خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل جلوه هایی از اعجاز قرآن در ادب فارسی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جلوه هایی از اعجاز قرآن در ادب فارسی :

گروه فرهنگ و ادب اسلامی

قرآن، این مشعل فروزان جاودانی، معجزه خالده رسول اکرم صلی الله علیه وآله است که همه فصیحان وبلیغان و

حکم گزاران ملک ادب در همه جای عالم از آغاز تاکنون در برابر آن اظهار عجزکرده و در مقابل «تحدی » آن لب فرو

بسته اند

.

از سوی دیگر از زمان پیامبر عظیم الشان که ندای روحنواز قرآن به گوش مسلمانان وگاه به گوش کافران می رسید; مردم

حق طلب در برابر آن خاضع و تسلیم می شدند و سخن حق در تمام وجودشان تاثیر می کرد; کافران – یا از ترس از دست

دادن منافع مادی یا به ملاحظات شغلی و یا نسبی و سببی و سرانجام به فرمان شهوات نفسانی – در عین پذیرش ظاهری

و بهت و حیرتی که در برابر استماع آیات بینات قرآنی بدان دچار می شدند، دست ازدامن طاغوتهای زمان برنمی داشتند

و همچنان در راه لجاج و عناد گام می زدند، گویی – به تعبیر قرآن مجید – بر دلهاشان قفل زده شده بود

. ^(۱)

قرآن، این چشمه سار زلال، در سیر زمان منشا پیدایش علوم بسیاری در تمدن باشکوه اسلام شده و از آن جمله در آثار

ادبی فارسی – شعر و نثر – انعکاسی گسترده داشته است. گاه شاعران فارسی زبان از «قرآن » در اشعار خود یاد می کنند

.

چنان که «ناصر خسروقبادیانی » بارها بدین نام مبارک اشاره کرده و به «حافظ » بودن خود نیز اشارتی دارد وگوید

:

تا در دلم قرآن مبارک قرار یافت

پر برکت است و خیر، دل از خیر و برکتش

منت خدای را که نکرده است منتی

پشتم به زیر بار مگر فضل و منتش

(۲)

و نیز می گوید

:

قرآن را به پیغمبرت ناورید

مگر جبرئیل آن مبارک سفیر

مقرم به مرگ و به حشر و حساب

کتابت ز بر دارم اندر ضمیر

(۳)

سنائی غزنوی نیز در بسیار جاها از قرآن سخن گفته است که کوتاهتر و جامعتر از همه بیت معروف اوست

:

اول و آخر قرآن زچه «با» آمد و «سین

»

یعنی اندر ره دین، رهبر تو قرآن بس

(۴)

از کمال الدین اسماعیل شاعر بزرگ قرن هفتم هجری نیز به یک بیت بسنده می کنیم

:

رسنی محکم است قرآنت

خویشتن را بدان رسن در بند

(۵)

از سرخیل عارفان و حافظان قرآن، شمس الدین محمد حافظ شاعر بزرگ قرن هشتم هجری نیز سخنی نقل کنیم

:

عشقت رسد به فریاد ار خود به سان حافظ

قرآن ز بر بخوانی در چارده روایت

(۶)

سخنی هم از محمدبن حسام خوسفی شاعر شیعی قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری که باقرآن انس فراوان داشته و

قرآنهای زیادی را با خط خوش نوشته است، می آوریم

:

تطهیر اهل بیت به قرآن مبین است

آخر ببین که پایه این منزلت کراست

(۷)

و از سخن دلنشین اقبال لاهوری که نیز مانند ابن حسام و بسیاری از شاعران دیگر باقرآن مؤانست زیاد داشته است یاد

کنیم که گوید

:

…

فاش گویم آنچه در دل مضمر است

این کتابی نیست چیزی دیگر است

چون که در جان رفت، جان دیگر شود

جان چو دیگر شد، جهان دیگر شود

از یک آیینی مسلمان زنده است

پیکر ملت ز قرآن زنده است

(۸)

زمانی نیز شاعران، آیات مبارکات قرآن را در اشعار خود درج و اشارات و تلمیحاتی که مورد نظر آنان است بیان می کنند

.

این نوع بهره وری از قرآن کریم از اندازه فزون است ومصححان دواوین شاعران و استادان رنج فهرست کردن آیات را بر

خود هموار کرده و درتعلیقات دیوانها آورده اند

.

در این جا به نقل مواردی اندک – به جهت نمونه – اکتفا می کنیم

:

عثمان مختاری غزنوی از قصیده سرایان فصیح قرن پنجم و ششم هجری، در دیوان خودبه مناسبتهایی از آیات قرآن سود

جسته است; از جمله در وصف ممدوح خود می گوید

:

نشان رفقش یحیی العظام وهی رمیم

(۹)

نتیجه سخطش کل من علیها فان

(۱۰)

مبشران فلک بانگ بر زمانه زدند

که بر ملوک بخوان کل من علیها فان

(۱۱)

امیر معزی هم در دیوان خود آورده است

:

بر آن زمین که قرار است دشمنان تو را

نوشت دست اجل کل من علیها فان

(۱۲)

آنچه درین مقال موردنظر است نقل جلوه های اعجاز قرآن کریم می باشد که در آثارمنثور فارسی – از قدیمترین زمان

تاکنون – دیده می شود و چون این مبحث نیز دراز دامن است ما به نقل پاره ای از آنها بسنده می کنیم

:

ولیدبن مغیره مردی توانگر و در بین کفار قریش به دانایی و تجربه شهرت داشت واعراب عموما برای حل مشکلات خود

به وی مراجعه می کردند. یکی از مشکلاتی که – به زعم اعراب مشرک و صاحب قدرت – در مکه رخ نموده بود، نفوذ و

گسترش اسلام بود.روزی قریش و کفار از ولید درباره حضرت محمدصلی الله علیه وآله داوری خواستند. ولید از آنان

مهلت خواست. سپس از جای خود برخاست و بسوی حضرت رسول صلی الله علیه وآله که در (حجر اسماعیل)نشسته بود

رفت و گفت: پاره ای از اشعارت را برای من بخوان. پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: آنچه من می گویم و می خوانم شعر

نیست بلکه کلام خداست که برای هدایت شما نازل شده است.سپس ولید تقاضا کرد مقداری از آیات را تلاوت کند

.

پیامبرصلی الله علیه وآله سیزده آیه از آغاز سوره فصلت را خواند. هنگامی که به این آیه رسید: «فان اعرضوا فقل انذرتکم

صاعقه مثل صاعقه عاد و ثمود.» «هرگاه روی بگردانند، پس بگو شما را از صاعقه ای مانند صاعقه عاد و ثمود;برحذر می دارم

. »

ولید سخت به خود لرزید و موهایش بر بدنش راست شد. همچون بهت زده ای راه خانه در پیش گرفت و چند روزی بیرون

نیامد; تا بدان جا که قریش پنداشتند ازدین نیاکان دست برداشته و راه «محمدصلی الله علیه وآله » را پیش گرفته است

. ^(۱۳)

و نیز نوشته اند: روزی که سوره غافر بر پیامبر مکرم صلی الله علیه وآله نازل شد، پیامبر با صدایی جذاب به منظور ابلاغ

آیات الهی آن را می خواند. از اتفاق ولید نزدیک پیامبرصلی الله علیه وآله نشسته بود آیات را استماع کرد: «حم، تنزیل

الکتاب من الله العزیز العلیم غافر الذنب وقابل التوب

… ^(۱۴) » «

این کتاب از سوی خداوند قادر دانا فرو فرستاده شده است،

خدایی که بخشاینده گناهان و پذیرنده توبه هاست. خدایی که کیفرش سنگین و نعمتش فراوان است. جزاو خدایی نیست

.

سرانجام هر چیزی به سوی اوست. درباره آیات الهی جز کافران مجادله نمی کنند. [ای پیامبرصلی الله علیه وآله] فعالیت و

رفت و آمد آنان در شهرها تو را نفریبد

.»

این آیات ولید را سخت تحت تاثیر قرار داد. وقتی افراد قبیله بنی مخزوم دور او راگرفتند و از وی خواستند که درباره

قرآن محمدصلی الله علیه وآله داوری کند، او قرآن را چنین ستود: «وان له لحلاوه وان علیه لطلاوه وان اعلاه لمثمر وان

اسفله لمغدق وانه یعلو ومایعلی علیه.»«یعنی کلامی که محمدصلی الله علیه وآله آورده است، شیرینی خاصی دارد و زیبایی

ویژه ای، شاخسار آن پر میوه است و ریشه های آن پر برکت. سخنی است برجسته و هیچ سخنی از آن برجسته ترنیست

.»

ولید این جمله ها را گفت و راه خود را در پیش گرفت. کفار قریش چنان پنداشتند که تحت تاثیر آیات قرآنی قرار گرفته و

به آیین محمد گرویده است

.

برخی از دانشمندان سخنان ولید را نخستین تقریظی می دانند که بر زبان فردی رفته است

. ^(۱۵)

در یکی از متون نثر فارسی به نام مجمع النوادر معروف به چهار مقاله نظامی عروضی داستان ولیدبن مغیره بدین صورت

نقل شده است: «… آورده اند که یکی از اهل اسلام، پیش ولیدبن المغیره این آیت همی خواند: «قیل یا ارض ابلعی ماءک و یا

سماء اقلعی وغیض الماءوقضی الامر واستوت علی الجودی و گفته شد ای زمین! فرو بر. آب خود را و ای آسمان! بازگیر

[

آب خویش را] و کم کرده شد آب، و کار گزارده شد و [کشتی] بر کوه جودی قرار گرفت »(سوره هود/۴۶) فقال الولید

بن المغیره: والله ان علیه لطلاوه وان له لحلاوه وان اعلاه لمثمروان اسفله لمغدق وماهو قول البشر.» چون دشمنان در

فصاحت قرآن و اعجاز او در میادین انصاف بدین مقام رسیدند، دوستان بنگر تا خود به کجا برسند والسلام

». ^(۱۶)

قرآن کلامی است شفابخش و مایه رحمت

صاحب چهار مقاله، نظامی عروضی، حکایت دیگری را در مقاله «طب »، چهارمین مقالت، نقل می کند: در سنه اثنتی

عشره و خمسمائه [۵۱۲ ه] در بازار عطاران نشابور بردکان محمد محمد منجم طبیب از خواجه امام ابوبکر دقاق شنیدم

که او گفت: در سنه اثنتین وخمسمائه [۵۰۲ ه ] یکی از مشاهیر نشابور را قولنج بگرفت و مرا بخواند و بدیدم و به معالجت

مشغول شدم. و آنچه درین باب فراز آمد به جای آوردم. البته شفا روی ننمود، وسه روز بر آن برآمد. نماز شام بازگشتم

ناامید بر آن که نیمشب بیمار درگذرد. درین رنج بخفتم. صبحدم بیدار گشتم و شک نکردم که در گذشته بود. به بام بر

شدم و روی بدان جانب آوردم و نیوشه کردم. هیچ آوازی نشنیدم که بر گذشتن او دلیل بودی. سوره فاتحه بخواندم واز

آن جانب بدمیدم و گفتم: «الهی و سیدی و مولای! تو گفته ای در کلام مبرم و کتاب محکم و ننزل من القرآن ما هو شفاء

ورحمه للمؤمنین (سوره اسری /۸۴) و فرو فرستیم از قرآن آنچه را که [موجب] شفاست و بخشایش مر گروندگان را.» و

تحسر همی خوردم که جوان بودو منعم و متنعم و کام انجامی تمام داشت، پس وضو ساختم و به مصلی شدم و

نت بگزاردم.یکی در سرای بزد، نگاه کردم، کس او بود. بشارت داد که: بگشای » گفتم: «چه شد؟» گفت:«این ساعت

احت یافت » دانستم که از برکات فاتحه الکتاب بوده است و این شربت ازداروخانه ربانی رفته است و این امر مرا تجربه شد و

بسیار جایها این شربت در دادم، همه موافق افتاد و شفا بحاصل آمد

. ^(۱۷)

تسلط بر آیات قرآن

نوع تربیت و تعلیم از آغاز اسلام چنان بوده است که هر مسلمان قرائت قرآن را به نیکوترین وجه می آموخته و بدان فوز و

فلاح می خواسته و رحمت ایزد منان را آرزومی کرده است. در مکتب، کودکان از شش و هفت سالگی و حتی کمتر قرآن را

یاد می گرفتند وسپس به کتابهای دیگر می پرداختند. دانشمندان از طریق علوم قرآنی و بویژه قرائت، تفسیر واحکام

القرآن با قرآن کریم انس دائمی داشتند. بسیاری از مسلمانان در هر روز هفته سبعی از قرآن را می خواندند. در ماه مبارک

رمضان برخی چندین ختم قرآن یا حداقل یک ختم قرآن می کردند. گوش بچه ها و بزرگترها در بامدادان به صوت خوش

قرآن نوازش می یافت.حافظان قرآن از مردان و زنان مسلمان بسیار بودند. قرآن خود محور همه فعالیتهای دینی واسلامی

بود. بدین جهت کتابهای ادبی ما مانند تاریخ بیهقی، تاریخ طبری، تاریخ یمینی،گردیزدی و تاریخ سیستان و تذکره الاولیاء،

اسرار التوحید، چهار مقاله گلستان، و منشآت قائم مقام و دیگر کتب منثور که آوردن نام آنها موجب درازی سخن خواهد

شد، همه نشان دهنده تسلط نویسندگان این کتابهاست بر آیات و تلاوت این منشور الهی

.

کتابهای اخلاق مانند اخلاق ناصری و محتشمی و حتی کتابهای علمی همه و همه چنین اند و در واقع همه بلاغت خود را

از قرآن آموخته اند

.

امروز جا دارد این انس با کتاب مجید الهی براستی تجدید و احیا شود

.

اکنون که سخن از «چهار مقاله نظامی عروضی » رفت; داستان دیگری که نظامی عروضی درباره (اسکافی) نقل کرده است

درین جا بیاورم، که نشانی از همین انس است

.

می گوید: اسکافی دبیر آل سامان بود و صناعت دبیری نیکو آموخته بود و از مضایق سخن نیکو بیرون می آمد. با آن که

دیوان رسالت نوح بن منصور با او بود; قدر او را چنان که باید نمی شناختند. ناچار از بخارا به هرات رفت به نزد الپتگین

.

الپتگین با استخفافی که بر او رفته بود کارش به عصیان کشید. ناچار امیر نوح از بخارا به زاولستان بنوشت تا سبکتگین با

آن لشکر بیایند و سیمجوریان از نیشابور و با الپتگین مقابله و مقاتله کنند. امیر نوح، علی بن محتاج الکشانی را که حاجب

بود با نامه ای چون آب و آتش با وعید و تهدید به الپتگین فرستاد. الپتگین که آزرده تر شده بود، به علی بن محتاج گفت

: «

من بنده پدر اویم، اما در آن وقت که خواجه من از دار فنا به دار بقا تحویل کرد، او رابه من سپرد نه مرا بدو… و آنها که او

را برین بعث همی کنند ناقض این دولت اند، نه ناصح;هادم این خاندانند، نه خادم.» الپتگین با آزردگی به اسکافی اشارت

کرد که چون نامه جواب کنی از استخفاف هیچ باز مگیر… پس اسکافی بر بدیهه جواب کرد و اول بنوشت

: «

بسم الله الرحمن الرحیم یا نوح قد جادلتنا واکثرت جدالنا فاتنا بما تعدنا ان کنت من الصادقین »(سوره هود/۳۴) چون

نامه به امیر خراسان رسید، آن نامه بخواند، تعجبها کرد، و خواجگان دولت در حیرت فرو ماندند و دبیران انگشت به

دندان گزیدند

.

…

چون کار الپتگین یکسو شد، اسکافی متواری گشت و ترسان و هراسان همی بود تایک نوبت که نوح کس فرستاد و او را

طلب کرد و دبیری بدو داد و کار او بالا گرفت و درمیان اهل قلم منظور و مشهور گشت

.

در پایان این حکایت نظامی عروضی می گوید: اگر قرآن نیکو ندانستی در آن واقعه بدین آیت نرسیدی و کار او از آن درجه،

بدین غایت نکشیدی

. ^(۱۸)

به همین جهت «در ماهیت دبیری و کیفیت دبیر…» پس از بیان شرایط و نحوه کسب مهارت در صناعت دبیری و به دست