خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تصویر اخلاقی از جهان / تحلیلی نو از فلسفه اخلاق کانت

نوشتار حاضر شرح و تفسیری است از مقاله مزبور که در موارد لزوم ترجمه گردیده و مورد استناد قرار گرفته است.^(۱)

تصویر اخلاقی از جهان

کانت که سهم بسیار زیادی در تحوّل فلسفه غرب دارد، علاوه بر فلسفه نظری، در فلسفه عملی و اخلاق نیز به پژوهش پرداخته است. پرداختن به مسائل اخلاق دغدغه اصلی کانت بوده است، تا حدّی که بنابر نظر هنریش باید تأسیس یک فلسفه اخلاق جامع و کامل را هدف عمده و نهایی وی دانست.

به نظر کانت، عقل نظری فقط توان درک امور پدیداری را دارد؛ یعنی آنچه که در قالب زمان و مکان بر ما نمایان می شود. مقولات فاهمه تنها به شناخت ما از امور پدیداری که در قلمرو تجربه است نظم و اعتبار می بخشد. اطلاق این مقولات بر اموری که خارج از حوزه تجربه باشد، صحیح نیست و نتیجه ای جز مغالطه ندارد. آزادی اراده، خلود نفس و وجود خدا چون خارج از قلمرو تجربه اند، در عقل نظری قابل اثبات و نفی نیستند. از این رو، کانت آن ها را در حوزه عقل عملی مورد بحث قرار می دهد و به اثبات می رساند.

فلسفه اخلاق کانت وظیفه گرایانه^(۲) است. براساس آن، معیار خوبی و بدی اعمال در خود عمل قرار دارد و نه در نتایج و آثار آن که اخلاق غایت گرایانه^(۳) به آن معتقد است. همچنین فلسفه اخلاق او بهترین نمونه اخلاق صورت گرا یا فرمالیسم^(۴) است؛ یعنی دارای معیارهای صوری است که با قواعد کلّی مطابقت دارد. همان گونه که ادم مورتون می گوید، «اخلاق کانت بر اهمیت انگیزه ها، عمل کردن بر طبق اصول، و پایبندی به قواعد کلی رفتار تأکید می ورزد.»^(۵) این معیارها بدون دخالت حسّیات و تجربیات از عقل عملی محض نشأت می گیرند. قوانین اخلاقی را عقل خود ما بر ما حاکم می کند و نه چیز دیگری مثل دین. از این رو، کانت اخلاق را مبتنی بر دین نمی داند. هرچه را عقل فرمان دهد، به همه موجودات عاقل فرمان می دهد. اگر ما موجودی صرفا عاقل بودیم و هیچ گونه تعلّقی به طبیعت و امیال نفسانی نداشتیم، رفتارمان خود به خود و بدون هیچ تعارضی میان عقل و امیال، همواره منطبق با عقل بود، چنان که در اراده مقدّس یا اراده خدا چنین است. امّا چون دارای امیال هستیم و در طبیعت زندگی می کنیم، از این رو، اوامر عقل به صورت تکلیف بر ما ظاهر می شود و ما را مجبور به اطاعت از آن می کند. کانت از این بیان نتیجه می گیرد که یک عمل تنها زمانی ارزش اخلاقی دارد که به خاطر خود تکلیف و از روی آن انجام گیرد. صرف مطابقت با تکلیف کافی نیست؛ زیرا ممکن است امیال و خواهش های نفسانی در آن دخالت داشته باشند که در این صورت، عمل انجام شده منطبق با معیار صوری قواعد کلّی نخواهد بود.

همچنین کانت معتقد است که اصل اعلا و برین اخلاق، یعنی خودقانونگذاری^(۶) اراده، به طور پیشینی و مستقل از تجربه امکان پذیر است. اگر قوانین اخلاقی از تجربه به دست آید فاقد ضرورت و کلیت می شود و در نتیجه، اخلاق در معرض همه گونه فساد و تباهی قرار می گیرد. «درست عمل کردن همانا عمل کردن به نحوی است که بتوان آن را قانونی کلّی برای عمل انسانی دانست.»^(۷) کانت تکلیف را به معنای ضرورت عمل کردن از روی احترام به قانون می داند. به همین دلیل، تنها انگیزه عمل اخلاقی، احترام به قانون است. امّا هنریش در این مقاله، انگیزه دیگری را نیز مطرح می کند که آن «تصویر اخلاقی از جهان» است.

هر فاعل اخلاقی با توجه به باور و تصوّر خاصی که از ماهیت و منشأ رفتارش دارد، اقدام به فعلی می کند. هیچ فعلی به طور خودکار و بدون اندیشه از فاعل عاقل سر نمی زند. بدیهی است که با تعدّد افعال، بینش ها و باورهای به آن ها نیز متعدّد باشد. حتی باورها و انگیزه های یک فعل نیز می تواند متعدّد باشد. مثلاً، وفای به عهد ممکن است به انگیزه های متفاوتی صورت گیرد: رضا و خشنودی خدا، خودنمایی و ریا، تأمین سعادت و خوشبختی خود و یا شخص مورد عهد، و یا انجام تکلیف و احترام به قانون اخلاقی [که به حکم عقل باید به عهد وفا کرد.] زمانی که این باورهای متعدّد سازگار و همخوان باشند و هیچ گونه تعارضی بینشان نباشد، آن وقت شبکه واحدی را به وجود می آورند که می توان آن را تصویری اخلاقی از جهان نامید. هنگامی می توان تصویری کاملاً اخلاقی از کل جهان داشت که همه باورهایی که منشأ رفتارند، با هم سازگار و متّحد باشند.

افعال اخلاقی در جهانی رخ می دهند که تبیین های فیزیکی و طبیعی خاص خودش را دارد. نمی توان ادّعا کرد که جهان فیزیکی و یا جهان اشیا با جهان اخلاقی جهانی که از منظر اخلاق بدان نگریسته می شود کاملاً متفاوت و بی ارتباط از هم باشند، چنان که نمی توان آن دو را کاملاً متّحد و یگانه در نظر گرفت؛ زیرا تبیین های فیزیکی جهان اشیا به راحتی با انگیزه افعال جهان اخلاقی سازگار نیست و چه بسا با هم متعارض نیز باشند. همچنان که فاعل اخلاقی باورهایی درباره ماهیت و منشأ رفتار خود دارد، جهانی که فاعل اخلاقی در چهارچوب آن عمل می کند، یعنی جهان اخلاقی نیز مشمول تصوّرات و باورهای بعضا متعارض قرار می گیرد. حال اگر فیلسوف اخلاق بخواهد از تصویر اخلاقی از جهان به صورت تصویری جامع سخن بگوید، باید دیدگاه و منظر اخلاقی او از عهده دو شرط برآید: اوّل آنکه نگرش ها و جهان بینی های متعدّد را به گونه ای به هم پیوند دهد تا تعدّد و اختلاف آن موجب بی نظمی و آشفتگی در قلمرو اخلاق نشود. دوّم آنکه بر پایه های بسیار محکم و معقولی استوار باشد، به گونه ای که بتواند در برابر بینش های رقیب ایستادگی کند و بر آن ها تفوّق یابد. اگر این دو شرط تحقّق یافت، آن وقت می توان از «تصویر اخلاقی از جهان» سخن گفت.

در اینجا نظرات کانت درباره تصویر اخلاقی از جهان مورد بررسی قرار می گیرند تا معلوم گردد که آیا این نظریه، دو شرط مذکور را دارا می باشد یا خیر. همچنین در این باره به میزان تأثیرپذیری کانت از روسو اشاره می گردد.

هنریش معتقد است که هدف نهایی نقدهای سه گانه کانت طرح یک فلسفه اخلاق کامل و جامع است. نقدهای سه گانه در پی تبیین مباحث عقلانی، بررسی منشأ انواع شناخت، تعیین حدود قوای شناخت و مرتبط ساختن آن ها به یکدیگر می باشند. همه اینها به خاطر آن است که طرح یک فلسفه اخلاق کامل را موجّه و معقول سازد. «اگر به مجموع اندیشه های فلسفی کانت بنگریم، سیری می بینیم از فلسفه نظری به فلسفه عملی، و با گذشت عمر، علاقه افزون تر به مسائل اخلاقی و گرایش شدیدتر به نظرگاه عملی (یا اخلاقی) در کل فلسفه.»^(۸) خود کانت در نقد عقل محض می گوید: «من لازم دیده ام دانستن را کنار زنم تا جایی برای ایمان باز کنم.»^(۹)

به نظر هنریش مقصود کانت از ایمان در این قطعه مشهور «چیزی جز معنا و محتوای تصویر اخلاقی از جهان نیست.»^(۱۰)

معرفت شناسی نقد اوّل مبنای نظام فلسفی کانت را تشکیل می دهد، اما تمام نظام فلسفی او را در برنمی گیرد. در چهارچوب نظام فلسفی باید نقش قاطعی را به فلسفه اخلاق محوّل کرد. علاوه بر آن، مسائلی که نظریه «تصویر اخلاقی از جهان» مطرح می سازد علایق فلسفی وسیع تری دارد. بنابراین، برای رسیدن به نظام فلسفی تام و کامل باید یک مسیر صعوی را طی کرد؛ مسیری که از معرفت شناسی شروع می شود و با تصویر اخلاقی از جهان پایان می پذیرد. از همین رو، هنریش هدف هر سه نقد را ارائه تصویری اخلاقی از جهان می داند.

بخش دوّم نقد عقل محض با عنوان «روش شناسی استعلایی» به شرایط صوری یک نظام کامل عقل محض می پردازد. فصل دوّم این بخش که اصول پیشینی را برای کاربرد دقیق قوای شناسایی فهرست می کند، به بحث از «ایده آل خیر اعلی» می پردازد که در واقع، تفسیری است از تصویر اخلاقی از جهان. او می گوید: «من جهان را، اگر موافق با همه قوانین اخلاقی باشد که این امر به وسیله آزادی موجود عاقل می تواند تحقّق یابد جهان اخلاقی می نامم.»^(۱۱) بخش دوّم نقد عقل عملی نیز که تحت عنوان «روش شناسی عقل محض عملی» می باشد، به بحث درباره «کاربرد عملی عقل» می پردازد، که آن هم به ارائه تصویری اخلاقی از جهان می انجامد. ضمیمه نقد قوه حکم با عنوان «روش شناسی قوه حاکمه غایت شناختی» به نحو بارزی با تصویر اخلاقی از جهان مرتبط است. کانت در اینجا با استفاده از مفهوم «غایت نهایی» به تبیین جدیدی از این نظریه دست یافت. بدین روی، فهم «تصویر اخلاقی» را باید هدف نهایی نظام فلسفی کانت دانست. امّا چون هنریش معماری نقد سوّم را نتیجه تحوّلی در نظام فلسفی کانت و به ویژه فلسفه اخلاق او می داند، از این رو، سیر تاریخی این مسئله را در آثار اخلاقی کانت مدّنظر قرار داد تا بهتر بتواند نقد سوّم را در چهارچوب شکل گیری اندیشه کانت درباره تصویر اخلاقی از جهان بررسی کند.

البته نباید پنداشت که تألیف نقدهای سه گانه از همان ابتدا مدّنظر کانت بوده است. فلسفه نقادی کانت که در واقع، مرحله دوّم تفکر فلسفی وی است، از ۱۷۷۰ شروع می شود. در این سال، نخستین نتایج تفکّر انتقادی کانت در رساله استادی اش به نام «صورت و مبادی جهان محسوس و معقول» ظاهر می شود. امّا پس از آن کانت به مدّت یازده سال کتابی منتشر نکرد. او در این مدّت سخت مشغول تحقیقات فلسفی بود تا خطوط کلّی طرح خود را ترسیم و نظام فلسفه نقادانه خود را تکمیل کند. تا اینکه در سال ۱۷۸۱ نخستین اثر بنیادی خود را به نام نقد عقل محض منتشر ساخت. قضایای اصلی و بنیادین این اثر در همه آثار بعدی کانت ثابت باقی ماند و به عنوان مقدّمات در اثبات قضایای دیگر به کار رفت. امّا این بدان معنا نیست که کانت در طول این یازده سال، برنامه ای برای تألیف همه آثار خود به ویژه نقد دوّم و سوّم داشته است. او پس از نقد اوّل، در صدد تألیف نقد جداگانه ای به نام نقد عقل عملی نبود. در عوض، برای طرح و تدوین علم اخلاق، بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق را منتشر ساخت که در سال ۱۷۸۵ به چاپ رسید. ولی چون نظراتش درباره اصول و مبانی اخلاق در این کتاب تا حدّی تغییر کرده بود، نقد دوّم را نوشت که همزمان با چاپ دوّم نقد اوّل، یعنی سال ۱۷۸۸ منتشر شد. «شباهت نقد عقل عملی با بنیاد مابعدالطبیعه فقط تا آنجاست که کتاب بنیاد ما را با اصل تکلیف آشنا می کند و فرمول دقیقی برای آن به دست می دهد، یعنی قانون اخلاقی را مشخص می کند.»^(۱۲) تفاوت آن دو نیز در این است که در بنیاد، صورت بندی قانون کلّی جایگاه ممتازی دارد، اما در نقد دوّم، صورت بندی قانونگذاری اراده از چنین جایگاهی برخوردار است.

همچنین کانت نقد قوه حکم را زمانی در ۱۷۹۰ منتشر ساخت که با نوشتن نقد ذوق^(۱۳) در سال ۱۷۸۶ به تصوّری از آن رسید؛ یعنی تا پیش از ۱۷۸۶ کانت برنامه مشخصی برای نوشتن نقد سوّم نیز نداشته است. بنابراین، نقدهای سه گانه در طول چندین سال و تحت شرایط خاصّی که مستلزم هر یک بود، نوشته شدند و نباید آن ها را به عنوان آثاری یکنواخت، یکپارچه، با ساختاری بسیار تو در تو و گسترده قلمداد کرد. «نظام فلسفی کانت نماینده چنان گسستی با گذشته بود که سال ها طول کشید تا او اجزای آن را پرورش دهد.»^(۱۴)

پیش از کانت، فیلسوفان دیگری نیز به دنبال ارائه تصویر اخلاقی از جهان بودند. سقراط با اثبات تعاریف کلّی به عنوان ایده های ثابت و تغیرناپذیر، نظریه نسبیت سوفسطاییان را باطل اعلام کرد. او تعاریف کلّی را نه برای تفکّر نظری، بلکه برای غایت عملی، یعنی علم اخلاق، در نظر گرفت. معرفت از نظر او وسیله ای است برای تبیین و توجیه علم اخلاق. کاپلستون می گوید: «سقراط با دلبستگی و علاقه عمده ای که به رفتار اخلاقی داشت، دریافت که “تعریف” صخره ای مطمئن فراهم می کند که آدمیان بتوانند در میان دریای متلاطم نظریات نسبی گرایانه سوفسطایی بر آن بایستند.»^(۱۵) چون اگر اخلاق نسبی باشد، نمی توان اصول اخلاقی مانند عدالت را در هر شرایطی و برای همه خیر دانست. در نتیجه، نمی توان به تصویر اخلاقی از جهان که کلیت و ضرورت از شرایط اجتناب ناپذیر آن است، دست یافت.

افلاطون نیز در این زمینه تابع استادش بود. وی همچون سقراط معرفت و فضیلت را یکی دانست. از نظر او معرفت حقیقی چون به امور ثابت، کلّی و مطلق تعلّق می گیرد، اصول اخلاقی نیز باید این ویژگی را داشته باشد تا بتواند متعلّق معرفت قرار گیرد. «این نظریه که فضیلت معرفت است واقعا بیانی است از این حقیقت که خیر صرفا یک کلمه نسبی نیست، بلکه راجع است به چیزی که مطلق و نامتغیّر است، و الاّ نمی تواند متعلّق معرفت باشد.»^(۱۶) آراء اخلاقی لایب نیتس نیز اهمیت خاصی در فلسفه او دارد، چنان که هنریش می گوید: «در فلسفه لایب نیتس نیز این اندیشه که تنها نظریه ای با وسیع ترین ابعاد می تواند بُعد اخلاقی را در خود جای دهد سایه می افکند»؛ یعنی نظریه ای که جامع و دارای ابعاد وسیع باشد و بتواند شامل همه موجودات عاقل بشود.

کانت از نظریات اخلاقی فیلسوفان گذشته به خوبی آگاهی داشت و در پی آن بود که با توجّه به آن ها تفسیر تازه ای از تصویر اخلاقی از جهان ارائه دهد. امّا فیلسوف دیگری که کانت از او بسیار تأثیر پذیرفت، ژان ژاک روسو بود.

کتاب امیل^(۱۷) روسو سخت بر افکار کانت سایه افکند. وی پس از مطالعه این اثر، به ویژه کتاب چهارم آن با عنوان «ادّعاهای ایمانی کشیش ساووایی»^(۱۸) به درستی و اهمیت تصویر اخلاقی از جهان پی برد و فهمید که بدون یک تصویر اخلاقی از جهان، نمی توان رفتار اخلاقی ثابت و پایداری داشت. از این رو، باید گفت: این متن نقطه عزیمت تلاش کانت برای فهم و توجیه تصویر اخلاقی از جهان است. اکنون به اجمال، نظر روسو را در این باره بررسی می کنیم.

کشیش ادّعاهای خود را براساس ایمان و صفای باطنش اثبات می کند و از مسائلی که جنبه استدلالی و فلسفی دارد و مستقیما با او در ارتباط نیست، اجتناب می ورزد. او می گوید: «من فیلسوف نیستم، دلم هم نمی خواهد که باشم، لیکن شور طبیعی دارم و همیشه طالب حقیقت هستم. من نمی خواهم با شما بحث کنم و قصد ندارم متقاعدتان سازم. فقط آنچه را که در قلب صافم می گذرد، برایتان شرح خواهم داد.»^(۱۹) و در جای دیگر می گوید: «دستورات خود را از فرمایشات فلاسفه بزرگ نمی گیرم، بلکه آن را در قلب خود می یابم که به دست طبیعت با خطوط محو نشدنی نگاشته شده است.»^(۲۰) کشیش آن قوه درونی را که همیشه صادقانه حکم می کند و راهنمای واقعی انسان ها محسوب می شود، وجدان^(۲۱) می نامد. «کافی است ببینم چه می خواهم بکنم، آنچه را که حس می کنم خوب است حتما خوب است و آنچه را که حس می کنم بد است یقینا بد است، بهترین قاضی وجدان ماست.»^(۲۲) وی درباره تفاوت وجدان و عقل می گوید: «اغلب ندای عقل ما را فریب می دهد و به همین جهت است که حق داریم گاهی دلایل آن را نپذیریم، لیکن وجدان ما را فریب نمی دهد و راهنمای واقعی انسان ها محسوب می شود… هر کس از آن پیروی نماید به طبیعت اطاعت کرده و بیم گمراه شدن ندارد.»^(۲۳)

ایمانی که کشیش از طریق وجدانش به آن دست یافت، ارکان و اصولی دارد. اوّل آنکه وجدان ما ملاک و معیاری است برای تشخیص افعال خوب از افعال بد. وی در این باره می گوید: «در اعماق تمام روح ها یک اصل فطری عدالت و فضیلت یافت می شود. ما علی رغم قوانین و عادات، اعمال خود و دیگران را از روی آن قضاوت می نماییم و خوب و بد آن را تعیین می کنیم. این اصل همان است که من وجدان می نامم.»^(۲۴) اما همیشه و همه جا به حکم وجدان عمل نمی شود. در نظامی که وجدان بر آن حاکم باشد، انسان درستکار باید محترم باشد و انسان شرور منفور. در حالی که ما در این جهان بعضا خلاف آن را می بینیم. امّا در این صورت نیز وجدان حکم می کند که این حالت را نباید حالت نهایی فرض کرد. به همین دلیل است که باید به تجرّد روح اعتقاد داشت. «اگر نتوانم برای تجرّد روح برهانی داشته باشم جز موفقیت شخص شرور و سرخوردگی شخص درستکار در این جهان، همین برایم کافی خواهد بود تا مرا از داشتن هرگونه تردیدی درباره آن باز دارد.» (P. 11)

دوّمین رکن ایمان از این حکم وجدان ناشی می شود که باید برای سعادت همه انسان ها عمل کرد و از نفع شخصی تنها برحذر بود. «نه فقط میل داریم خودمان خوشبخت باشیم، بلکه دلمان می خواهد دیگران هم سعادتمند باشند.»^(۲۵) این حکم وجدان در مقابل حکم عقل است. عقل حتی اگر منصف و بی طرف هم باشد، نفع شخصی را به طور عقلانی توجیه و از آن دفاع می کند. «اگر انسان عادت کرده باشد هر چیزی را از نقطه نظر منافع خویش قضاوت نماید، ممکن است استدلال بدترین اعمال را مشروع جلوه گر سازد.»^(۲۶) بنابراین، حکم وجدان متعارض با حکم عقل است. «وجدان من مرا متعهّد می سازد تا وجود نظامی را باور کنم که محور آن نمی تواند خود من باشد. وجود نظام باید محوری داشته باشد که همه فاعل ها موافق با آن عمل کنند. امّا عقلانیت من متضمّن مفهومی از نظامی کاملاً متفاوت است؛ یعنی نظامی که به تعداد فاعل های عاقلِ نفع طلب محور دارد.» (P. 12) روسو این محور توافق^(۲۷) و همخوانی را با خدا یکی دانست. وی خدا را به معنای شخص الهی می فهمد؛ چون از نظر وی تنها یک شخص الهی می تواند ارزش اخلاقی را تعیین کند. کانت نیز در این باره با روسو موافق است. او خدا را محور آن همخوانی و توافقی می داند که همه فاعل ها باید هماهنگ و موافق با آن عمل کنند. اگر این نظام و محور واحد نبود، عقل نفعْ طلب عمل هر کسی را حتّی اگر شرور هم بود توجیه می کرد. در این صورت، تأمین سعادت دیگران معنایی نداشت. «اگر خدا [به عبارت دیگر، محور توافق] وجود نمی داشت، تنها انسان شرور عاقلانه می اندیشید و انسان درستکار صرفا دیوانه می بود.» (P. 12)

چون یکی از اهداف عمده کانت در نظریه پردازی اخلاقی، دفاع از آزادی فرد است، از این رو، می توان از او انتظار داشت که بر اهمیت و قداست وجدان فردی تأکید بگذارد. به نظر کانت، وجدان به معنای پرسش های اخلاقی است که وقتی درباره گذشته یا آینده خودمان تأمّل می کنیم از خود می پرسیم. «وقتی به اعمال گذشته می نگریم، از خود می پرسیم آیا در تعیین اینکه چگونه می بایست عمل کنیم، دقت کافی به خرج دادیم، و آیا وجدانا از آنچه تعیین کرده بودیم پیروی کردیم. وقتی به کارهای آینده می نگریم، غالبا لازم است دوباره عزم جزم کنیم که تکلیف هرچه باشد به آن عمل خواهیم کرد.»^(۲۸) کانت در نقد عقل عملی می گوید: «هر موجود عاقلی درباره هر رفتار نادرستی که از وی سر می زند، می تواند بگوید که می توانست آن کار را نکند.»^(۲۹) وجدان نیز به این امر گواهی می دهد. «حکم آن نیروی شگفت انگیزی که وجدان می نامیم، با آنچه گفته شد هماهنگ است. ممکن است کسی خطایی را که از او سر زده است با تردستی بپوشاند و آن را چون یک خطای ندانسته و یک اشتباه تنها بنمایاند… ولی با همه دفاعی که از خود می کند می بیند نمی تواند آن نیرویی را که وی را متّهم می سازد خاموش نماید.»^(۳۰)

البته نظام برخاسته از حکم وجدان و منظر اخلاقی،^(۳۱) که توضیح آن ذکر شد، غیر از نظامی است که عقل و محاسبات عقلانی بر آن دلالت دارد. این تفاوت مورد توجّه کانت بوده و در تأمّلات بعدی وی درباره تصویر اخلاقی از جهان تأثیر زیادی داشته است. هرچند وجدان و منظر اخلاقی با نظریه تصویر اخلاقی از جهان ارتباط دارد، امّا کشیش ساووایی به چگونگی این ارتباط نپرداخت. دست کم به دو شیوه می توان این ارتباط را تبیین کرد:

اوّل آنکه، وجدان امر مستقلی باشد و نیازمند به تصوّری از جهان نباشد، مگر آنکه واقعیت آن در معرض تأمّل و جرح و تعدیل قرار گیرد. البته در این صورت باید از استدلالی که به نفعش می باشد کمک بگیرد. حال تصویر اخلاقی که به این شکل حاصل می شود می تواند با تدبیر و دوراندیشی از تمامیت اخلاق و پیوند آن با چیزهای دیگر، از جمله تصویر انسان از جهان، دفاع کند. البته نباید پنداشت که این دفاع نتیجه استدلال فلسفی صرف باشد؛ بلکه ممکن است دفاعی خودانگیخته باشد و یا اگر از روی تأمّل فلسفی است، اعتقادهای حاصل از مطالبات وجدان را نیز به همراه داشته باشد.

دوّم آنکه، تصویر اخلاقی جزء سازنده و عنصر مقوّم منظر اخلاقی باشد. در این صورت باید گفت: منظر اخلاقی و تصویر اخلاقی از جهان در کنار هم و به طور همزمان در وجدان رشد می یابند. با این بیان، تصویر اخلاقی را باید جزء ضروری و جدایی ناپذیر وجدان دانست. از این رو، بی معنا خواهد بود که برای ایجاد یکی از این دو، برای دیگری به دنبال منابع دیگری باشیم. فاعل اخلاقی نه تنها برخوردار از وجدان و منظری بر رفتارش است، بلکه از جهانی که بدان تعلّق دارد نیز تصویری اخلاقی دارد. این تصویر اخلاقی چون جزء لاینفک هسته وجدان است، به طور دایم نزد فاعل اخلاقی حضور دارد و فعّال است. از این رو، فاعل اخلاقی برای فراهم کردن تصویر اخلاقی نیز به منابع اضافی نیاز ندارد. شاید یک فاعل اخلاقیِ خاصی نتواند این تصویر اخلاقی را در قالب الفاظ و به شکل استدلال بیان کند، امّا این امر نافی آن نیست.

استدلال روسو بر تجرّد و خلود روح، با تبیین اوّل سازگارتر است و استدلال او به اینکه وجدان مستلزم نظام و محور توافق است، با تبیین دوّم. کانت در طرح اجمالی الهیات اخلاقی خود به تبیین دوّم نزدیک تر می شود، چنان که همین تبیین ارتباط نزدیکی با معرفت شناسی کانت دارد. همان گونه که رویکرد استعلایی به شناخت مستلزم ارتباطی ضروری بین ذهن و عین است، هم