوتهای عمده بین منطق دوبخشی و دونظام دیگر منطقی (نه بخشی و التقاطی)به مبحث قاطیغوریاس یا مقولات دهگانه مربوط است. خواجه طوسی در آغازمبحث قاطیغوریاس کتاب اساس الاقتباس، نکته ای آورده است که تحلیل تطبیقی – تاریخی آن موضوع، نوشتارحاضر است.
«واضع منطق، افتتاح این علم را به ایرادذکر اجناس عالیه کرده است که آن رامقولات عشره خوانند و هر چند رای متاخران به آن است که به سبب آنک تعیین طبایع کلیات چه عالی و چه سافل و اشارات به اعیان موجودات، چه جوهرو چه عرض، تعلق به صناعت منطق نداردو تحقیق در مسائل این نوع بر منطق نیست و اشتغال به این مباحث در منطق محض تعسف و تکلف باشد. اما شبهت نیست که صناعت تحدید و تعریف واکتساب مقدمات قیاسات بی تصورمقولات که اجناس عالیه اند و تمییز هرمقوله از مقوله های دیگر ممتنع باشد. ونیز وقوف بر این فن اقتدار بر امثله و نظایردر هر مساله به سهولت که اسهل طرق ایضاح آن است فایده دهد پس از این جهت، نکت و قواعد این فن را به سبیل نقل و حکایت ذکر کرده اند از جهت ارشادمبتدی و حواله طلب تحقیق خود با کتب اهل این صناعت باشد و الله الموفق.» ^(۴) بیان خواجه طوسی بر سه بحث مشتمل است: بحث نخست اشاره ای اجمالی به جایگاه مبحث مقولات نزد ارسطو، قدماو متاخران است. بحث دوم بیان دلیل متاخران در عدم ورود مبحث مقولات درعلم منطق است و بحث سوم بیان موضع خواجه طوسی مبنی بر ورود مبحث مقولات در دانش منطق و دلیل وی است.به همین دلیل، تحلیل مساله را دو سه مبحث فصل بندی می کنیم. ۲- گزارش تاریخی
این سخن خواجه طوسی(ره) که «واضع منطق افتتاح این علم به ایراد ذکر اجناس عالیه کرده است.» علی رغم شهرت آن نزدمتفکران محل نقد و بحث است. بدون تردید مجموعه مباحث منطقی ارسطو که به نام ارگانون نامیده می شود و نزدمتفکران مسلمان غالبا تعلیم اول خوانده می شود، با بحث مقولات شروع می گرددولکن نمی توان گفت ارسطو، واضع منطق، این علم را با مبحث اجناس عالیه شروع کرده است، زیرا تدوین آثار منطقی ارسطو در چند سده پس از وی انجام شده است. تدوین مجموعه ارگانون در واقع به دوره بیزانسی (درحدود ۳۳۰-۳۹۵م)متعلق است. در این دوره شش رساله ازرسائل ارسطو به عنوان رسائل منطقی دریک یافتند. ^(۵) دو رساله خطابه و شعر، به دلیل مخالفت اسکندر افرودیسی بامنطق انگاری آنها در این مجموعه راه نیافتند ولکن در حوزه اسکندریه، کسانی چون فرفوریوس صوری و آمونیوس ساکاس این دو رساله را نیز در مجموعه آثار منطقی ارسطو جای دادند. مباحث که فرفوریوس از دو بخش برهان و جدل اقتباس و به صورت مستقل مدون ساخت و ایساغوجی نامید، بخش مقدمه مجموعه رسائل هشت گانه ارگانون قرارگرفت و به این ترتیب منطق نه بخشی ارسطویی به دست دانشمندان مسلمان رسید. بر این اساس جمله خواجه طوسی را به این صورت می توان بازسازی کرد:«مجموعه ارگانون که مشتمل بر رسائل منطقی ارسطو است و در دوره بیزانس تدوین یافته با کتاب مقولات دهگانه شروع می شود.»
همه آثار نه بخشی به تبع ارگانون مشتمل بر کتاب مقولات هستند. المنطق ابن مقفع (۱۳۳-۲۰۰) اواسط کبیر فارابی(۲۶۰-۳۳۹)، رسائل اخوان الصفا(۳۶۰-۴۲۱)، جوامع العلوم ابن فریغون(قرن چهارم)، منطق الشفای ابن سینا(۳۶۷-۴۴۴)، شروح سه گانه ابن رشد(۵۲۰-۵۹۵) بر آثار ارسطو، التحصیل بهمنیاربن مرزبان (۳۸۰-۴۴۲)، بیان الحق بضمان الصدق ابوالعباس اوگری شاگرد بهمنیار، البصائر النصیریه و نیزتبصره ابن سهلال ساوی (۵۰۴-۵۶۷) ،خواجه طوسی در همه نصوص منطقی(ونه شروح) خود، دره التاج قطب الدین شیرازی (۶۳۴-۷۱۱) ، معیارالعرفان و نیزتعدیل المیزان و غیاث الدین دشتکی(۸۷۰-۹۴۹) تحفه السلاطین عبدالله بن جابرانصاری (زنده به سال ۱۰۱۹)، رهبر خرد محمود شهابی(متوفی ۱۴۰۶) و منطق صدری دکترمحمد خوانساری (معاصر) واجد مبحث مقولات هستند. همه این آثار جز آثارابن سهلال ساوی، محمود شهابی و دکترخوانساری که به روش التقاطی تدوین یافته اند، به مدرسه منطق نه بخشی متعلق هستند.
ابن سینا در الاشارات و التنبیهات که سرآغاز منطق دوبخشی است، نه تنهامبحث مقولات را در منطق نیاورده بلکه منطق انگاری این مبحث را نیز تعسف آمیزو با تکلف دانسته است. وی در آثار متاخرخود مانند منطق النجاه، عیون الحکمه ومنطق المشرقیین مبحث مقولات را به میان نیاورده است. کسانی که در منطق نگاری شیوه دو بخشی اشارات را تبعیت کرده اند، بدون استثناء مبحث مقولات راحذف کرده اند.
از نظر تاریخی این نکته شگفت آور است که ابوالبرکات بغدادی (۴۶۸-۵۶۶) علی رغم انتقاد از نوآوریهای بوعلی و علی رغم تصریح خود در مقدمه المعتبر براینکه «من در ترتیب اجزاء و مقاله ها،مسائل و مطالب به روش ارسطوطلالیس در کتب منطقی، طبیعی و حکمی رفته ام.» ^(۶) ، مبحث مقولات را مانند ابن سینا از منطق حذف کرده و منطق را به شیوه مدرسه دو بخشی تنظیم کرده است.
نخستین پیروان منطق دوبخشی، مانندغزالی(۴۵۰-۵۰۵) در معیار العلم اگرچه مقولات را در آغاز منطق نیاورده اند ولکن آن را در انتهای کتاب آورده اند. غزالی درمقاصد الفلاسفه، علم به مقولات دهگانه را از مباحث الهیات می شمارد. ^(۷) فخررازی متصلب ترین منطق نگار دوبخشی (۵۴۱-۶۰۶) در رساله کمالیه مانند معیارالعلم غزالی، مقولات را خارج از منطق دانسته ولکن آن را در پایان منطق و آغاز الهیات می نشاند. ^(۸) ۳- دلیل دیدگاه ابتکاری بوعلی
بوعلی اگر چه در منطق شفا به ساختار ونظام منطق نه بخشی ارسطویی دست تصرف نگشوده است ولکن در فلسفه شفا، مبحث مقولات را نیز طرح کرده وظاهرا برای نخستین بار جایگاه طرح مبحث مقولات را مطرح می کند. این مساله از جهت روش شناسی علوم حائزاهمیت است. مساله در هر علمی احکام وعوارض ذاتی موضوع همان علم است.بحث از مقولات از عوارض ذاتی،موضوع کدام علم است؟ جواب بوعلی به این سؤال از جهت انکار تعلق آن به منطق،صریح و روشن است ولکن ازجهت اثباتی قائل بر تفصیل است. «گنجاندن مقولات در منطق نادرست است زیرا این مباحث از جهت کیفیت و وجود [یعنی به لحاظ های حقیقی و هل بسیطه] جزو مباحث فلسفه اولی است و از جهت تقرر آنها در ذهن آدمی [علم به آنها] به فلسفه طبیعی متعلق است که همسایه فلسفه اولی اس