خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اسماعیلیان در پشت پرده استتار و اختفا

پیدایش شیعه اسماعیلیه(۵)

امامان مستور:

تا مدت یک قرن و نیم پس از وفات اسماعیل، امامان اسماعیلی پنهان و مستور بودند و این دوران در تاریخ اسماعیلیه به دوره «ستر» معروف است. در این دوران نام و محل اقامت امامی که امامت وی مقبول پیروان بود فقط برای عده معدودی از همرزمان و همراهان وفادار معلوم بود و دیگر افراد اسماعیلیه حتی اسم امام «مستور» خویش را نمی دانستند و لذا اطلاعات در باره ائمه مستور اندک است. در بین مورخان حتی درباره نام امامان این عصر اختلاف است; به روایت فاطمیان عبارتند از: محمد بن اسماعیل، عبدالله، احمد، حسین و عبید الله. به روایت دروز: محمد بن اسماعیل، اسماعیل دوم، محمد دوم، احمد، عبد الله، محمد سوم، حسین، احمد دوم و عبید الله (به جای پنج امام، نه امام) و به روایت نزاریه: محمد بن اسماعیل، احمد، محمد دوم، عبد الله و عبید الله. ولی اکثر مورخان اسماعیلی نام ائمه مستور را بعد از اسماعیل چنین آورده اند: محمد بن اسماعیل، عبدالله بن محمد، احمد بن عبدالله، حسین بن احمد که آخرین ائمه در پرده و مستور است. ^(۱)

محقق روسی می نویسد:«در فاصله قرنهای دوم و سوم هجری اسماعیلیه به دو فرقه تقسیم و منشعب شدند، یکی از آن دو کماکان پس از مرگ محمد بن اسماعیل اعقاب او را به امامت مستور قبول داشت بعد از قرن چهارم پیروان این گروه را اسماعیلیه فاطمیه نامیدند. پیروان شاخه دیگر بر این عقیده راسخ بودند که شمار ائمه نیز مانند پیامبران مرسل (آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد صلی الله علیه و آله و سلم) نباید ازهفت بیشتر باشد و بدین سبب، محمد بن اسماعیل امام آخر شمرده می شود. به عقیده ایشان، پس از وی امامانی پدید نخواهند آمد. اکنون باید فقط چشم به راه و منتظر ظهور پیامبر هفتم قائم المهدی بود که اندکی پیش از روز قیامت ظهور خواهد کرد. این فرقه فرعی که فقط هفت امام را قبول داشته «سبعیه » (هفت امامی) خوانده شد و بعدها در نیمه دوم قرن سوم هجری ایشان را «قرمطیان » نامیدند.

وی می افزاید: تقسیم اسماعیلیه مدتی مدید قطعی نبوده; زیرا که امامان مستور را پرده ضخیم از اختفا و استتار پوشانده بوده و ایشان رابطه مستقیم با توده بیرون خویش برقرار نمی کردند و حتی کسی از نام آنان نیز خبر نداشت بدین سبب اختلاف بر سر قبول و یا عدم قبول ایشان موجب بروز دشمنی میان افراد دو شاخه یاد شده نمی گردید وغالبا همه ایشان را گاه اسماعیلی به طور اعم و گاه «سبعیه » و یا قرمطی می نامیدند. این وضع تا آغاز قرن چهارم هجری باقی بود. ^(۲)

مورخان عموما اطلاعات خود را در باره ائمه ستر از مورخ بزرگ اسماعیلی داعی ادریس عماد الدین بن حسن (متوفی ۸۷۳ه) مؤلف کتاب «عیون الاخبار» که از مهمترین منابع اسماعیلیه بشمار می رود، اخذ کرده اند و صحت و سقم آنها معلوم نیست; زیرا امامان اسماعیلی در این عصر از روی تقیه در پرده و ستر بودند و کسی از حقیقت حال آنها خبر نداشته است. ^(۳)

امام مستودع و مستقر:

در اصطلاح اسماعیلیه امام بر دو نوع است: یکی امام مستودع و دیگری امام مستقر. امام مستودع کسی است که پسر امام و بزرگترین فرزند او و دانای به همه اسرار امامت و تا هنگامی که قایم به امر امامت است بزرگترین اهل زمان خود باشد جز این که او را حقی در تفویض امامت به فرزندانش نیست; چون از این راه کس دیگری جز سادات نمی تواند امام بشود و امامت در نزد او امانت و ودیعه است.

اما امام مستقر کسی است که از تمام امتیازات امامت برخوردار است و تمام حقوق امامت به او تفویض شده و او هم این حقوق را به جانشینان خود واگذار نموده است. ^(۴)

طبق این آیین، بعضی از داعیان، القاب و وظایف امام را اتخاذ می کردند در حالی که امام واقعی ناشناس ومستور بود تا اعمال را اداره نماید و افکار عمومی را بدون این که امام مستقر به خطر بیفتد هدایت کند. از ا ین رو، در چندین اثر از آثار اسماعیلی آمده که امام احمد نویسنده شهیر رسائل اخوان الصفا به داعی ترمذی تکلیف کرد تا خود را در ملاء عام امام کند و در این راه تا مرز شهادت پیش برود تا تجربه لازم در این زمینه حاصل گردد. ^(۵)

جوینی می گوید: اسماعیلیان گفته اند هرگز عالم بی امامی نبوده است و نباشد و هرکس که امام باشد پدر او امام بوده باشد و پدر و پدر او هلم جرا تا به آدم و همچنین پس امام، امام باشد و پسر او تا به ابد و ممکن نباشد وفات کند الابعد از آن که پسر او را که بعد از او امام خواهد بود ولادت بوده باشد یا از صلب او جدا شده و گویند معنی آیت: «ذریه بعضها من بعض » و معنی آیت: «وجعلها کلمه باقیه فی عقبه »، این است و شیعه چون بر ایشان حجت آورند به حسن بن علی که امام بود به اتفاق همه شیعه و فرزند او امام نبود گفتند امامت او مستودع بود یعنی ثابت نبود وامامت عاریت داشت و امام حسین علیه السلام مستقر بود; در آیت «فمستقر ومستودع » اشارت به این است و گویند امام همیشه ظاهر نباشد یک چندی ظاهر باشد و یک چندی مستور، مانند روز و شب که متعاقب اند، در دوری امام ظاهر باشد شاید که دعوت او پوشیده باشد اما در دوری که امام پوشیده باشد البته دعوت او ظاهر باشد داعیان او در میان مردم معین باشند تا خلق را بر خدای حجت نباشد و پیغامبران اصحاب تنزیل باشند وامامان اصحاب تاویل و هیچ عهد و عهد هیچ پیغامبری از امامی خالی نبود …و پیش از اسلام دور ستر بود امامان پوشیده بودند و به روزگار علی (رضی الله عنه) که امام او بود ظاهر شد و از عهد او تا اسماعیل و محمد بن اسماعیل که هفتم بود ظاهر بودند و ابتدای ستر به اسماعیل بود و محمد که آخر دور ظهور بود به تمامت مستور شد و بعد از او امامان مستور باشند تا وقتی که ظاهر شوند و گفتند موسی بن جعفر فادی النفس بود از اسماعیل، و علی بن موسی الرضا فادی النفس بود از محمد بن اسماعیل وقصه ابراهیم وذبح و فدیناه بذبح عظیم اشارتی بود به مثل این صورت و بر جمله خرافات بسیار تقریر دادند…». ^(۶)

استاد تریتون ^(۷) می نویسد: اصطلاح مستودع و ودیعه بودن امامت در بین فرق غلات شیعه معمول بوده است. اما مستودع را «الامام الحفیظ » نیز می گفتند; زیرا در هنگام خطر لقب امامت را قبول می کرد تا امام حق مستور در امان باشد. ^(۸)

و نیز از یک اثر مذهبی مخفی اسماعیلی به نام «غایه الموالید»نوشته سیدنا الخطاب بن حسن ( حسین) بن ابی الحافظ حمدانی یکی از داعیان یمن (متوفی ۵۳۳ه) نقل شده است که: «آنچه که به مرجعیت جعفر صادق مربوط است این است که امامت (امر) را به پسرش اسماعیل تفویض کرد و اسماعیل غیبت نمود. امامت از او رجعت نخواهد کرد (بر خلاف گفته شیعیان دوازده امامی) و هرگز هم به کسی دیگری تفویض نمی گردد. او [اسماعیل] پسرش را در نزد میمون القداح که حجت او بود، به ودیعه گذاشت او در طفولیت وی را ستر کرد و او را تحت نظارت خود گرفت و تا ایام بزرگسالی او، تحت حمایتش قرار داد. وقتی که او (محمد بن اسماعیل) بزرگ شد ودیعه خود را دریافت کرد. امامت در خط او ادامه یافت و از پدر به پسر رسید تا این که علی بن حسین بن احمد بن محمد بن اسماعیل امام شد و از طریق او بود که آفتاب طلوع کرد (یعنی خلافت فاطمی در غرب برقرار شد) وقتی که آفتاب در شمال آفریقا و یمن طلوع کرد علی بن حسین ولی خدا در روی زمین در آفریقای شمالی مستقر شد. هنگامی که او به سوریه رسید و غیبت کرد حجت خود سعید الخیر معروف به المهدی را جانشین خود ساخت. او (سعید) اصول دعوت را جاری ساخت سپس چیزهایی از سوی دشمنانش در سجلماسه خصوصا از سوی حکام آفریقای شمالی بر سر او آمد وخداوند به کمک ولی خود شتافت و هنگامی در مهدیه انتقال حاصل گشت، او (سعید) ودیعه را به امام مستقر تفویض کرد و محمد بن علی القائم بامر الله صاحب آن شد و امامت در خط او ادامه یافت…». ^(۹)

تقسیم امامت بر دو نوع مستودع و مستقر این احتمال را برای ما پیش می آورد که شاید ائمه قداحی یا کسانی که از فرزندان عبدالله بن میمون قداح در دوره ستر امام بودند، امامان مستودع یا حفیظ بودند; از این جهت نامهای ائمه ای که درجدول دروز آمده اشاره به امامان مستودع است که از فرزندان او به شمار می رفتند و از اینجاست که شجره ائمه دروز حاوی نامهای بیشتری از ائمه بر جداول اسماعیلیه است وسعید بن عبیدالله که فرجامین امام زمان خطر است، آخرین قداحیان به شمار می رود که بعد از وفات او ابوالقاسم محمد القائم به جای او نشست و پسر او نبود و وی مستقر بود که پیش از او سعید مقام امام مستودع را داشت. ^(۱۰)

از آثار دروزی و غایه الموالید می توان دو خط از ائمه ستر را ارائه نمود:یکی ائمه علوی یا مستقر و دیگری ائمه قداحی یا مستودع:

۱. ائمه علوی یا ائمه مستقر: محمد بن اسماعیل، احمد، حسین، علی (معلی) محمد (القائم) ^(۱۱) .

۲ ائمه قداحی یا ائمه مستودع:میمون، عبد الله، محمد، حسین، احمد، سعید. ^(۱۲) با این دو فهرست درک فهرست هفت «فلک » که در رساله دروزی تقسیم العلوم ^(۱۳) آمده ممکن می گردد که به قرار زیر است: ۱. اسماعیل ۲. محمد ۳. احمد ۴. عبد الله ۵. محمد ۶. حسین ۷. احمد (پدر سعید).

همه اینها جز سه نفر نخستین، «از نسل میمون القداح توصیف گشته و امام مستودع نامیده شده اند» سه نفر نخستین جزو ائمه مستقر علوی بوده اند; از این رو آنها از طریق علی المعل اجداد خلفای فاطمی به شمار رفته اند. واقعیت این است که این دو خط ائمه، نویسندگان بعدی را به تردید انداخته و باعث اختلاط اطلاعات آنها گردیده و لذا نسب نامه های مختلفی عرضه کرده اند. ^(۱۴)

القاب گوناگون اسماعیلیه

اسماعیلیه را به القاب و عناوین گوناگون: باطنیه، قرامطه، تعلیمیه، فاطمیه، سبعیه، ملاحده، حشیشیه، نزاریه، مستعلویه و سفاکین خوانده اند.

چون آنان عموما طرفدار اسماعیل بن جعفر بودند ایشان را «اسماعیلیه » گفتند وچون می گفتند هر چیزی را از قرآن و سنت، ظاهر و باطنی هست و ظاهر به منزله پوست و باطن به مثابه مغز است آنان را باطنیه خواندند. و از این جهت که گروهی از ایشان پیرو «حمدان قرمط » بودند آنان را «قرامطه » نامیدند. وجه تسمیه «تعلیمیه » آن است که معتقد بودند تعلیم واقعی را باید فقط از امام زمان فرا گرفت. آنان را از این نظر «فاطمی » گویند که امامان ایشان خود را از فرزندان حضرت فاطمه دخت رسول خدا می دانستند.

و از این جهت ایشان را «سبعیه » گفتند که در باب شمار ائمه به هفت دور قایل بودند و امام هفتم را آخر ادوار می دانستند. اما «ملاحده » لقبی است که عموم دشمنان آنان خصوصا در ایران به اسماعیلیه داده اند و آن جمع ملحد به معنی بی دینی است. ایشان را از آن جهت «حشیشیه » خواندند که حسن صباح وجانشینان او فداییان اسماعیلی را با خوراندن حشیش مامور قتل مخالفان خود می کردند; و از آن جهت آنان را «نزاریه » گفتند که گروهی از اسماعیلیه طرفدار امامت «نزار» پسر بزرگ «مستنصر فاطمی » بودند. ایشان را «مستعلویه » گفته اند از آن سبب که گروهی از آنان طرفدار امامت «مستعلی » فرزند مستنصر فاطمی بودند. «سفاکین » یا خونریزان لقب دیگر ایشان است که در مغرب زمین به این نام خوانده شدند. ^(۱۵)

فرق اسماعیلیه

اسماعیلیه در عصر حاضر نیز موجود و به دو شعبه تقسیم شده است:

۱. اسماعیلیه نزاری (