خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نقدی بر مقاله توجیه ترکیبی در حکمت سینوی و صدرایی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقدی بر مقاله توجیه ترکیبی در حکمت سینوی و صدرایی :

دوست ارجمند و فاضل جناب حجه الاسلام آقای فعالی طی مقاله ای در مجله ذهن شماره ۵ دیدگاهی را در خصوص توجیه و صدق از منظر ابن سینا و صدرالمتألهین، که هر کدام سردمدار مکتب فلسفی خاصی هستند، مطرح کردند که تازه و جدید بود. لیکن پس از بررسی آن، به نظر اینجانب رسید که سخن ایشان از جهاتی قابل تأمل است و با توجه به قراین و شواهد موجود در آثار این دو شخصیت، نمی توان مدعای نویسنده محترم مقاله را پذیرفت.

در این جستار کوتاه ابتدا سعی می کنم به کمک خداوند متعال مدعای ایشان را بیان داشته و سپس برخی از دلائلی را که مانع از پذیرش این مدعاست برشمرم.

مدعای ایشان این است که «حکمت سینوی» و حکمت صدرایی در خصوص مساله توجیه، از شیوه ای ترکیبی بهره مندند. یعنی در هر دو گرایش از دو روش مبناگروی و انسجام گروی استفاده شده است.» (ذهن ۵، ص ۱۲۲). ایشان در ادامه می گویند: «به نظر می رسد اصل انسجام هم، شأنی همانند بدیهیات دارد. بدین معنا که حکمای مسلمان گاه برای اعتباربخشی به گزاره ای آن را به علوم پایه و بدیهیات ارجاع می دهند و گاه به هماهنگی و سازگاری آن با دیگر گزاره ها استناد می جویند.» (همان)

در ادامه تقریری از نظریه مبناگروی و انسجام گروی ارائه می دهند و سپس مواردی از مباحث

فلسفی ابن سینا و صدرالمتألهین را مطرح می کنند که به اعتقاد ایشان دلالت دارد که این بزرگان به اصل انسجام در مبحث توجیه پایبند بوده اند.

ایشان توجه به این نکته را از آن جهت مهم می دانند که ما «از پرداختن به روش ها و شیوه های حکما غفلت می ورزیم، درحالی که توجه و تأکید بر متد و روش می تواند لااقل به اندازه محتوا کارساز و مفید باشد. انتخاب یک روش، فلسفه ای را کارآ می کند و گزینش شیوه ای دیگر، فلسفه دیگر را از تاثیرگذاری بازمی دارد یا آن را به ضعف می کشاند». (همان) طبعا از این سخنان این نتیجه را می توان گرفت که اگر ما به روش حکمای خویش توجه می کردیم پیشرفت فلسفی و عقلی خیلی بیشتر و بهتری نسبت به وضعیت فعلی می داشتیم.

نویسنده بر این باورند که ابن سینا در موارد زیر التزام خود به انسجام گروی را نشان داده است:

۱. ابن سینا اصل استحاله اجتماع نقیضین را، که از مهمترین اصول فلسفه مشائی است، فراوان بکار برده است. این اصل بدین معناست که اگر گزاره

P

صادق است، نقیض آن که

q

است کاذب است؛ و ناسازگاری این دو گزاره با یکدیگر تنها بدلیل همین نقیض بودن است. بنابراین ابن سینا معتقد به «اصل انسجام و سازگاری حتی در اولین گزاره بدیهی» است.

۲. لب برهان خلف این است که «اگر طرف ایجاب صادق نیست، پس طرف سلب آن صادق است و [برعکس]…» این دو گزاره تنها بدین دلیل معتبرند که طرف سلب با طرف ایجاب ناسازگار است؛ بنابراین برهان خلف با تکیه بر اصل ناسازگاری شکل می پذیرد، و ابن سینا از این برهان در مباحث خود استفاده کرده است.

۳. یکی از شیوه های رایج برهان که ابن سینا هم از آن استفاده می کند تکیه بر قضایای بدیهی یا قریب به بدیهی به منظور رد دیدگاه مقابل است، و طرف مقابل نیز بدین جهت تسلیم می شود که مدعای او با آن اصل بدیهی یا قریب به بدیهی سازگار نیست.

برای بکارگیری انسجام گروی توسط صدرالمتألهین، براساس دیدگاه نویسنده محترم گذشته از اصل استحاله اجتماع نقیضین و برهان خلف، نمونه های دیگری نیز وجود دارد. مثلاً:

۱. ملاصدرا در پی اثبات اصالت وجود، در قدمهای بعدیِ فلسفه خود همواره در نظر دارد که مباحثی چون تشکیک، علیت، حرکت، یا سیر نفس طوری مطرح شوند که با آن مبنای اصلی سازگار باشند.

۲. صدرالمتألهین در مقام نقد گاهی به این قاعده که «بنا با مبنا سازگار نیست» یا «این شخص با آن شخص هماهنگ نیست» استشهاد می ورزد و همین تهافت را دلیل بر بطلان استدلال طرف مقابل می گیرد.

نویسنده محترم در مورد حکمت متعالیه و جامعیت آن هم شاهدی بر انسجام گروی می آورند که فعلاً متعرض آن نمی شویم.

به نظر می رسد برای پاسخ به این دیدگاه لازم است مقدماتی اجمالی مورد توجه و تأکید قرار گیرد:

۱. همانطور که می دانیم در بحث توجیه (

justification

)، که از مباحث فوق العاده مهم و کلیدی در معرفت شناسی است، هنگامی که سخن از نظریه های توجیه و تقسیم بندی نظریات می رود دو دیدگاه «مبناگرا» و «انسجام گرا» با همه تنوعی که هر کدام به تنهایی ممکن است داشته باشند به عنوان دو دیدگاه در عرض یکدیگر که با هم قابل جمع نبوده و هر کدام مغایر دیگری هستند؛ مورد بررسی و توجه قرار می گیرند و اصولاً پیدایش نظریه انسجام گروی در مبحث توجیه به این دلیل بوده است که کسانی معتقد بوده اند مبناگروی به دلیل اشکالات و ایرادهایی که دارد، قابل تمسک و اتکا نیست، و لذا برای بیرون شدن از بحرانِ توجیه به نظریه جدید پناه برده اند.

بنابراین اگر قرار باشد ما شواهدی از آثار حکمای اسلامی را که دلالت بر انسجام گرایی دارند مطرح کنیم آن موارد باید به نحوی باشند که نتوان آنها را بر اساس مبناگروی توجیه کرد، و به عبارت دیگر باید با مبناگروی قابل جمع نباشند؛ زیرا که در غیر این صورت ممکن است معنایی از هماهنگی و انسجام ارائه دهیم (مانند مواردی که در مقاله توجیه ترکیبی مطرح شده است) که عموم مبناگریان نه تنها منکر آن نباشند بلکه آن را جزء ضروری دیدگاه مبناگروانه خود بدانند؛ به گونه ای که اگر آن عنصر وجود نداشته باشد اساسا مبناگروی هم تحقق نیابد.

۲. همانطور که در مقاله ایشان نیز بیان شده است دیدگاه حکمای اسلامی عموما و ابن سینا و صدرالمتألهین خصوصا، در بحث صدق نوعی دیدگاه مطابقت گرایانه است؛ یعنی صدق هر گزاره را مطابقت آن با نفس الامر و واقع^(۱) می دانند. از سوی دیگر اینان معتقدند که ما می توانیم علم پیدا کنیم، یعنی ذهن ما می تواند به علم که کاشفیت از واقع، ذاتیِ آن است دست یابد؛ به عبارت دیگر ذهن می تواند از واقعیت تصاویر و گزاره هایی داشته باشد که دقیقا مطابق با واقع است بدون آنکه ذهن هیچ تاثیری بر این امور؛ به نحوی که سبب تغییر در آن علم گردد و خاصیت مطابقت آن با واقع از میان برود؛ داشته باشد.^(۲)