خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نگاهی به خطبه الافتخار و خطبه تطنجیه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگاهی به خطبه الافتخار و خطبه تطنجیه :

در شماره ۲۲ فصلنامه علوم حدیث درباره کتاب مشارق أنوار الیقین حافظ رجب بُرسی به تفصیل سخن گفتیم و به مباحث کتاب مذکور و انتقادها و دفاعیات از مضامین آن کتاب اشاره نمودیم و در آنجا یادآور شدیم که یکی از مطالب مهم درباره مشارق الأنوار، بحث از دو خطبه منسوب به امیرالموءمنین(ع) است که به نامهای خطبه الافتخار و خطبؤ تطنجیه مشهور گشته است.

رجب برسی این دو خطبه را در کتاب خود آورده و به مضامین آن انتقادی وارد نساخته، بلکه از مجموع مطالب وی استفاده می شود که مطالب مطرح شده در این دو خطبه را پذیرفته است.

در آنجا وعده کردیم که بحث درباره این دو خطبه را در مقاله ای مستقل مطرح نماییم. اکنون سخنی کوتاه در این باره تقدیم داشته، بحث تفصیلی را به فرصتی دیگر وامی گذاریم. گفتنی است آنچه بُرسی در مشارق الأنوار به عنوان خطبه الافتخار آورده، تنها بخشی از خطبه البیان است که الفاظ آن متفاوت با نسخه های دیگر است، ولی در معنا و مضمون شبیه به آن است.

کتابشناسی و نسخه شناسی خطبه البیان

خطبه البیان از سخنان منسوب به امیر موءمنان(ع) است که سید رضی آن را در نهج البلاغه نیاورده است. ابن شهرآشوب یکی از خطبه هایی را که در نهج البلاغه نیامده خطبه الافتخار ذکر نموده، که ظاهراً با خطبه البیان یکی است؛ البته در کتابهای متعددی به مضمون این خطبه اشاره شده است ؛ همچون البدأ و التاریخ مقدسی، تاریخ طبری، رجال الکشی، المراتب اسماعیل بن احمد بُستی (م حدود ۴۲۰ ق)، بصائر الدرجات صفار قمی، الاختصاص منسوب به شیخ مفید، روضه التسلیم طوسی، الدر المنظم فی السر الأعظم محمد بن طلحه شافعی(م ۶۵۲ ق) و هفت باب بابا سیدنا . در برخی از کتابهای مذکور بندهایی از این خطبه درج شده است.

رجب بُرسی بخشهایی از این خطبه را با عنوان «خطبه الافتخار» به روایت اصبغ بن نباته۱ در مشارق أنوار الیقین آورده است.۲ سید حیدر آملی از خطبه البیان در مبحث ولایت یاد کرده؛ چنان که داوود قیصری (شارح فصوص الحکم) نیز چنین کرده است.۳ ملاصدرا نیز به بخشی از خطبه به عنوان سخن امام علی(ع) استدلال نموده و آن را شرح کرده است.۴

متن خطبه البیان در الإنسان الکامل عبدالرحمان بدوی (ص ۱۰۹ ۱۱۲) و علائم الظهور شُبّر درج شده، و آبرتلس در فهرست نسخه های خطی اسماعیلی بدخشان (ش ۱۸۵ و ۱۸۶) از آن یاد کرده است. بنابراین، و پیداست که فاطمیان بدخشان نیز بدان ارج می نهاده اند.۵ اسماعیلیه هم شرح آن را به حسن صباح منسوب نموده اند. در رساله تراب نامه از متون حروفیه نیز به خطبه البیان استشهاد شده است.۶

این خطبه به صورت مستقل و یا ضمن کتب دیگر بارها به چاپ رسیده است؛ از جمله چاپ منشورات دارالفنون بیروت در سال ۱۴۱۷ ق . مرحوم میرجهانی خطبه را به همراه ترجمه و بحثی در مدارک آن، در نوائب الدهور۷ آورده و مطالب او با ویرایش جدید به وسیله موءسسه تحقیقاتی فرهنگی جلیل با عنوان گفتار امیر موءمنان در شناخت امام و حوادث آخر الزمان، به صورت کتاب مستقلی در سال ۱۴۱۶ق به چاپ رسیده است.

نسخه های خطی فراوانی از خطبه مذکور در کتابخانه های شخصی و عمومی ایران و خارج از ایران یافت می شود. تاکنون حدود پنجاه نسخه از این خطبه در کتابخانه های ایران، شناسایی شده که قدیمی ترین آنها ضمن نسخه ای از نهج البلاغه است که در سال ۷۲۹ ق کتابت شده۸ و پس از آن، نسخه ای است با تاریخ کتابت ۸۶۰ ق ،۹ و سپس نسخه شماره ۷۱۳۶ کتابخانه آستان قدس رضوی که همراه با ترجمه فارسی در سال ۸۷۵ ق، تحریر شده است.۱۰

و از آن جمله نسخه مدرسه حبیبیه فردوس که به خط معین شیرازی در سال ۹۰۹ ق تحریر شده۱۱ و همچنین نسخؤ دانشگاه لس آنجلس که در سال ۹۱۰ ق، تحریر شده است.۱۲ پس از آن نسخه شماره ء۲۳۹۸ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران است که در محرم ۹۱۲ ق کتابت شده،۱۳ و بعد از آن نسخه حسینیه شوشتریها که در سال ۹۱۱ق تحریر شده۱۴ و سپس نسخه آستان قدس رضوی به خط درویش علی مقری در ۹۲۳ ق، و سپس نسخه شماره ۲۵۷۶ مکتبه احمد ثالث در استانبول که در سال ۹۶۰ ق تحریر شده۱۵ و پس از آن نسخه شماره ۲۴۵ کتابخانه آیت اللّه مرعشی قم که به خط نسخ حسن بن علی حسینی بحرانی در ذیقعده ء۹۷۱ ق استنساخ شده است.۱۶

نسخه های خطبه البیان در عبارات اختلاف دارند و از جهت زیادتی و نقصان با یکدیگر متفاوتند. شیخ علی بارجینی یزدی حایری سه نسخه مختلف از این خطبه را در الزام الناصب آورده است.

این خطبه از زمانهای دور مورد توجه ارباب حکمت و عرفان و اصحاب دانش و پژوهش بوده است. از این رو، نظم و ترجمه و شروح بسیاری بر آن صورت تحریر پذیرفته که برخی از آنها ناشناخته مانده است. فهرست عناوین برخی از آنها عبارت است از:

۱ . ترجمه فارسی منظوم شاپور کاشانی، سروده در ۸۴۶ ق، که دانش پژوه آن را از روی دو نسخه در مجله دانشکدؤ ادبیات، ش ۱۱، ص ۳، ۴ و ۳۸۵ ۴۱۰ چاپ کرده است.۱۷

۲ . ترجمه احمد بن سعد الدین حسینی، که نسخه ای از آن با شماره ۳۰۸۶ در کتابخانه جامع یزد موجود است.

۳ . گزارشی از سید شریف (گویا گرگانی، یا نقطوی) که باید پیش از سال ۹۱۳ ق نوشته شده باشد و تاکنون چند نسخه از آن در کتابخانه های دانشگاه استانبول و دانشگاه تهران و دانشکده حقوق و کتابخانه های مجلس و ملک تهران و مرعشی قم شناسایی شده است.۱۸

۴ . خلاصه الترجمان فی تأویل خطبه البیان، محمد دهدار عیانی شیرازی، نوشته سال ۱۰۱۳ ق، که ۲۸ نسخه خطی از آن شناسایی شده و تصحیح آن از روی دو نسخه و به اهتمام محمد حسین اکبری ساوی به وسیله انتشارات صائب در تهران به سال ۱۳۷۹ ش ، به چاپ رسیده است.۱۹

۵ . گزارش منظوم نور علی شاه طبسی (م ۱۲۱۲ ق) در ۱۵۰ بیت.۲۰

۶ . معالم التأویل و التبیان فی شرح خطبه البیان، میرزا ابوالقاسم رازذهبی شیرازی (م ۱۲۸۶ ق) که سه نسخه از آن در شیراز شناسایی شده است ؛ از جمله نسخه ای به خط موءلف که به شماره ۴ و ۵۹ در خانقاه احمدیه شیراز نگهداری می شود.۲۱ این کتاب به ضمیمه «انهار جاریه» در شیراز به صورت سنگی به چاپ رسیده است.۲۲

۷ . حدیقه الإسلام در ترجمه و شرح خطبه البیان، از محمد کریم بن محمدحسین موسوی، که نسخه ای از آن در کتابخانه مفتاح تهران با تاریخ کتابت ۱۲۴۴ق موجود بوده است. نسخه مذکور به کتابخانه دانشکده الهیات مشهد منتقل شده است.۲۳

۸ . حل مشکلات خطبه البیان، اسحاق سوگندی، رساله ای است به عربی که نسخه ای از آن به شماره ۶۱۲۳ در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است تاریخ کتابت نسخه ۱۰۹۴ ق است.۲۴

۹ . شرح خطبه البیان، سید حسین قدسی شریفی، تألیف در ۱۳۶۲ ق.۲۵

۱۰ . شرح خطبه البیان، میرزا ابوالقاسم گیلانی قمی (م ۱۲۳۱ ق)، گفتاری است از میرزای قمی در جامع الشتات در پاسخ به پرسشی که درباره خطبه مذکور شده است.۲۶

۱۱ . شرح تُرکی خطبه البیان، سید حسین بن سید غیبی، که از سنّیان بوده است. چند نسخه از شرح وی تاکنون شناخته شده است؛ از جمله در کتابخانه تربیت تبریز(فهرست، ص ۱۳، ش ۱۶)، و کتابخانه آیت اللّه مرعشی قم، به شماره ۵۱۴۴ (فهرست، ج ۱۳ ، ص ۳۴۹، بدون نام شارح)، و کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی قم، به شماره ۱۳۱/ ۶ (فهرست چاپ نشده کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی). نسخه اخیر در جمادی الاولی ۹۸۵ ق کتابت شده است و شارح، این خطبه را در هفتاد بخش شرح کرده و هر قسمت از خطب را یک «کلمه» نامیده است. ترجمه ترکی خطبه البیان در کتابخانه شخصی سید حسین شهشهانی در اصفهان بوده که ممکن است از سید حسین غیبی باشد.۲۷ و نیز نسخه شماره

B617

کتابخانه دانشگاه لس آنجلس که مشتمل بر شرح مذکور است.۲۸

۱۲ . شرح خطبه البیان، محمدتقی مجلسی (م ۱۰۷۰ ق). این شرح به فارسی است و نسخه ای از آن به شماره ۱۵۷۳ در کتابخانه ملک نگهداری می شود.۲۹

۱۳ . قاضی سعید قمی نیز قسمتی از خطبه را ضمن شرح حدیث غمامه شرح کرده است.

۱۴ . گویا عبدالرحیم دماوندی نیز شرحی بر خطبه دارد. شیخ آقا بزرگ تهرانی در الذریعه (ج ۲۶، ص ۳۱۰)، ضمن معرفی القضا و القدر دماوندی، مطالبی از این کتاب را درباره خطبه البیان نقل می کند.

۱۵ . شرح منسوب به ابن عبدالفتاح.

۱۶ و ۱۷ . دماوندی در القضا و القدر درباره خطبه البیان به نحوی سخن گفته که علامه تهرانی از بیان او استفاده نموده که ابن شهرآشوب (م ۵۸۸ ق) و شیخ ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی (م۵۴۸ق) نیز شروحی بر خطبه البیان داشته اند.۳۰

۱۸ . مناجات مرتضوی در شرح خطبه البیان، از امیر محمد صالح، که نسخه ای از آن در دانشگاه لاهور پاکستان موجود است.۳۱

۱۹ . افتتاح خطبه البیان، رساله فارسی در شرح خطبه، نسخه شماره ۷۶۰ دارالکتب قاهره .۳۲ حدود بیست نسخه از شروح و ترجمه های ناشناخته از خطبه البیان در فهارس نسخ خطی معرفی شده است.۳۳

کتابشناسی و نسخه شناسی خطبه تطنجیه

خطبه تطنجیه نیز از خطبه های منسوب به امیرالموءمنین(ع) است که در نهج البلاغه نیامده است، ولی در المجموع الرائق سید هبه اللّه موسوی، تألیف ۷۰۳ ق، و مشارق أنوار الیقین بُرسی و إلزام الناصب بارجینی درج شده است.

در پایان این خطبه از اقالیم چهارگانه یاد شده، و شیخ آقا بزرگ تهرانی احتمال داده است که این خطبه با «خطبه الأقالیم» که ابن شهرآشوب در المناقب از آن یاد کرده متحد باشد.۳۴ این خطبه نیز بارها به صورت مستقل و ضمن کتابهای دیگر به چاپ رسیده است۳۵ و نسخه های خطی متعددی از آن را در کتابخانه های دانشگاه تهران، مجلس، وزیری یزد و مسجد اعظم قم سراغ داریم.۳۶

این خطبه را به جهت اشتمال بر جمله «أنا الواقف علی التطنجین» که به معنای دو خلیج از آب است و یا به معنای دنیا و آخرت است، خطبه تطنجیه خوانده اند.

چند شرح بر خطبه مذکور نگاشته شده که مشهورترین آنها ارشاد المسترشدین تألیف سید کاظم رشتی است که در سال ۱۲۷۰ ق به چاپ رسیده و هفده نسخه خطی از آن در کتابخانه های ایران موجود است؛ از جمله در کتابخانؤ دانشکده الهیات مشهد و ملی تهران و ملی تبریز و فاضلی خوانسار.۳۷

محمد کریم کرمانی نیز شرحی بر خطبه تطنجیه نگاشته که نسخه خطی آن در کتابخانه سپهسالار نگهداری می شود. تاریخ کتابت نسخه مذکور، سال ۱۲۹۹ق است.۳۸

شرحی ناشناخته بر خطبه تطنجیه در فهرست کتابخانه دانشگاه تهران (ج ۲، ص ۷۰۳، شماره ۱۰۶۷) معرّفی شده است. علی و خطبه تطنجیه، از دوره معارف و عرفان معصومان، تألیف دکتر عبدالعلی گویا به وسیله انتشارات زواره در سال ۱۳۷۹ ش به چاپ رسیده است.

بحثی درباره محتوای خطبه البیان و خطبه تطنجیه

برخی از بزرگان بر اثر بعضی از جملات موحش و الفاظ غریب و لغات نامأنوسی که در خطبه مندرج است، و همچنین به سبب سیاق عبارات آن که در بادی نظر بر خلاف سایر خطب و کلمات صادر شده از امیر موءمنان است، استشمام رایحه جَعل و وضع و غلو کرده، در مقام انکار صدور خطبه برآمده اند. از آن جمله، علامه مجلسی و میرزای قمی در درستی نسبت آن شک کرده اند.

میرزای قمی در شرح خطبه می آورد:

این خطبه در مصادر کهن حدیثی مانند کتابهای کلینی و… نیامده، جز آنکه برخی از دانشمندان شیعی مانند حافظ رجب بُرسی در مشارق أنوار الیقین، بسیاری از عبارتهای دو خطبه بیان و تطنجیه را آورده اند. و قاضی سعید قمی در شرح حدیث غمامه، خطبه بیان را آورده و گفته که چون در میان دانشمندان شیعی و غیر شیعی شایع است، نیازی به یاد کردن سند روایت ندارد… بسیاری از وصفها که شایسته خداوند است بر زبان علی(ع) رفته… در قره العیون این دو خطبه از علی(ع) دانسته شده است. گذشته از شک در استناد آنها، قرآن هم می رساند که این گونه سخنها از مردمی نباید سر بزند و با تجسم و حلول و غلو و تفویض سازگار است، و خبرهایی از امامان داریم که در آنها دارندگان این گونه رأیها و سخنها نکوهش شده است… اگر هم بپذیریم که علی(ع) چنین سخنی گفته باشد، باید مانند متشابهات قرآنی آنها را تأویل درست نمود. در بصائرالدرجات، باب «نوادر فی الائمه و أعاجیبهم» از امام صادق(ع) روایت نموده که خداوند در شب معراج به پیامبر(ص) گفته: هو (علی) الأول و الاخر و الظاهر والباطن، و سپس تأویل درست آن دو را[به او] آموخت، مانند این حدیث در اختصاص مفید هم دیده شده است.

دانشمند معاصر، جعفر مرتضی عاملی در جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت با بررسی جامعی نقلهای مختلف خطبه البیان را ذکر نموده و بر سند و متن نقلهای مذکور اشکالات متعدد و مهمی وارد ساخته است.۳۹ برخی معتقدند ذکر این مطالب به صورت خطبه در حضور جمعی که وصایت حضرت از رسول اکرم(ص) را به سختی می پذیرفتند، نامیسر است. نیز پاره ای از فقرات آن غلط ادبی و محتوایی دارد.

هاشم معروف حسنی نیز در کتاب الموضوعات فی ال آثار و الأخبار بر رجب بُرسی به خاطر درج این دو خطبه در مشارق الأنوار انتقاد نموده می گوید: