خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تأثیر سلطه جهانی غرب بر جریان جهانگردی در کشورهای اسلامی :

با تأکید بر مورد ایران

چکیده: در دوران سلطه تمدنی که آن را به نام تمدن غرب می شناسیم، ارتباطات و رسانه‎ها نقش و کارکرد بسیار مهمی در تثبیت این سلطه جهانی دارند. آنچه در این میان شایان توجه است، استفاده از توان باورنکردنی رسانه‎های توده[۱] خلق تصاویر دستکاری شده از تمدن غربی و همچنین از ویژگی‎های تمدن ها و فرهنگ‎های مقابل آن است.

با نگاهی دقیق‎تر به تاریخ شکل‎گیری این سلطه درمی یابیم که تمدن غربی در راه تحکیم خویش، همزمان با به کارگیری رسانه‎های جمعی از دیگر فرایندهای ارتباطی نیز بهره جسته است. از آنجا که تاکنون مطالعات این حوزه بیشتر بر نحوه عمل رسانه‎های جمعی مدرن متمرکز بوده، ضروری است تا در راه شناخت دیگر فرایندهای ارتباطی مورد استفاده در استعمار نوین نیز تلاش شود. توجه به جنبه های انسانی مورد استفاده از سوی سلطه سرمایه داری غربی در ارتباطات جهانی می تواند کمک بسزایی باشد در رسیدن به شناختی کامل تر از این پیکره منسجم ارتباطی و در عین حال بازگشت به خویش و بازیابی نقاط قوت و ضعف جهان تحت سلطه در این پیکار ارتباطی.

در این مقاله، جهانگردی به عنوان یک ارتباط میان فرهنگی و میان فردی مؤثر در شکل‎گیری تمدنها مطرح شده و نقش آن در انتقال تمدنی، از تمدن اسلامی به تمدن کنونی غرب و سلطه آن بر کشورهای اسلامی با تأکید بر ایران بررسی شده است.

بی شک یکی از راه های مهم ایجاد برتری سرمایه داری غربی در دوران معاصر و حفظ این سلطه جهانی، استفاده از توان باورنکردنی رسانه‎های توده در خلق تصاویر دستکاری شده از تمدن غربی و همچنین از ویژگی‎های تمدن‎ها و فرهنگ‎های مقابل این تمدن است. این رسانه‎ها با بهره مندی از آخرین دستاوردهای بشری در زمینه فناوری‎های ارتباطی، هر لحظه بر سرعت، کیفیت و گستره ارتباطی خویش می‎افزایند و از این رهگذر، غرب را به کعبه آمال انسان‎های دورافتاده از تاریخ و هویت خویش بدل می‎سازند.

آنچه در این روند رو به افزایش، شایان توجه می نماید، این واقعیت است که رسانه های توده هیچگاه در این راه تنها نبوده و سلطه جهانی در راه تحکیم خویش، همزمان از دیگر فرایندهای ارتباطی نیز بهره جسته است. از آنجا که تا کنون مطالعات این حوزه بیشتر بر نحوه عمل رسانه های توده مدرن متمرکز بوده است، ضروری به نظر می رسد تا حدی در راه شناخت دیگر فرایندهای ارتباطی مورد استفاده در این استعمار نوین نیز تلاش گردد. توجه به جنبه های انسانی مورد استفاده از سوی سلطه سرمایه داری غربی در ارتباطات جهانی می تواند کمک بسزایی باشد در رسیدن به شناختی کامل تر از این پیکره منسجم ارتباطی و در عین حال بازگشت به خویش و بازیابی نقاط قوت و ضعف جهان تحت سلطه در این پیکار ارتباطی.

بر خلاف تصور غالب از قدرت رسانه های توده نوین، باید اذعان کرد که “ارتباط میان فردی و شخصی” یکی از مهم‎ترین فرایندهای ارتباطی مورد استفاده در این راه است. با وجود گوناگونی دسته بندی انواع ارتباط و تعاریف آن در یک جمع‎بندی می توان گفت، “ارتباط میان فردی” در مقابل “ارتباط درون فردی” و “ارتباط توده”، ارتباط چهره به چهره دو نفر با هم، یا یک نفر با گروهی محدود است، مانند آنچه در کلاس درس یا سالن نمایش اتفاق می افتد. (BITTNER,1989, pp. 8-11) ارتباط شخصی نیز در معنایی نزدیک به همین تعریف، در مقابل “ارتباط غیرمستقیم و غیرشخصی” است و “ارتباط جمعی یا توده”، نیز ارتباطی است که بدون واسطه میان شخص پیام دهنده و شخص گیرنده پیام ایجاد می شود. در این نوع ارتباط، مخاطب می تواند یک فرد باشد یا مانند جلسات سخنرانی، گیرندگان پیام متعدد باشند.(معتمدنژاد، ۱۳۷۱، صص۶۶-۶۱)

از سوی دیگر با توجه به جهانی بودن موضوع مورد مطالعه، تأکید بر فراگرد “ارتباط میان فرهنگی” در ارتباط میان فردی ضروری به نظر می رسد. اهمیت این نکته از آنجا ناشی می‎شود که با توجه به چهره به چهره بودن این نوع ارتباط، بروز هر گونه اختلال یا در اصطلاح رایج آن، پارازیت در آن می تواند به قطع کلی فراگرد ارتباطی منجر شود یا حتی در برخی موارد پیامدهای زیان‎بارتری به همراه داشته باشد. در مقابل، باز با توجه به رو در رو بودن ارتباط و امکان استفاده از پس فرست، در نظر گرفتن معانی و ویژگی‎های فرهنگی طرف مقابل ارتباط، می‎تواند روند آن را تا حد قابل توجهی تسهیل کند و این فراگرد را به کمال بیشتر رهنمون شود.

به هر حال ارتباط میان فرهنگی را این گونه تعریف کرده‎اند: “ارتباط میان مردمانی که ادراکات فرهنگی و نظام نمادهایشان به اندازه‎ای گوناگون است که می تواند در روند ارتباط، ایجاد اختلال نماید.” (SOMOVAR,1995, p.58) این ارتباط از زمانی که انسان‎ها با پیشینه‎ها و فرهنگ‎های گوناگون به تماس با یکدیگر پرداختند، سایه خود را بر سر آنان گستراند. در آغاز، ارتباط میان فرهنگها در قالب جنگ‎ها و لشکرکشی‎ها، مأموریت های تبلیغی مروجان ادیان گوناگون، سفرهای تجاری بازرگانان ماجراجو و تلاش های به ویژه استعماری برای کشف سرزمین‎های دیگر صورت می‎پذیرفت.

امروزه با ظهورفناوری‎های جدید در زمینه نظام‎های ارتباطی و حمل و نقل، جهانی شدن اقتصاد، توسعه تولید صنعتی و همچنین افزایش جمعیت و جهانی شدن مسائل آن، گستره این نوع ارتباط به افراد و زمینه‎های دیگری نیز کشیده شده است. برخی از این افراد و زمینه‎ها عبارتند از: پژوهشگران، دانشجویان غیر بومی، دیپلمات‎ها و نمایندگان دیگر کشورها، کارمندان سازمان‎ها و شرکت‎های بین‎المللی، کارگران، هنرمندان، مهاجران و پناهندگان سیاسی، مستشاران نظامی، شرکت کنندگان در مسابقه‎های بین‎المللی، اقلیت‎های قومی درون یک کشور، شرکت کنندگان در برنامه‎های سازمان داده شده مانند اردوها و سربازخانه‎ها و سرانجام، “جهانگردان” که موضوع این نوشتارند.

“صنعت جهانگردی” در هزاره سوم میلادی به عنوان یکی از سه صنعت درآمدزا و مهم جهان در کنار صنایع نفت و خودروسازی مورد توجه دولت‎ها قرار گرفته و پیش بینی می‎شود که در سال‎های نخست قرن حاضر از این لحاظ به مقام نخست برسد. در گسترش این پدیده، علاوه بر عوامل پیش گفته، عوامل ویژه‎ای نیز مانند ازدیاد اوقات فراغت که از آن به نام “تمدن فراغت” یاد می‎شود و سهولت کسب درآمد بیش از نیازهای زندگی روزمره دخالت داشته است.

“مطالعه جهانگردی در جهان نشان می دهد که بیشترین حجم تبادل جهانگرد” میان کشورهای شمال و جنوب و به ویژه از کشورهای شمال به جنوب است. حجم جهانگردی میان کشورهای شمال و همچنین در مرحله بعد میان کشورهای جنوب بسیار کمتر از حجم دو جریان یاد شده است.” (MOWLANA, 1997, p.142) این نکته می‎تواند تأییدی باشد بر نظریه جریان یک سویه اطلاعات از کشورهای استعمارگر به کشورهای پیشتر مستعمره آنان و جریان از مرکز به حاشیه، که نتیجه‎ای جز سلطه فرهنگی و به عبارت دیگر “غرب‎زدگی” به دنبال ندارد.

با تصویری که از جهانگردی در کشورهای غربی ساخته می‎شود، سطح زندگی آنان در نگاه کشورهای میزبان بسیار پیشرفته ‎جلوه می‎کند و این گونه کشورها نیز به نوبه خود تلاش می‎کنند تا هنگام مسافرت اربابان! به کشورشان، با وجود فقر و اختلاف طبقاتی موجود در کشور، آن سطح را در واقعیت نیز حفظ کنند و زندگی‎ای مشابه زندگی تصویر شده جهانگردان در سرزمین خود برای ایشان فراهم آورند. این مسأله در صورت نبود مدیریت توانا، به نوبه خود منجر به افزایش واردات کالاها و تخصص‎های مختلف از کشورهای جهانگردفرست می‎شود که علاوه بر سرازیر شدن بیشتر سود به دست آمده از این صنعت به همان کشورها، خود کمکی است شایان توجه به ایجاد و حفظ تصویر برتری غرب و در نهایت غرب زدگی و تشدید قدرت امپریالیزم فرهنگی.

تا آنجا که به موضوع این نوشتار مربوط می‎شود، در مورد گسترش خارق‎العاده فناوری‎های جدید در زمینه نظامهای ارتباطی، نکته‎ای کوتاه اما مهم شایان توجه می‎نماید. با اختراع پی‎درپی رسانه‎های توده، چنین به نظر می‎رسید که تولد هر رسانه با توجه به ویژگی‎های جدیدی که به همراه می‎آورد، افول رسانه‎های پیش از خود را به دنبال داشته باشد. به عنوان مثال با پیوستن تلویزیون به جمع رسانه‎های توده آن عصر، تصور می‎شد که دوران رادیو و سینما به پایان رسیده باشد. برتری تلویزیون نسبت به رادیو در برخورداری از تصویر و حرکت و نسبت به سینما در امکان استفاده از آن در منزل، تنوع برنامه‎ها و مقید نبودن به زمانی خاص بود. اما چنین اتفاقی نیفتاد. سبب این بود که هر رسانه با برخورداری از ویژگی‎های خاص خود، مناسب شرایط مکانی، زمانی و محتوایی ویژه‎ای است و با ظهور رسانه‎های جدید نه تنها اعتبار و موقعیت خود را از دست نمی دهد که بسا استفاده از یک رسانه تشویقی باشد بر استفاده تکمیلی از رسانه‎ای دیگر.

آن چه در مورد جهانگردی نیز اتفاق افتاد، از همین قاعده پیروی کرد. نخست تصور می‎شد که با آمدن جهان به خانه‎ها از راه رسانه‎هایی مانند تلویزیون، اشتیاق مردم برای دیدن شگفتی‎های جهان به ویژه با توجه به هزینه بالای آن، تا حد زیادی فروکش کند. اما آشنایی اجمالی مردم با دیدنی‎های جهان از طریق گسترش رسانه‎های توده ممکن شده، تشویقی شد تا مردم جهان به دیدن جاذبه‎های جهان از نزدیک بپردازند و در عین حال راهنمای مناسبی شد برای کسانی که از دیرباز به جهانگردی علاقه‎مند بودند.

در مورد نقش ارتباطی جهانگردی در جهان معاصر می توان گفت اگر چه معجزه قرن حاضر را به حضور و حاکمیت رسانه‎های توده جدید نسبت داده‎اند، اما با یک نگاه دقیق و منصفانه، برتری ارتباطی میان فرهنگی و میان فردی مانند جهانگردی بر رسانه‎های جدید توده از لحاظ توان و ارزش ارتباطی به ویژه آنجا که بستر و گفتمان حاکم بر ارتباط، رنگ و بویی فرهنگی دارد، کاملاً قابل تشخیص است.

در این نوع ارتباط به جای رسانه‎های بی‎جان، با انسان به عنوان رسانه‎ای بسیار پیچیده و کارآمد همراه با تمام امکانات ارتباطی ویژه آن مواجهیم. در جهانگردی برخلاف دیگر انواع ارتباط، نه تنها پیام که تمام نظام ارتباطی با همه ویژگی‎های انسانی و فرهنگی آن جابه‎جا می شود. مجادله اهمیت بیشتر پیام یا ابزار که یکی از مجادلات بنیادی دانش ارتباطات است، در جهانگردی معنی ندارد. چه به اهمیت پیام و محتوا معتقد باشیم و چه به اهمیت ابزار و کانال، در اینجا، هم پیام و هم کانال، انسان است. در ارتباط میان فرهنگی که از راه جهانگردی به وقوع می‎پیوندد، انسان مرکز ارتباط است و در عین حال می‎تواند بقیه نظام‎های ارتباطی از قبیل کتاب را نیز با خود همراه کرده و مجموعه آن ارتباط را تکامل بیشتری بخشد.

از سویی دیگر، این نوع ارتباط، یک ارتباط چهره به چهره با تمامی محسنات و مزایای ویژه آن است. در این نوع از ارتباط، پس فرست به شکلی بسیار کامل‎تر و در عین حال با سرعتی بسیار بیشتر به ارتباطگر می‎رسد. این مسأله یکی از مشکلات بزرگ رسانه‎های توده است که در مواجهه با آن، سازمان‎های این رسانه‎ها تلاش می‎کنند تا از طریق ایجاد واحد روابط عمومی و یا با استفاده از ابزارهای ارتباطی مکمل مانند تلفن یا پست تا حدی بر این مشکل فائق آیند. البته ارزش این نوع از پس فرست‎ به سبب ناقص بودن و همزمان نبودنش با فراگرد ارتباط، هیچ گاه قابل مقایسه با پس فرستی نیست که در ارتباط چهره به چهره رخ می‎دهد. ارتباط بدون برخورداری از پس فرست، تبدیل به یک ارتباط یک سویه می‎شود که به سختی می‎توان بر آن نام ارتباط نهاد. در ارتباطی که رو در رو صورت می‎گیرد و هر دو طرف با تمام حواس، وجود یکدیگر را درک می‎کنند، ارتباطی کامل رخ می‎دهد که نسبت به دیگر انواع ارتباط، بسیار عمیق‎تر و بادوام‎تر است.

از منظری دیگر آنچه ارتباط توده را نسبت به دیگر انواع ارتباطات برتری می‎بخشد و به آن ویژگی متمایزی می‎دهد، همانا تحت پوشش ارتباطی قراردادن تعداد زیادی از مخاطبان در یک زمان است. برای “توده” ویژگی‎هایی از قبیل پراکنده بودن، ناشناخته بودن، برخورداری از ویژگی‎های متفاوت و زیاد بودن تعداد آنان ذکر شده است. برای تحقق ارتباط توده نیز علاوه بر شرط برخورداری از مخاطبینی از نوع توده شرایط دیگری نیز در نوشته‎های مختلف آمده است. این شرایط عبارتند از: نیاز به واسطه (رسانه) در ایجاد ارتباط، تأخیر در بازخورد، محدود شدن تعداد حواس و نیاز به افراد متخصص، سازمان‎ها و نهادهای اجتماعی. همان گونه که می‎بینیم به جز ویژگی زیاد بودن تعداد مخاطبان در ارتباط توده، دیگر ویژگی‎های یاد شده برای این نوع ارتباط، ویژگی ‎هایی منفی است که به دلیل افزودن بر گستره ارتباط، به ناچار به آن تن می‎دهیم.

اما در ارتباطی مانند جهانگردی، می‎توان از مزایای مثبت ارتباط میان فردی و جنبه‎های مثبت ارتباط توده بهره جست. در جریان بین‎المللی جهانگردی، ارتباط، رو در رو و بدون واسطه با استفاده از تمامی حواس انسانی صورت می‎پذیرد. همچنین این ارتباط یک ارتباط دوسویه است که در آن امکان ارسال و دریافت پس فرست با سرعتی بسیار زیاد وجود دارد و برای تحقق آن در بیشتر موارد نیازی به افراد، سازمان‎ها و نهادهای اجتماعی به شکلی که در رسانه‎های جدید وجود دارد، نیست. از سویی دیگر با توجه به حجم گسترده این صنعت در سطح بین‎المللی که آن را در ردیف سه صنعت نخست جهان قرار داده است، نمی‎توان ادعا کرد که در تحت پوشش قرار دادن افراد مختلف و بسیار در یک زمان، در رتبه‎ای پس از رسانه‎های توده جدید قرار دارد.

و سرانجام این نکته که در ارتباط میان فرهنگی و میان فردی به سبب رو در رو بودن آن، امکان استفاده از “ارتباط غیر کلامی” به شکل گسترده‎ای وجود دارد. ارتباط غیر کلامی عبارت است از: “تمامی محرک‎های غیر کلامی در یک ارتباط که به وسیله منبع و استفاده او از محیط شکل می‎گیرد و ارزش بالقوه پیام بودن را برای منبع یا گیرنده دارد.” (SOMOVAR,1995, p.182) برخی از ویژگی‎های این نوع ارتباط آن را از ارتباط کلامی متمایز می‎کند و به آن برجستگی خاصی می‎دهد. این ویژگی‎ها را می توان چنین برشمرد:

* بسیاری از اعمال غیر کلامی مانند واکنش بدن در مقابل ترس، تحت فرمان نیروهای زیستی هستند و نمی توان به سادگی آن را پنهان کرد.

* انسان در طول زندگی و در دوران رشد، ارتباط غیر کلامی را به مراتب زودتر از ارتباط کلامی می‎آموزد و برای برقراری ارتباط از آن بهره می‎برد. از همین رو توانایی انسان‎ها نیز در آن بیشتر است.

* ارتباط غیر کلامی نسبت به ارتباط کلامی بسیار احساسی تر و عاطفی‎تر بوده و دارای تأثیر بیشتری است.

* با توجه به نمادهای مورد استفاده در هر دو نوع ارتباط، می‎توان چنین نتیجه گرفت که ارتباط غیر کلامی به مراتب جهانی‎تر از ارتباط کلامی است.

این ارتباط معمولاً در قالب‎هایی مانند استفاده از حرکات بدن، نوع لباس، تعابیر چهره، تماس از راه چشم، لمس، بو، استفاده از فضا و تعریف فاصله، نوع نگاه به زمان و چگونگی به کار بردن سکوت شکل می‎گیرد. از آنجا که انسان‎ها در جریان برقراری ارتباط‎های روزانه، به طور ناخودآگاه از ارتباط غیرکلامی به مراتب بیش از نوع کلامی آن استفاده می‎کنند، خود دلیلی بر کامل‎تر و کارآمدتر بودن ارتباط از راه جهانگردی نسبت به ارتباط از راه رسانه‎های توده است.

با توجه به همین ویژگیها است که در طول تاریخ تمدنهای بشری و بسیار پیش از ظهور رسانه های توده و بین المللی در عصر سلطه ارتباطی غرب، جهانگردی به عنوان یک ارتباط میان فردی و میان فرهنگی در جهان بشریت وجود داشته و منشأ آثار بسیاری در شکل گیری و گسترش تمدنها بوده است. گویاترین مثال این نقش انکار ناشدنی، تأثیر جهانگردی بر اشتیاق بی پایان مسلمانان برای شناخت جهان و فرهنگهای مختلف آن و تأثیر جهانگردی آنان در شکوفایی و گسترش تمدن اسلامی در بخش بزرگی از جهان آن روزگار است که یکی از درخشان ترین دوره های زندگی بشر را تشکیل می دهد.

تمدن اسلامی که طولانی ترین تمدن بشری است، برخلاف تمدن‎های پیش از خود و تمدن معاصر غربی که پس از آن رواج یافت، معجزه ای بود نه محصور در یک منطقه و محدود به یک نژاد، بلکه به شکلی منحصر به فرد، تمدنی بود بر پایه اندیشه، اعتقاد و دین. مرکز این تمدن نه عراق بود و نه شام. مرکز آن قرآن بود و روح اسلامی، که در سراسر آن جوشش و جریان داشت. در دل این تمدن، مفهومی به نام “امت اسلامی” تا حد زیادی فرصت بروز و ظهور یافته بود. این مفهوم به این معنا بود که همه مسلمانانی که در این گستره جغرافیایی و زیر پرچم این دین مبین قرار می‎گرفتند، فارغ از نژاد و قبیله و رنگ و زبان، همه عضو یک خانواده به شمار می‎رفتند و با قدم نهادن در هر جایی از این سرزمین، خود را در وطن و دیار خویش می‎یافتند.

در این راه‎ها، نهادها و تعالیم درخشان اسلام تسهیلات بی‎شماری برای تحقق این مهم به وجود می‎آورد. درهای مساجد به عنوان مأمن و مرکز گردهمایی مسلمانان همه جا به روی مسافران گشوده بود و در راه ماندگان با برخورداری از عنوان “ابن سبیل” هیچ گاه در سفر احساس درماندگی نمی‎کردند. توسعه این منطق و تبدیل شدن آن به یکی از ارزش‎های فرهنگی حاکم، سبب تحرک شگرف مسلمانان در دل سرزمین‎های اسلامی شد تا آنجا که در پرتو این تمدن “در مصر یک خراسانی حکومت می‎کرد و در هند یک ترک. غزالی در بغداد در رد فلسفه کتاب می‎نوشت و ابن رشد در اندلس به آن جواب می‎داد…یک شیخ ترمذی یا بلخی در قونیه و دمشق مورد تکریم و احترام عامه می‎شد و یک سیاح اندلسی در دیار هند عنوان قاضی می‎یافت. همه جا، در مسجد، در مدرسه، در خانقاه، در بیمارستان از هر قوم مسلمان نشانی بود و یادگاری، اما بین مسلمانان نه اختلاف جنسیت مطرح بود، نه اختلاف تابعیت. همه جا دین بود و یک فرهنگ: فرهنگ اسلامی که فی المثل زبانش عربی بود، فکرش ایرانی، خیالش هندی بود و بازویش ترکی، اما دل و جانش اسلامی بود و انسانی.” (زرین کوب، ۱۳۶۲، صص۳۱-۳۰)

آنچه در آفرینش این حماسه بیش از همه نقش داشت، بی شک قرآن بود. این کتاب آسمانی به عنوان قانون اساسی این تمدن به شمار می‎رفت و روح این کتاب در همه ارکان آن ساری و جاری بود، و البته زبان این کتاب آسمانی یعنی عربی بر بیشتر مراودات و ارتباطات میان مسلمانان، به ویژه آنجا که سخن از دین، اندیشه، فرهنگ و دانش بود سایه می‎افکند. اگر ایرانیان را یکی از اقوامی بدانیم که در خلق این معجزه بیشترین سهم را داشته‎اند، با نگاهی گذرا برآنچه به دست ما رسیده، به سادگی می‎توان حاکمیت زبان عربی را بر ادبیات این تمدن به عنوان زبان دانش روز دریافت. بی‎شک همین کتاب واحد و زبان واحد بود که هویتی واحد را برای همه مسلمانان به ارمغان می آورد و این نشاط و تحرک بی‎نظیر را موجب شده بود.

البته مسلمانان برای سیر در زمین به این حد نیز بسنده نکردند و برای برآوردن نیازهای سیاسی، نظامی و تجاری خود در سطح جهان و مهم‎تر از همه تبلیغ دین که بر عهده یکایک آنان گذاشته شده بود، پا را از سرزمین‎های اسلامی نیز فراتر گذاشتند و همین امر سبب گسترش روزافزون و معجزه‎آسای اسلام در سراسر جهان آن روز شد. به طور کلی دلایل اشتیاق مسلمانان به جهانگردی و شناخت جهان در عصر کمبود امکانات ارتباطی و حمل و نقل که منشأ گسترش معجزه‎آسای علم جغرافیا نیز شد، در سه دسته کلی جای می‎گیرد:

وجود برخی اوامر قرآنی و دینی که مسلمانان را تشویق به سیر در زمین می‎کرد و معمولاً با عبارت “سیروا فی الارض فانظروا” آغاز می‎شود.

اشاره قرآن و برخی روایات به پدیده‎ها و اسرار مسائل جغرافیایی مانند:

مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لایبقیان (الرحمن، ۲۲و ۲۱)

– حتی بلغ مجمع‎البحرین (الکهف، ۶۰)

– و الجبال اوتادا (النبأ، ۷)

– وجعلنا فی الارض رواسی ان تمیدبهم (الانبیاء، ۳۱)

– و جعلنا السماء سقفا محفوظا (الانبیاء، ۳۲)

– ان السموات و الارض کانتا رتقا ففتقناهما (الانبیاء، ۳۰)

– سبع سموات و من الارض مثلهن (الطلاق، ۱۲)

– و تری الشمس اذا طلعت تزاور عن کهفهم ذات الیمین و اذا غربت تقرضهم ذات الشمال و هم فی فجوه منه (الکهف، ۱۷)

اشاره قرآن به این مسائل همراه با تشویق به علم دوستی و کنجکاوی علمی سبب مسافرت مسلمانان به اقطار مختلف عالم برای کشف آن چه در قرآن و روایات آمده بود، شد. کنجکاوی علمی تا بدان حد پیش رفت که دولت‎های اسلامی سرمایه و نیروهای خاصی را به این گونه سفرهای اکتشافی اختصاص دادند. سفر هیأت هایی به سرپرستی ”محمد بن موسی خوارزمی“ به بیزانس برای یافتن غار اصحاب کهف و ”سلام ترجمان“ به منطقه خزر برای پیدا کردن سد ذوالقرنین به دستور ”الواثق بالله“ در سال‎های ۲۲۲ تا ۲۲۷ هجری نمونه‎هایی از این تلاش‎ها است.

نیاز مسمانان به شناخت عالم که برخی از دلایل این نیاز را می‎توان چنین برشمرد:

– انجام اوامر شرعی: با توجه به نیاز مردم به شناخت راه‎های منتهی به مکه برای انجام مناسک حج، بسیاری از کتاب‎های جغرافی مسلمین از باب تبرک از مکه شروع به تشریح اقالیم نموده‎اند. همچنین دستیابی به جهت قبله برای برگزاری نماز و سایر احکام که متوقف بر دانستن آن است، از دیگر نمونه‎های دلایل توجه مسلمانان به جهت یابی و شناخت جهان در اعمال روزمره خود بود.

– تبلیغ دین: گسترش محدوده اسلام و افزایش شمار مسلمانان، دسترسی به علوم دینی را کاهش داد و نیاز مبرم به مبلغان دینی را مطرح ساخت. لازمه اعزام این گروه‎ها شناخت درست جهان بود و به دنبال آن، این گروه‎ها نیز با دست پر از اطلاعات مربوط به سرزمین‎ها و فرهنگ‎های دیگر بازمی‎گشتند که خود تشویق دیگری بود به سیر و سفر مسلمین. سفر هیأت تبلیغی ”المقتدر بالله“ خلیفه عباسی، به تقاضای پادشاه اسلاوها به سرپرستی ”احمدبن فضلان“ در حدود سال ۳۰۹ هجری قمری یکی از نمونه‎های مهم این امر است.

– نیازهای سیاسی و نظامی: به دنبال گسترش عالم اسلامی و بروز ضعف در قدرت مرکزی، دولت مرکزی از یک سو برای نظارت بیشتر بر مناطق تحت سلطه و از سوی دیگر قدرت‎های محلی برای کسب قدرت بیشتر و سلطه بر مناطق گسترده‎تر، نیازمند شناخت شهرها و راه‎ها شدند.

– نیازهای تجاری: با گسترش سرزمینهای اسلامی و افزایش سفرهای مسلمانان در پناه امنیت به وجود آمده، کار تجارت رونقی چشمگیر یافت و یکی از لوازم این گونه سفرهای تجاری، شناخت بازارهای مصرف و تولیدکنندگان و راه‎های منتهی به آن بود.

به هر حال این دین مبین گاه از طریق سیاحان، گاه به وسیله دانشمندان و مبلغان رسمی دین، گاه با حضور نظامیان مسلمان در میان دیگر مردم جهان و گاه حتی از راه بازرگانان و مهاجران برای جهانیان به سوغات برده شد و این گونه بود که مفهوم امت اسلامی در پهنه گسترده‎ای از گیتی به بار نشست.

اما پس از چندی، متأسفانه با بروز سستی در پیکره این تمدن بزرگ و رو به نابودی گذاشتن آن، رابطه میان ملل مسلمان نیز رو به کاهش و سردی گذاشت. با گسترش استعمار و اعمال مرزبندی قراردادی در سراسر قلمرو پیشین حکومت اسلامی، ”کشور-ملت‎ها“ به وجود آمدند و از آن هویت واحد اسلامی که در پرتو قرآن شکل گرفته بود، جز نامی باقی نماند. با شروع دوره استعمار نو، زبان اربابان جدید جهان، یعنی زبان های انگلیسی و فرانسه حتی در خود کشورهای عربی جایگزین زبان عربی شد، تا آنجا که امروزه تنها ۲۱% جمعیت مسلمان به زبان عربی گفتگو می‎کنند که ساکنان ۱۸ کشور را تشکیل می‎دهند. این در حالی است که ۱/۱۵% ملل مسلمان به یکی از دو زبان فرانسه و یا انگلیسی و ۵/۱% نیز به یکی دیگر از زبان‎های اروپایی تکلم می‎کنند. ۲/۱۴% هم علاوه بر زبان خاص خود، به یکی از زبان‎های اروپایی نیز صحبت می‎کنند. (محسنیان راد، 1376، ص ۱۵) زبان‎های رایج در کشورهای اسلامی در جدول زیر آمده است:

جدول ۱ زبان‎های رایج در کشورهای اسلامی

به نقل از: محسنیان راد، ۱۳۷۶، ص ۱۱۶

گسترش روز افزون زبان‎های اروپایی در میان ملل اسلامی، ره‎آوردی بس تلخ‎تر از استعمار گذشته برای آنان داشت. آشنایی با زبان‎های اروپایی در کنار توسعه خارق‎العاده رسانه‎های گوناگون توده در سراسر جهان، مسلمانان را شیفته تصویر ایجاد شده به وسیله این رسانه‎ها از تمدن غربی ساخت و روحی از ناامیدی، وازدگی و احساس حقارت از گذشته خویش در کالبد نیمه جان آنان دمید. این فرایند به نوبه خود و با گذشت زمان به پدیده‎ای منجر شد که در سطح جهانی آن به نام ”آمریکایی شدن فرهنگ“ می شناسند. پدیده‎ای که امروزه حتی کشورهای اروپایی نیز در دفاع از هویت خود به مقابله با آن برخاسته‎اند. به هر حال، حاصل این شیفتگی در برابر فرهنگ بیگانه در دوران حکومت فناوری‎های نوین، چیزی نبود جز کاهش بیش از پیش ارتباط میان کشورهای اسلامی و از بین رفتن آن همه عزت و شوکت که در پناه هویت واحد اسلامی و در قالب مفهوم امت اسلامی شکل گرفته بود.

بی شک رمز این همه تحول و جایگزین شدن تمدن غربی به جای تمدن اسلامی، پیش از هر چیز دیگر در افزایش حضور غربیان در دیگر کشورها و از جمله کشورهای اسلامی به نام جهانگردی و نفوذ آنان در دستگاه حاکمه دولت‎های اسلامی نهفته است. به بیان دیگر، جهانگردی که تا آن زمان وسیله‎ای بود برای هر چه شکوفاتر کردن تمدن اسلامی، از آن پس به عنوان ابزاری نیرومند، موجب انتقال پایگاه تمدن در حیات بشر شد. نگاهی به وضعیت کنونی جهانگردی در جهان، به خوبی بیانگر ضعف شدید کشورهای اسلامی از یک سو و مشارکت فوق‎العاده کشورهای پیشرفته غربی در این ارتباط تمدن‎ساز میان فرهنگی از سوی دیگر است.

بر اساس آمار ”سازمان جهانگردی جهانی“ (World Tourism Organization) تعداد کل جهانگردان دنیا در سال ۱۹۹۷ حدود ۶۱۳ میلیون نفر بوده است. این حجم تحرک در سطح جهان درآمدی برابر حدود ۴۴۴ میلیارد دلار برای کشورهای درگیر در این جریان به ارمغان آورده است. از این میان تعداد کل جهانگردان وارد شده به کشورهای اسلامی حدود 48 میلیون نفر (حدود ۸% جهانگردان کل دنیا) برآورد شده که از این راه درآمدی برابر حدود ۳۱ میلیارد دلار (تقریباً ۷% از درآمد جهانی این پدیده) به جهان اسلام تعلق گرفته است. همچنین در این سال تعداد جهانگردان مسلمان حدود ۲۰ میلیون نفر بوده است که نسبتی برابر ۳/۳% کل جهانگردان دنیا را تشکیل می‎دهد. (عبدالرحیمی، ۱۳۷۷، صص 4-۳)

در یک نگاه جزئی‎تر، جایگاه کشورهای اسلامی در میان ۴۰ کشور نخست جهان در این امر بسیار ضعیف می‎نماید. ”سازمان جهانگردی جهانی“ در گزارش ”گرایش‎های بازار جهانگردی“ آمار ۴۰ کشور نخست جهان را از جنبه‎های سه گانه تعداد جهانگردان وارد شده به آنها، درآمد از راه جهانگردی و میزان هزینه‎های جهانگردی در جداول زیر آورده است:

جدول ۲ آمار ۴۰ مقصد نخست جهانگردان در جهان –۱۹۹۷

جدول ۴ آمار ۴۰ کشور نخست جهان از لحاظ هزینه جهانگردی ۱۹۹۶

همان گونه که از ظاهر این جداول نمایان است، میزان حضور کشورهای اسلامی که برای وضوح بیشتر در جدول با خط درشت نوشته شده‎اند در این فعالیت بسیار ناچیز است. در جدول نخست تنها نام ۷ کشور اسلامی از رده نوزدهم تا رده سی و هشتم جدول به عنوان مقصدهای نخست جهانگردان در جهان به چشم می‎خورد. همچنین در تقسیم بخش بزرگی از درآمدهای حاصل از جهانگردی میان ۴۰ کشور جهان، تنها ۴ کشور اسلامی در رده‎های شانزدهم و بیست و ششم راه یافته‎اند. از لحاظ میزان هزینه در بخش جهانگردی نیز تنها 5 کشور اسلامی در رده‎های بیست و هشتم تا سی و نهم جدول جای گرفته اند.

در درون کشورهای اسلامی به نظر می‎رسد وضعیت از این ناگوارتر باشد. در جدول ۵، آمار مربوط به جهانگردی در کشورهای اسلامی به تفکیک تعداد ورودی، تعداد خروجی و در نهایت درآمد حاصل از آن آمده است:

همان گونه که می بینیم، فاصله میان چند کشور انگشت شمار اسلامی با بقیه کشورها بسیار بیش از آن است که بتوان ورود این چند کشور را در ردیف ۴۰ کشور نخست جهان در امر جهانگردی نشانگر حضور حتی کمرنگ مسلمانان در آن دانست. در مقابل، همان گونه که پیش از این آمد و از جداول یاد شده نیز نمایان است، بخش عمده این فعالیت مهم بین‎المللی به کشورهای پیشرفته غربی اختصاص یافته است.

در اینجا به نظر می رسد مطالعه تاریخی روند نفوذ غرب در کشورهای اسلامی به بهانه جهانگردی بتواند تا حدودی اسرار این تحول را به ما نشان دهد، اما از آنجا که در این نوشتار امکان بررسی تاریخی این روند در همه کشورهای اسلامی وجود ندارد، در ادامه به مطالعه تاریخ تحول جهانگردی در ایران به عنوان یک نمونه مهم و مورد ابتلا، به ویژه در بخش جهانگردپذیری در طول دوران تمدن اسلامی و پس از آن خواهیم پرداخت و از این رهگذر تلاش خواهیم کرد. تا میزان حضور و نفوذ غربیان را در این کشور و به دنبال آن نقش این حضور را در تحول فرهنگ این سرزمین بررسی نماییم.

همان گونه که آمد، در دوران شکوفایی تمدن بزرگ اسلامی، جهانگردی از اهمیت و رونق بسیاری نزد مسلمانان برخوردار شد. در میان جهانگردان آن دوره، سیاحان و محققان ایرانی از مقام و اعتبار والایی برخوردار بودند. ”ابن خردادبه“ نخستین پژوهشگری است که در قرن سوم هجری اطلاعاتی در مورد صحرای میان بم و نصرت‎آباد در دسترس قرار داده است. ”ابن رسته“ در سال ۳۱۰ هجری نگارش کتابی به نام ”الاعلاق النفسیه“ را که درنوع خود دائره المعارفی بزرگ به شمار می‎رفت، آغاز نمود. این کتاب مشتمل بر هفت مجلد بوده است که اینک مجلد هفتم آن بر جای مانده است. این مجلد درباره جغرافیای ایران، عربستان، یمن، آفریقای شمالی، اسپانیا، آسیای صغیر، روسیه، ترکستان و هند است و غالبا اطلاعاتی را درباره حدود شهرها و خصوصیات مردم هر ناحیه و احیاناً سابقه تاریخی آن به دست می‎دهد. ”استخری“ در سال ۳۰۳ هجری روی به سیاحت نهاد و نخستین جغرافی نویس ایرانی است که کتاب خود را بر اساس مشاهدات شخصی نگاشت. وی ممالک اسلامی را به نوزده منطقه تقسیم نموده و ویژگی‎های جغرافیایی، سوابق تاریخی و مسافات بلاد هر منطقه را شرح داده است. او ایران را از جنوب به شمال و از مشرق به مغرب سیاحت کرده و به ویژه موطن خود ایالت فارس را جزء به جزء شرح داده است.

ناصر خسرو قبادیانی“ شاعر بلندپایه ایران نیز در شمار جهانگردان صاحب نام دوران پس از اسلام است که جهانگردی طولانی خود را در روز پنجشنبه ششم جمادی‎الآخر سال ۴۳۷ هجری برابر با نیمه دوم دی ماه ۴۱۴ یزدگردی به نیت سفر قبله، از مرو آغاز نمود. وی در مورد انگیزه دینی خود از این سفر چنین می‎گوید: «پس از آنجا به جوزجانان شدم و قرب یک ماه ببودم و شراب پیوسته خوردمی، پیغمبر (صلی ا…علیه و آله و سلم) می فرماید ”قولوا الحق و لو علی انفسکم”. شبی در خواب دیدم که یکی مرا گفت: چندان خواهی خوردن از این شراب که خرد از مردم زایل کند، اگر به هوش باشی بهتر. من جواب گفتم که حکما جز این چیزی نتوانستند ساخت که اندوه دنیا کم کند. جواب داد که بیخودی و بیهوشی، راحتی نباشد. حکیم نتوان گفت کسی را که مردم را به بیهوشی رهنمون باشد، بلکه چیزی باید طلبید که خرد و هوش را به افزاید. گفتم که من این را ازکجا آرم. گفت جوینده یابنده باشد و پس سوی قبله اشارت کرد و دیگر سخن نگفت. چون از خواب بیدار شدم آن حال تمام بر یادم بود، بر من کار کرد و با خود گفتم که از خواب دوشین بیدار شدم باید که از خواب چهل ساله نیز بیدار گردم.» (حسینی، ۱۳۷۷، ص۱۲۴) وی سرانجام روز بیست و ششم جمادی‎الآخر سال ۴۴۴ هجری برابر با ۲۸ آبان ماه ۴۲۱ یزگردی پس از هفت سال سیاحت و مطالعه و پیمودن بیش از ۱۳۰۰۰ کیلومتر راه و روبرو شدن با دیدنی‎ها و مصائب بسیار مسافرت خود را پایان داد.

از سویی دیگر ایران همواره به عنوان یکی از مقاصد مهم جهانگردان غیر ایرانی در این دوره مطرح بوده و با برخورداری از آثار تمدن‎های کهن، امکانات در خور توجه، آب و هوای دل انگیز و مردمی میهمان نواز، سبب برانگیختن حس کنجکاوی جهانگردان مسلمان برای دیدار از این سرزمین شده است. ”ابودلف“ از جهانگردان اوایل قرن چهارم هجری است که به روزگار فرمانروایی سامانیان به ایران آمده و مشاهدات خود را در سفرنامه‎ای به رشته تحریر درآورده است. هر چند ابودلف گاه در گزارش‎های خود به لغزش‎هایی دچار آمده و جا به جا خیالبافی‎هایش را نیز ثبت کرده است، اما پس از او، جهانگردان از اطلاعاتی که وی جمع‎آوری کرده بود، استفاده کردند.

”مقدسی“ نیز از جهانگردان مشهور قرن چهارم هجری است که از کشور ما دیدن کرده و در کتاب خود مطالب جامع و با ارزشی درباره ایران آن روز به رشته تحریر درآورده است. وی در بیان مشکلات سفر خود که اقدام به آن در آن دوره همتی چون کوه را می‎طلبید، چنین آورده است: ”از همه آنچه مسافران بدان بر می خورند، برخوردم. خود را فقیه و ادیب و عابد و زاهد نمودم. نیز فقه و ادب تدریس کردم. خطبه‎ها بر بالای منبرها خواندم، بر بالای گلدسته‎ها اذان گفتم، در مسجدها بارها پیش نماز شدم، در مجالس سخنرانی سخن‎ها گفتم. با صوفیان حلیم‎ها و آش‎ها و با خانقاهیان تریدها و کاچی‎ها خوردم. از فاصله ده فرسنگی میان کاروان جدا شدم و به سوی شهر رفتم تا آن شهر را ببینم و درباره آن پژوهش کنم. چه شبها که از مسجد بیرونم راندند، در بیابان‎ها گم شدم و سرگردان ماندم، بیابان‎ها پیمودم. زمانی مالک برده‎ها گشتم، روزگاری زنبیل بر سر نهادم و کارگری کردم. بارها نزدیک شد که غرق شوم. به تهمت جاسوسی دستگیر و زندانی شدم، داغ بدعت بر پیشانیم زدند…“ (حسینی، ۱۳۷۷، ص ۱۳۴)

همچنین در همین روزگار ”ابن حوقل“ که از مشهورترین جهانگردان قرن چهارم هجری به شمار می‎رود، ایران را از هر سو زیر پا گذاشته و در تمام نقاط مهم آن مدتی طولانی توقف کرده است. این سیاح جا به جا ضمن ذکر فاصله میان شهرها، توصیف جالبی از