خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱)

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱)؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱) انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱):

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱) آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱) با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱) از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱)، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۱) :

أما الفلسفه، فقد بدأت لأول مره، بعد ترجمه کتب الیونانیین و الایرانیین و الهنودو غیره، و قد کان ذلک فی القرن الثانی الهجری، و هنا کلام کثیر فی مبدأ الترجمه و نقل علوم الآخرین الی لغه الاسلام من الطب و الریاضیات و الفلسفه و غیرها، فبعض یقول: بدأ هذاالعمل لأول مره علی ید خالد بن یزید بن معاویه.
قالوا: ان خالد بن یزید هو أول من«أمر باحضار جماعه من فلاسفه الیونانیین ممن کاینزل مدینه الاسکندریه فی مصر و قد تفصّح بالعربیه، و أمرهم، بنقل الکتب فی الصنعه من اللسان الیونانی و القبطی الی العربی، و هذا أول نقل کان فی الاسلام»[۱] أما کتب الفلسفه فلا شک أنها بدأت فی زمن بنی العباس، کما هو شأن کثیر من العلوم و الفنون الاخری و کثیر من الآداب و الأخلاق.
و لم یترجم من ایران أی کتاب فلسفی، و انما ترجم من الکتب الایرانیه الی العربیه ماکان فی الأدب و التاریخ و النجوم و الطبیعیات.
و ابن الندیم یذکر فی مواضع متعدده من الفهرست اسماء مختلف الکتب الایرانیهالمترجمه الی العربیه، و لیس فیها شی ء من الفلسفه.
و الکتاب الفلسفی الوحید المعرّب من اللّغه الفهلویه هو قسم من منطق ارسطو، المنقول سابقا من الیونانیه الی الفهلویه، و المترجم هو عبد اللّه بن المقفّع.
و یقول ابن الندیم فی الفن الأول من المقاله السابعه (مقاله الفلاسفه) : «. . . و کانت الفلسفه ظاهره فی الیونانیین و الروم قبل شریعه المسیح علیه السلام، فلما
403

تنصّرت الروم منعوا منها و أحرقوا بعضها و خزنوا البعض، و منع الناس من الکلام فی شی ءمن الفلسفه، اذ کانت بضدّ الشرائع النبویه، ثم ان الروم ارتدت عائده الی مذاهب الفلاسفه، و کان السبب فی ذلک، أن لیولیانس ملک الروم، و کان ینزل بأنطاکیه، و هو الذی وزر له ثامسطیوس مفسر کتب ارسطالیس. . . »[۲] ثم یذکر ابن الندیم قصه حرب سابور ذی الأکتاف مع امبراطور الروم، و ان سابور اسرو سجن ثم فرّ من السجن و قتل الأمبراطور و أخرج الرومان من ایران، بل تدخل فی شؤون الروم و جعل قسطنطین امبراطورا لروما، و هنا ترجع الروم الی المسیحیه و تمنع دراسه الفلسفه، ثم یقول: «و قد کانت الفرس نقلت فی القدیم شیئا من کتب المنطق و الطب الی اللّغه الفارسیه، فنقل ذلک الی العربیه عبد اللّه بن المقفّع و غیره. . . »[۳]
و کما لم یترجم شی ء من الفلسفه عن ایران، کذلک لم یکن أحد من مترجمی المنطق والفلسفه عن السریانیه و الیونانیه ایرانیا، و لکن بما أن ترجمه الکتب الفارسیه الی العربیههی احدی صور خدمه الایرانیین للحضاره و الثقافه الاسلامیه لذلک نحن نذکر هناأسماء المترجمین عن الفارسیه الی العربیه، نقلا عن ابن الندیم فی الفهرست، و لو لم یکن کلهم ایرانیین، و هم: عبد اللّه بن المقفّع مترجم منطق ارسطو و«خداینامه»الذی هو الأصل و المصدرالرئیسی«للشاهنامه»للفردوسی، و«کلیله و دمنه»من الکتب الهندیه المترجمه الی الفهلویه علی عهد أنو شیروان[۴] و أبو سهل الفضل بن نوبخت المتولّی«لبیت الحکمه»علی عهد هارون الرشیدو المأمون[۵] و الحسن بن موسی النوبختی، و أحمد بن یحیی البلاذری المؤرخ المعروف،
404

و موسی بن خالد، و یوسف بن خالد (کنا عند داود بن عبد اللّه بن حمید بن قحطبه) و علی بن زیاد التمیمی، و الحسن بن سهل، و جبله بن سالم کاتب هاشم بن عبد الملک، و اسحاق بن بزید مترجم«اختیار نامه»و محمد بن جهم البرمکی، و هشام بن القاسم و موسی بن عیسی الکردی، و زادویه بن شاهویه الاصفهانی، و محمد بن بهرام بن مطیار الاصفهانی، و بهرام بن مردانشاه، و عمرو بن الفرخان[۶] و سالم أو سلم متولی بیت الحکمه[۷] و صالح بن عبد الرحمن کاتب الحجاج و مترجم الداواوین الفهلویه الی العربه[۸] و عبد اللّه بن علی مترجم بعض الکتب الهندیه من الفارسیه الی العربیه[۹] و الآن لنتکم عن الفلاسفه فی العهد الاسلامی من الایرانیین، فنقول: إن اسهام الایرانیین فی الفلسفه الاسلامیه أکثر من أی فرع علمی آخر.
و هنا نری أن نذکر طبقات فلاسفه العهد الاسلامی من المصدر الأول حتی الیوم، کماذکرنا طبقات فقهاء الشیعه باختصار، و لم نر کتابا فی هذا الموضوع حتی الیوم.
و هذا العمل و ان کان لیس بالسهل الیسیر، إلاّ أنی بالنظر الی علاقتی بالفلسفه و شغفی للوقوف علی مسیره الفلسفه فی الاسلام فقد قمت باعمال فی هذا الموضوع، و ان کنت أراها ناقصه لم تکمل بعد و لا یتیسّر البحث فی تاریخ الفلسفه فی الاسلام، دون معرفهطبقات الفلاسفه من حیث الترتیب الزمی، و نذکر هنا طبقات الفلاسفه باختصار حسب المشیخه و التلمذه، و المعاصرون لکل طبقه اما مساهمون فی التعلیم لمن بعده أو غیرمساهمین، و لکنهم تلامذه لمن قلبهم أو معاصرون فقط.
و نعنی بفلاسفه العهد الاسلامی: الفلاسفه الذین اشتغلوا بالفلسفه فی جوّ اسلامی، و قدنجد أفرادا منهم و لا سیما فی العهود الأولی لیسوا مسلمین بل یهودا و مسیحیین أوملحدین فی نظر بعض العلماء علی الأقل و بعد ان نذکر جمیع الطبقات من الصدرالأول حتی یومنا هذا نستعرض بعض النتائج.
405

الطبقه الأولی:
تبدأ الفلسفه الاسلامیه بأبی یوسف یعقوب بن اسحاق الکندی المعروف بفیلسون العرب، و هو عربی خالص، کان معاصر للّه للمأمون و المعتصم باللّه العباسی، و من معاصریه من المترجمین الرسمیین، الحسین بن اسحاق، و بعد المسیح بن ناعمه الحمصی، و قد جاءفی مقدمه کتاب«اثولوجیا»ما نصه: «ترجمه عبد المسیح و هذبه و أصلحه أبو یوسف یعقوب الکندی»و قد شکک بعهم فی ان یکون مترجما مستقلا، بینما یروی عن تلمیذه أبی معشر البلخی ان الکندی کان أحد المترجمین الأربعه الرسمیین.
أجل کان عهد الکندی عهد الترجمه و التعریب، إلاّ أن الکندی کان فیلسوفا قدیراصاحب رأی : ینسب الیه زهاء مئتین و سبعین کتابا و رساله، و قد قام ابن الندیم بفهرسهکتبه المختلفه فی المنطق و الفلسفه و النجوم و الحساب و الهندسه و الطب و حتی فی اصول العقائد الدینیه، و قد عثر أخیرا علی بعض مخطوطات الکندی و طبعت، و عرف من هذه الکتب أن الکندی أعظم مما کان فی الحسبان، فهو من نوابغ التاریخ و من نجوم العهدالاسلامی الأول، بل عدّه بعض الاوربیین واحدا من أنثی عشر رجلا عقلیا عملاقا، کان لهم اثر کبیر فی تاریخ العقل البشری[۱۰] کان الکندی رجلا صنیع نفسه، و لم یقدم التاریخ فی طبقته، أو فی الطبقه المتقدمهعلیه فیلسوفا صاحب نظر و رأی مسلما و غیر مسلم غیره[۱۱] کتبوا أنه درس فی البصره و فی بغداد، و نحن نعلم أنه لم یوجد فیلسوف آنذاک فی أحدهذین البلدین، و لهذا فهو رأس سلسله الفلاسفه فی العهد الاسلامی من دون أن ینتمی الی طبقه أو حلقه قبله.[۱۲]
کتب الدکتور تقی زاده فی کتابه[۱۳] و البروفیسور کوربن أیضا فی کتابه أن الکندی تنبأ
406

فی رساله له بأمد الامبراطوریه العربیه (الخلافه العباسیه) مما طابق أو قرب مما حدث و تحقق، یقول کوربن: «ان هذا الفیلسوف تنبأ فی رساله بامد الامبراطوریه العربیه عن طریق الحسابات الریاضیه الفلکیه التی کان قد اقتبسها من العلوم الیونانیه منها النجوم، و من تفاسیرالنصوص القرآنیه. . . أنها تنتهی زهاء عام ۹۳۶»[۱۴] و لا یصح ما کتبه بعضهم یقول: «ان تعرف المسلمین علی الفلسفه الیونانیه بدأ بترجمهآثار حکماء الیومان و الاسکندریه و تفاسیرهم و شروحهم، و بدراسات جماعه کالقویری و یوحنا بن حیلان، و أبی یحیی المروزی (المرورودی السریانی) و أبی بشر متی بن یونس و أبی زکریا یحیی بن عدی»[۱۵] اذ أن تعرف المسلمین علی الفلسفه الیونانیه بل حتی ظهور الفیلسوف صاحب الرأی و النظر بینهم کان قبل دور هؤلاء بکثیر، بل ان الفلسفهالاسلامیه بدأت من ظهور أبی یوسف یعقوب الکندی و استمرت عند تلامذته، و هؤلاءالذین ذکرهم هذا الکاتب لیسوا حتی من معاصری الکندی، بل بعضهم (کابراهیم القویری و ابراهیم المروزی و یوحنا بن حیلان و ابن کرنیب) من معاصری طبقه تلامذهالشیخ الکندی، و آخرون منهم انما هم فی الطبقه الثالثه، بل الرابعه کما سنذکر ذلک فیمایأتی، و سنوضح هذا الموضوع أکثر و سنبیّن مدی تأثیر هؤلاء فی تقدم الفلسفه فی الاسلام .
الکندی کان فیلسوفا قدیرا، و فی الوقت نفسه مسلما متصلبا طاهر العقیده، بل مدافعاعنها، و له کتب کثیره فی الدفاع عن الاسلام، و قد قال بعضهم أنّه کان یتشیّع.
کان فی المسأله التی یتعارض فیها رأی فلسفه آنذاک مع الاسلام، یأخذ جانب الاسلام، کما یظهر ذلک من رأیه الخاص بشأن مسأله الحدوث الزمنی للعالم، و مسألهحشر الأجساد یوم المعاد، و کان یسعی جاهدا للجمع و التوفیق بین الاصول الفلسفیهو المعارف الاسلامیه، بل بدأ هذا بالکندی و استمر حتی الیوم و الغریب ما زعمه بعضهم من أنّه کان یهودیا، لکون اسمه و اسمه أبیه: یعقوب بن اسحاق، و کنیته: أبا یوسف!و الأبعد
407

من ذلک ما فی بعض الروایات المردوده الموضوعه من أنّه حاول الرّد علی القرآن!.
و قد ظهر أخیرا بفضل البحث أن قیمه الکندی العلمیه و الفلسفیه، هی أعظم بکثیر مماکانت علیه فی تصور الکثیرین عنه، و أنّه کان مسلما معتقدا مدافعا عن الاسلام بل أنه کان شیعیا، و أنه کان یحسد علی موقعه العلمی و الاجتماعی المرموق، و ان هذه التهم و النسب انما هی من آثار ذلک الحسد.
و قد قلنا آنفا ان الکندی، کان الوحید فی طبقته، فلا نجد فیلسوف آخر معه مسلما أوغیر مسلم، توفی الکندی عام ۲۵۸ تقریبا.
الطبقه الثانیه:
تتشکل هذه الطبقه من فریقین مختلفین: فریق تلامذه الکندی، و فریق آخر لا یرتبطبمدرسه الکندی، أمّا الفریق الأول: ۱ أبو العباس أحمد بن الطیب السرخسی، أکبر تلامذه الکندی، ولد عام ۲۱۸ و قتل عام ۲۸۶ علی ید القاسم بن عبید اللّه وزیر المعتضد باللّه العباسی، و یذکر ابن أبی اصیبعهأنه ألف أربعه و خمسین کتابا و رساله لا توجد الیوم نسخه منها، منها کتاب«المسالک و الممالک»فی الجغرافیا، و لعله هو أول جغرافی فی الاسلام، و له کتاب آخر فی الفرق بین النحو و المنطق، و کتاب آخر فی ارتباط اصول و أرکان الفلسفه بعضها ببعض، و کتاب آخرفی قوانین الجدل الدیالیکتیکی.
کتب هنری کوربن الألمانی عنه یقول: «انه أخترع الفباء ذات صوت اکملها حمزهالاصفهانی»و یقول ایضا: «انه قدم معلومات قیمه فی موضوع الاسامی التی اطلقوها فی العربیه علی الرواقیین بحیث لو لم یکن ما کتب لبقی الرواقیون فی التاریخ خلف ستارالابهام». و لم یحرم هذا الرجل من حظّ التکفیر.
۲ أبو زید أحمد بن سهل البلخی، کان أدیبا و فیلسوفا، ذکره ابن الندیم ضمن الأدباءو الکتاب، و ذکر کتبه الفلسفیه ضمن کتبه الأدبیه[۱۶] و یذکر عنه شیئا ضمن ترجمه محمد
408

بن زکریا الرازی (ضمن الأطباء) و أنه درس الفلسفه عند البلخی، من دون توضیح أن البخلی هو أبو زید البلخی نفسه، أو هو شخص آخر، و یقول انه شاهد کتبا کثیره بخط ابن البلخی فی علوم کثیره، کلها کانت مسودات ناقصه لم تکمل بعد[۱۷] و عدّ البلخی بالاضافه الی مکانه فی الفلسفه من الدرجه الأولی من الأدباءالمسلمین، حتی عدّه بعضهم فی رتبه الجاحظ، بل فضّله علیه آخرون.
و قد عدّ ابن الندیم له بالاضافه الی سائر کتبه، کتبا بعناوین: شرائع الأدیان، و نظم القرآن، و قوارع القرآن، و غریب القرآن، و فضائل مکه، مات عام ۳۲۲ ه
و لم یأت فی فهرست ابن الندیم و لا فی تاریخ الحکماء لابن القفطی ذکر عن تلمذهالبلخی علی الکندی، إلاّ أن المتأخرین اتفقوا علی هذا و الظاهر أنهم استندوا جمیعا الی ماورد فی«معجم الأدباء»لیاقوت الحموی[۱۸] ، و لکن اذا کان تاریخ وفاه البلخی عام ۳۲۲، کان ذلک من البعید جدا، اذ أن الکندی مات فی حدود عام ۲۵۸، و بین هذین التاریخین أربعه و ستون سنه، الا أن نفترض أن البلخی عمّر أکثر من مئه عام، بینما یصرح«معجم الادباء»أنه عاش ۸۷ أو ۸۸ سنه فقط، فلو کانت وفاته سنه ۳۲۲، کان عمره یوم وفاهالکندی ۱۳ أو ۱۴ عاما، و هذا عمر لا یناسب التملذه لدی الکندی، و لعلّه کان تلمیذه بالواسطه.
و من المحتمل أن یکون البلخی شیعیا ایضا، ورمی بالکفر و الالحاد أیضا.
قیل: ان من تلامیذه ابا الحسن العامرط الفیلسوف المعروف، و سنذکره، و نحن نستبعد ذلک .
۳ أبو معشر جعفر بن محمد البلخی، کان من اصحاب الحدیث و یعادی الکندی و طریقته، فاحتال الکندی حتی استدر عطفه علی الفلسفه و الفلاسفه و النجوم و الریاضیات، بل جعله یمیل الی تعلمها و استراح من أذاه، بل ذکر ابن الندیم أن أبا معشردخل فی حلقه تلامذه الکندی[۱۹] عاش ابو معشر أکثر من مئه عام و مات سنه ۲۷۲، و هو
409

مؤرخ و منجم أکثر من أن یکون فیلسوفا.
و یذکر ابن الندیم اسماء حسنویه و نفطویه و سلمویه، و شخصا آخر، و أنهم من تلامذهالکندی، و لیس بأیدنا عن هذا غیر ما ذکره ابن الندیم، إلاّ أنا نعلم أن طبیبا بأسم سلمویه بن بنان کان معاصرا للکندی و کان الطبیب الخاص للمعتصم باللّه العباسی، و قد تکلم عنه ابن الندیم و ابن أبی اصیبعه بالتفصیل، و هو نصرانی سریانی[۲۰] ، و لکن هل سلمویه هذاهو الذی عدّه ابن الندیم من تلامذه الکندی، أو هو غیره؟لا نعلم ذلک.
و من جمله تلامذه الکندی رجل یدعی«دبیس محمّد بن یزید»ذکره ابن الندیم بالاجمال[۲۱] و رجلا آخر باسم«زرنب»و یذکر ابن أبی اصیبعه ضمن رسائل الکندط«رساله الی زرنب تلمیذه فی أسرار النجوم».
و أما الفریق الثانی: أی لم یتتملذ علی الکندی، فهم: أبو اسحاق إبراهیم القویری، یذکره ابن الندیم فی الفهرست بعد أبی العباس السرخسی و یقول فی القویری: هو«ممن أخذ عنه المنطق، و کان مفسّرا»أی مفسرا لکلمات الفلاسفه القدماء، و یحتمل فی کلمه«أخذ»أن تقرأ معلوما أو مجهولا أی مبنیا للمفعول، و علی احتمال قراءتها معلوما أی مبنیا للفاعل یکون معناه أن القویری ممن أخذ المنطق عن الکندی، و لم نر من استفاد هذا من کلام ابن الندیم.
و یذکر ابن أبی اصیبعه فی عیون الأنباء ضمن ترجمه الفارابی قصه علی لسان الفارابی عن کیفیه ظهور الفلسفه فی الیونان ثم فی الاسکندریه، و جاء فیها اسم القویری، و یقول فیها : «الی أن کان الاسلام بعده بمده طویله، فانتقل التعلیم من الاسکندریه الی انطاکیهو بقی بها زمنا طویلا، الی ان بقی معلم واحد، فتعلم منه رجلان و خرجا و معهما الکتب، فکان أحدهما من أهل خرّان و الآخر من أهل مرو، فاما الذی من أهل مرو فتعلّم منه رجلان: احدهما ابراهیم المروزی و الآخر یوحنّا بن حیلان، و تعلّم من الحرّانی اسرائیل
410

الاسقف و القویری، و سارا الی بغداد، فانشغل اسرائیل بالدین و انشغل القویری فی التعلیم . . و تعلم أبو بشر متی من ابراهیم المروزی»[۲۲]
و یظهر من کلام الفارابی أن التعلیم التعلم فی المدارس العلمیه المسیحیه فی انطاکیه، کان محصور بحدود المنطق الی آخر الاشکال الوجودیه، و قال الفارابی عن نفسه أنه قدتعلم المنطق عند یوحنا بن حیلان، و یقول: حینما انتقل التعلیم الی المسلمین الغوا تحریم بقیه المنطق الذی کانت تحرمه الکنیسه المسیحیه.
و یقول المسعودی فی کتابه«التنبیه و الاشراف»: و قد ذکرنا فی کتاب (فنون المعارف، و ما جری فی الدهور السوالف) الفلسفهو حدودها. . . و لأی سبب انتقل التعلیم فی أیام عمر بن عبد العزیز من الاسکندریه الی انطاکیه، ثم انتقاله الی حران فی ایام المتوکل، و انتهی ذلک فی أیام المعتضد الی القویری و یوحنا بن حیلان و کرنیب و أبی بشر متی بن یونس تلمیذی ابراهیم المروزی. . ثم الی أبی نصر الفارابی تلمیذ یوحنا بن حیلان»[۲۳] و کان القویری شیخ أبی متّی، کما قال ابن الندیم.
۲ أبو یحیی ابراهیم المروزی، المذکور آنفا، هو أیضا شیخ أبی بشر متّی، و یقول ابن الندیم بشأنه: انه رجل فاضل إلاّ أنه کتب ما کتب فی المنطق بالسریانیه[۲۴] ۳ یوحنّا بن حیلان، هو الذی ذکرناه فی ترجمه ابراهیم القویری، و قلنا أنه کان شیخ الفارابی فی المنطق، و لا یعرف متی و این درس الفارابی المنطق علی یوحنا هذا، فقیل ان الفارابی سافر الیه الی حرّان بالشام[۲۵] و یصرح ابن القفطی أن ذلک، کان فی بغداد[۲۶] بینمایظهر من کلام الفارابی المنقول فی«عیون الانباء»أن یوحنا لم یأت الی بغداد.
۴ أبو العباس محمد بن محمد النیسابوری الایرانشهری، و لیس بأیدینا معلومات
411

صحیحه عنه. ذکره أبو ریحان البیرونی فی کتابه«الآثار الباقیه»و ناصر خسرو فی کتابه«زاد المسافرین»و قیل: ان الافکار الفلسفیه لمحمد بن زکریا الرازی المتعلقه بقدم المکان و الهیولی مأخوذه عنه، و قیل أنه کان یدعی النبوه للعجم[۲۷] و یعترف هل هو من تلامذه و اتباع الکندی أو من مجموعه القریری و ان حیلان المروزی؟أو هم مستقل عن کل هؤلاء أو هو مرتبط بغیر هؤلاء؟.
و الی هنا عرف أنه الی حدود أوائل القرن الرابع، کانت للفلسفه طریقتان، طریقه بدأت بالکندی، و کانت تشمتل علی المنطق و الفلسفه و الطب و النجوم و الموسیقی و غیرها، و الطریقه الاخری هی طریقه الحرّانیین التی لم تکن تتجاوز المنطق بدائیا.
الطبقه الثالثه:
و فی هذه الطبقه خمسه معروفون یذکرون: ۱ أبو بکر محمد بن زکریا الرازی، الذی اشتهر بلّقب«جالینوس العرب»و أکثرتخصصه و اشتهاره بالطب، بل أنه فی فن الطب یحسب الأول فی التاریخ، و یفضّله بعضهم حتی علی ابن سینا، ولد عام ۲۵۱ و مات عام ۳۱۳، و قد قلنا سابقا ان ابن الندیم عدّه من تلامذه البلخی و المحتمل المفضّل أن ابن البلخی هذا هو أبو زید البلخی تلمیذ الکندی، و علی هذا یکون الرازی تلمیذ الکندی، و لنا قرائن أخری توید ان استاذ الرازی هو أبی زید البلخی نفسه.[۲۸]
ولد أبو زید سنه ۲۴۳ أو ۲۴۴، فهو أکبر من تلمیذه الرازی المولود سنه ۲۵۱ بسبع أو ثمانی سنین، و هذا لیس ببعید، و لا سیما مع الالتفات الی أن الرازی اشغل بالدراسه فی سن عالیه، و قد بقی أبو زید حیّا بعد تلمیذه الرازی تسع سنین، و استاذه الآخر هو ابو العباس الایرانشهری الذی ذکرناه سابقا، و لیست بأیدینا معلومات صحیحهعنه.
412

کان للرازی أفکار فلسفیه خاصه فلم یستسلم لفلسفه ارسطو، ففی ترکیب الاجسام یقول بوجود«الأجزاء الذرّیه»و له نظره خاصه معروفه بشأن القدماء الخمسه تطرح فی کتب الفلسفه للبحث، و قد ردّها الفارابی و ابو الحسین الشهید البلخی و علی بن رضوان المصری و ابن الهیثم البصری .
و قد جاء فی فهرست کتب الرازی، کتاب فی«النبوات»سماه بعضهم تهکّما بنقض الأدیان، و له کتاب آخر فی«حیل المتنبئین»سمّاه بعضهم تهکما بمخاریق الأنبیاء، و هذه الکتب لا توجد الیوم، و قد أتی المتکلمون الاسماعیلیون کأبی حاتم الرازی و ناصرخسرو فی کتبهم بمواضیع تفید أن الرازی کان منکرا للنبوات، و ان کان أبو حاتم لم یصرح باسم الرازی، و انما عبّر عنه بکلمه«ملحد»و یقصد به الرازی.
و لیست تلک الکتب الآن بایدینا حتی ننظر فیما قیل من هذا القبیل، و لکن بالنظر الی مجموعه من القرائن نستطیع أن نستنتج أن الرازی لم یکن منکرا للنبوه، بل کان یحارب المتنبئین، أن مباحثات الرازی مع أبی حاتم الاسماعیلی فی بیت أحد أکابر الرّط بمحضرمن أکابر البلد و علی رؤوس الاشهاد یستحیل أن تکون فی انکار أو إبطال النبوه ثم یعیش محترما مکرما، و أما ما ادّعاه بعضهم من أن أبا ریحان البیرونی نسب الی الرازی هذین الکتابیین: «نقض الأدیان»و«مخاریق الأنبیاء»[۲۹] . . . فهو غیر صحیح قطعا، بل ان أباریحان یذکرهما هکذا: «فی النبوات»و الاخری«حیل المتنبئین»ثم هو یأتی مع اسم کل واحد من هذین بکلمه«یدعی»التی تفید أن هذا الاسم أطلقه علیه غیر المؤلف، و ابن أبی اصیبعه ینکر نسبه هکذا کتاب الی الرازی، و یحتمل أن یکون بعض الاشرار قد صنع کتاب«مخاریق الانبیاء»و نسبه الی الرازی بدافع من العداء، بل یصرّح أن هذا الاسم اطلقه علیه علی بن رضوان المصرط، و کان یعادی الرازی!و یظهر من کلام ابن أبی اصیبعه ان أن کتاب«المخاریق»غیر کتاب«النبوات»و«حیل المتنبئین»، و أن لا غموض فی شأن هذین الکتابین.
أضف الی ذلک أن الرازی کان شدید التمسک بعقیده التوحید و المعاد و بقاء الروح
413

و اصالتها فی الانسان، و له کتاب«فی أن للانسان خالقا متقنا حکیما»[۳۰] و آخر«فی الردّعلی سیسن الثنوی»[۳۱] أی الردّ علی المانویه، و کتاب«الی علی بن شهید البلخی فی تثبیت المعاد»[۳۲] و یحکی ابن أبی اصیبعه أنه فی هذا الکتاب یرد علی منکری المعاد، و کتاب«فی أن النفس لیس بجسم»[۳۳] و کیف یمکن ان یقبل و یعتقد شخص باصول المبدأو المعاد و الروح و النفس، ثم هو ینکر النبواه و الشرائع؟!.
أضف الی ذلک أن له کتابا«فی آثار الامام الفاضل المعصوم»[۳۴] و الاحتمال القوی هوأن یکون الکتاب فی الامامه علی طریقه الشیعه الامامیه، و کتابا باسم«النقض علی الکیّال فی الامامه»[۳۵] و کتابا بعنوان«کتاب الامام و المأموم المحقین»[۳۶] و کل هذه الکتب تحکی ان فکره الامامه کانت قد شغلت باله، و بدیهی ان منکر النبوات لا تکون له حسّاسیه فی الامامه.
و لا یبعد أن یکون الرازی کان یفکر تفکیر الشیعه فی الامامه کما قال بعضهم[۳۷] ، و کل من کان یفکر بهذه الفکره من المفکرین کان یرمی من قبل اعداء الشیعه بالکفر و الزندقه .
ثم أن الاستدلال الذی ینسب الی الرازی فی انکار النبوه من الضعف بدرجه ان یبعدجدّا أن یکون ذلک من مفکر کالرازی، من قبیل: أن لو کان علی الناس أن یهتدوا فلما ذا لم یکونوا کلّهم أنبیاء؟!.
و الذی یمکن أن یقال هنا هو أن للرازی أخطاء و انحرافات، لا تصل قطعا الی حدّانکار الشرائع و النبوات، و انما نقل کلماته فی ذلک اعداؤه بالمعنی، فصاغوها بصیغه الترددأو الانکار، و قد رأینا فی عصرنا هذا، کتبا لا تخلوا من الاخظاء و الانحرافات إلاّ أن
414

مخالفیها حملوها علی وجوه لو لم یر القاری ء تلک الکتب، لما کان صدّق أن تکون هذه المقالات النقدیه أو الرسائل تردّ علی ذلک الکتاب مثلا، من حیث البعد بین الأصل و الرّد.
و کان للرازی نوعان من المخالفین: مخالفون ردّوا علی بعض آرائه الفلسفیه کالفارابی و الشهید البلخی و ابن الهیثم و آخرین، و مخالفون ردّوا علی بعض أفکاره الدینیه، و هؤلاءهم الذین وصفه بالالحاد و أثروا فی تصور غیرهم عنه، و هم الاسماعیلیه الذین رماهم التاریخ بلّقب«الملاحده»و ملاحده عصرنا یویّدون أولئک الملاحده الاسماعیلیین القدماء فی نسبه الالحاد الی الرازی لا لکی یسقوه عن الاعتبار، بل لکی یرفعوا من شأن أنفسهم و یقولوا بأنهم لو لحدوا فقد وافقهم فی ذلک بعض فلاسفه المسلمین.
و هنا شی ء ینبغی تأکیده و هو أن الرازی مع تخصصه و نبوغه فی الطب کان ضعیفافی افکاره الفلسفیه، و هنا نعطی الحق لابن سینا أن یقول بشأن الرازی فی معرض جوابه عن اسئله أبی ریحان البیرونی: «المتکلف الفضول، المتکلم بما لا یعنیه».
۲ أبو الحسین شهید بن الحسین البلخی، کان حکیما شاعرا بالعربیه و الفارسیه، بل هو من أقدم الشعراء الفرس، و کأن ابن الندیم لم یکن یعرف شهیدا البلخی اذ یذکره بعنوان«رجل یعرف بشهید بن الحسین البلخی و یکنی أبا الحسن»[۳۸] ثم یأتی بعباره تفیدظاهرها أن یکون شهید تلمیذ أبی زید البلخ، و ان لم نر من استطهر هذا المعنی من کلام ابن الندیم، و یقول ابن الندیم ان لشهید کتبا و له مع الرازی مناظرات .
و یردّ شهید نظریه الرازی فی مسأله«اللذّه»التی تعرض فی کتب الفلسفه کالاسفارو غیرها، و کذلک نظریته المعروفه فی القدماء الخمسه، مات شهید عام ۳۲۵ ه
۳ أبو أحمد حسین بن أبی الحسین اسحاق بن ابراهیم بن زید الکاتب المعروف«بابن کزنیب»کان من أفاضل المتکلمین المسلمین و من الحکماء الطبیعیین (بمعنی العلم بحکمه الطبیعه، لا القول باصاله الطبیعه»علی خلاف أخیه أبی الحسین ابن کرنیب و ابن أخیه أبی العلاء ابن أبی الحسین، اذ کانا من اصحاب الریاضیات لا الطبیعیات، و قدذکرهما ابن الندیم فی عداد الریاضیین أیضا، کان أبو أحمد بن کرنیب متکلما و فیلسوفا
415

و طبیبا، و کان یدرّس الکلام و الفلسفه، و له تلامذه فی ذلک و یعدّ فی کلیهما من البارزین، کما جاء ذلک فی کتاب«نامه دانشوران»و یقول ابن الندیم: «کان فی منتهی الفضل و المعرفه بالعلوم الطبیعه القدیمه»[۳۹] و عنه أخذ هذا المعنی و اللفظ ابن القفطی فی«تاریخ الحکماء»و ابن أبی صیبعه فی«عیون الانباء»و رأینا ان المسعودی عدّه فی طبقه أبی بشرمتّی و بعد القویری المروزی، و لا یبعد أن یکون قد درس عندهم، و ان کان یقال ان أبا بشرمتّی قد درس عند ابن کرنیب، و لا یعلم تاریخ ولادته و وفاته و لا اساتذته و مشایخه و تلامیذه بالضبط، و یحتمل أن یکون من الطبقه الثانیه.
و الکتاب الذی ینسب الیه، کتاب فی ردّ ثابت بن أبی قره فی مسأله فلسفیه معروفههی: «لزوم أو عدم لزوم تخلّل سکون بین حرکتین متضادتین»و هی تعرض حتی الآن فی کتب الفلسفه، و قد جاء فی«تاریخ الحکماء»لابن القفطی و«عیون الانباء»لابن أبی أصیبعه و تبعهما«نامه دانشوران» : «حرکتین متساویتین»و هو غلط البته، و الصحیح هوما جاء فی«الفهرست»: «حرکتین متضادتین» .
۴ أبو بشر متّی بن یونس (یونان) النصرانی البغدادی المنطقی، یقول ابن الندیم فی الفهرست : هو یونانی من أهل«دیرقنی»، و قد جاء فی«نامه دانشوران»أن«دیرقنی»هی«دیر مرماری»و یطلق علیه أیضا«اسکول مرمامری»أو«مدرسه مرماری»و هی قرب بغداد، و یقول ابن الندیم: ان زعامه المنطقیین انتهت فی عصره الیه، و یقول: ان أبا بشردرس عند ابراهیم القویری و ابی أحمد بن کرنیب و آخرین هما (روفیل) و (بنیامین) ، و قدذکرنا قبل هذا أن أبا بشر کان قد درس عند یحیی المروزی أیضا، و یقول ابن أبی اصیبعه، ضمن ترجمه الفارابی: «درس أبو بشر متّی الایساغوجی (المنطق) عند نصرانی (هوبنیامین السابق کما فی الفهرست) و القاطیغوریاس (المقولات) عند وربیل و القیاس عندابی یحیی المروزی».
و کان أبو بشر مترجما و فیلسوفا، و الواقع أنه کان منطقیا لا فیلسوفا حسب المصطلح الیوم، و لکن کانت کتبه فی المنطق و شروحه علی الکتب المنطقیه لارسطو
416

مدار التدریس و التعلیم.[۴۰]
کان حیا حتی أعوام ۳۲۰ ۳۳۰ کما عن ابن القفطی، و کتب ابن أبی اصیبعه انه مات عام ۳۲۸، فما فی«نامه دانشوران»من أنه مات عام ۳۰۸ خطأ من الناسخ.
۵ أبو نصر محمد بن محمد بن محمد بن طرخان الفارای، هو غنی عن التعریف، و بحق هو«المعلم الثانی»و«فیلسوف المسلمین من غیر مدافع»[۴۱] کان من المنطقهالترکیه، و لا یعلم هل هو ترکی ایرانی أو ایرانی ترکی؟کان یتلکم باللّغتین، و لکنه عاش دائما بالزیّ الترکی، کان رجلا قنوعا متحرّرا، و کان یعیش غالبا علی ضفاف الأنهارو الجداول و الحدائق و البساتین، و کان تلامیذه یصلون الیه و یدرسون عنده هناک، أکمل نقائص أفکار الکندی فی المنطق، و یقال أنه هو الذی أضاف کثیرا الی فن التحلیل و الأنحاء التحلیلیه و التعلیمیه المنطقیه التی لم تترجم الی ذلک الیوم، و و الذی عیّن الصناعات الخمس و موارد الافاده من کل صنعه منها، انه من الرجال الذین ادّت عظمته