خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه

با فایل فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مدرسه بغداد الفلسفیه و المقولات المنطقیه :

یعتبر أرسطو مصفاه الفلسفه الیونانیه و مؤرخ خلاصتهاو واضح منهجیتها و الباحث فی أقسام علومها، بعد أن اجتمعت لدیه مساهمات الفیثاغوریین فی العدد و النغم، و الجدل الأیلی، فی الواحد و الکثیر و قوانین بارمنیدس فی الذاتیه و عدم التناقض و حجج زینون ضد الحرکه و التغیرو الفراغ، و تناقض هیراقلیطس، و صراع أنباد و قلس من خلال المحبه و الکراهیه، و جدل السوفسطائیین، و إسهامات سقراط فی الحدّ و الماهیه و دیالکتیک أفلاطون؛و غیرها، لتشکّل عندأرسطو (آله أور کانون Organon) أداته فی دراسه العلوم الریاضیه و الطبیعیه و الماورائیه؛و العملیه؛بهدف الوصول بهاإلی نتائج یقینیه.
و هکذا أصبح (المنطق) آله الفیلسوف المختصه بدراسهصور الاستدلال و صور التعبیر المشترکه بین شتی موضوعات الدراسه؛بعد أن تحول إلی«علم قوانین الفکر الأساسیه»بغضّ النظر عن موضوع ذلک العلم. «لا بل هو الشرط الأساس لکل علم، و لا بد من الإلمام به قبل طلب أی علم»[۱]
و بذلک لا یکون المنطق مدخلا لهذه العلوم فحسب، بل و منهجا لها، مستقلا عنها. و مع کون أرسطو، لم یستخدم کلمه (منطق Logic) فی مجموعته، التی وصلتنا أصلا. لکن الشراح، أو الرواقیین، هم الذین استخدموا بدلها کلمه (Logi) بمعنی الکلام المشتق من لوجوس (Logos) التی تعنی«لب الفکر و روحه و جوهره»[۲] و یرجع بدوی استخدام (المنطق) المقابل للأور کانون الأرسطی و الدیالکتیک الرواقی إلی الإسکندر الأفرودیسی ثم شیشرون، فجالینوس[۳] أما الفندی، فیری أن الرواقیین هم الذین أطلقوا کلمه (Logi) لأول مره فی التأریخ الیونانی، دلّوا بها علی دراسهالکلام و الفکر معا (الألفاظ و دلالاتها) و قسموه إلی (جدل) و (بلاغه) . أما استعمال کلمه (المنطق Logic) فیعزی إلی الشراح[۴] و بین (المنطق) کمصطلح و المنطق (کمنهج) وقف العرب علی (الأور کانون) الذی سماه أرسطو ب (العلم التحلیلی) الناشی ء من رجوع العقل إلی نفسه، لتعزیز المنهج العلمی، وصولا إلی الصواب و طلبا للحق. لذلک کان موضوعه عند هذا الفیلسوف، «أفعال العقل من حیث الصحه و الفساد» (الصدق و الکذب) . یقع علی رأس هذاالعلم التحلیلی: المقولات[۵] . الذی هو بوابه الموضوعات
47

المنطقیه اللاحقه [۶]. و یتفوق علی (مدخل تایساغوجی) فورفوریوس الصوری؛لأنه من جنس عمل المعلم لأول، و ألصقه بمنهجه. و یحق لنا أن تشبّهه بخارطه المنطق و دلیل البحث (اللغوی و الطبیعی و الماورائی و الأخلاقی و العملی) . فإذا کان المنطق کما نری خارطه الفلسفه و دلیل العلوم، عند أرسطو؛أو غیره فإن المقولات، هی مفتاح ذلک المنطق و دلیله. و قبل أن نقف علی إنجازات العرب فی (المقولات) یستحسن بنا أن نقف قلیلا عند أرسطو، لنری بعد ذلک نصیب فلاسفتنا من الأصاله فیها.
أولا: أرسطو و المقولات
بین (المقولات) کمبحث (منطقی لغوی فلسفی) و بین کتاب المقولات الذی وصلنا عن أرسطو ثمه إشکالات، نرید تجاوزها، لنتحدث عن مبحث«المقولات العشر»الذی هو لب الکتاب و جوهره و غایته. فماذا قدم أرسطو فیه للبحث الفلسفی؟و ماذا أضاف إلیه العرب؟أسئله هامه، أجاب عنها أکثر من باحث معاصر، أولهم الأستاذ مدکورالذی ظن ضآله جدوی البحث فی المقولات عند الفلاسفهالعرب[۷] . و هو ما نترک بیان حقیقته إلی المصادر التی بین أیدینا عن الموضوع و نبدأ بالوقوف عند تسمیتها و عددهاو موضوعها و میادین استخدامها.
راجع بدوی، أرسطو، ط ۲، الکویت؛بیروت، ب. ت. ص ۸۸ .۹۳ و راجع من المصادر الأجنبیه : . Random House,Aristotle,The Basic Works of Aristotle,ed .With an: New York) ,;intr .by Richard Makean (Mehtuen,1964: London) ,;David Ross,Aristotle (Clarendon1941: Oxford) ,s Catejories”J .L .Acktill,Arisotle ( .Press,1963
۱ التسمیه (مقوله مقولات) (قاطیغوریا قاطیغوریاس) .
نحن هنا إزاء مسأله تسمی«مشکله المصطلح»، التی هی وراء کثیر من اختلاف و جهات النظر، بصدد التأثیرو التأثر الیونانی العربی لا مجال لذکرها هنا، لکننا وجدنا«مقوله»هی ترجمه لقاطیغوریا الیونانیه التی تعنی فی اللغه«معنیّ قانونیا»یخصّ (الانتصاف) و الاحتکام بین المتخاصمین، و یری (ابن الطیب البغدادی ت سنه ۴۳۵ ه/۱۰۴۲ م) «أن قاطیغوریا، لیست لفظه داله علی نفس الانتصاف و الاحتکام، لکنها تدل علی الأقوال التی یوردهاالناس بین أیدی الحکام و فی ما بینهم للانتصاف و الاختصام»[۸] و فی رأی بدوی أن أرسطو لم یستعمل مقوله yogtasKaty، بل استعمل تسمیات مثل«الأنواع الکلیه العشره»[۹] أو تعنی«الإضافه»أو«الإسناد»فالمقوله؛أمر مضاف مسند أومحمول استخدمه الشراح[۱۰] بالصوره التی وصلت إلی العرب لفظا.
أما اصطلاحا فالمقوله؛معنی کلیّ یمکن أن یدخل محمولا فی قضیه و لا یخرج الجوهر من هذا التعریف[۱۱] . أماموضوعها؛فهو الأمور المتصوره تصوّرا بسیطا، و هی«الجوهرو الکم و الکیف و الإضافه و الأین (المکان) و المتی (الزمان) و الوضع، و التملک و الفعل و الانفعال»تفاوتت مواقعها بین هذاالمبحث و ذاک، و فی هذا الکتاب و غیره، و عند هذا الفیلسوف و اللاحقین علیه، و ظهر ذلک جلیا عند الفلاسفه العرب[۱۲] ، الذین أدرکوا مبرّرات هذا التبدیل العملیه.
و أرسطو نفسه لم یستقرّ علی ترتیب واحد أو تسلسل، لکن الباحث یکتشف فی ثنایا عرضه لمضامین هذه المقولات أن ثمه نسقا، منطقیا، أو طبیعیا یوجب هذا الترتیب دون
48

غیره لا سیما ما یخص منها«مقولتی الکیف و الإضافه»و مقولتی«الفعل و الانفعال»[۱۳] ۲ العدد: دخلت مسأله«عشریه»المقولات من عدمها، دائره البحث منذ وقت مبکّر، حتی ذهبت أقوال الباحثین فی ذلک مذاهب شتّی؛فقال البعض إن أرسطو کان فی ذلک واقعا تحت تأثیر الفیثاغوریه و نظریتها فی العددالکامل (المقدّس) (العشره) و قال آخرون إن ثمه أثراأفلاطونیا[۱۴] أو من سوسبیوس؛فی المتقابلات و الأجناس و قال غیرهم بالأسباب الصرفیه، أو اللغویه و النحویه . کان أطراف هذه الآراء و أقربها زمانا إلینا تحلیل (ترند لنبورج T .linbarg) الذی أورده بدوی[۱۵] و هو یقدم لائحه نحویه مقابله للبنیهالمنطقیه للمقولات حینما جعل«الجوهر مقابل الاسم؛و الکیف مقابل الصفه، و الکم مقابل العدد فی النحو؛و الإضافه، اسم تفضیل، و أین و متی، ظرفی مکان و زمان؛و الفعل و الانفعال و الوضع، أفعالا متعدیه و لازمه، و الملک صیغه الماضی البعید».
و فی ظن کرم أن أرسطو لم یذکر المبدأ الذی اعتمدعلیه فی تقسیم المقولات، و إن هو خلص من جمله الآراء إلی تفسیرین، رفض الأول و قبل الثانی و هما: الأول: هکذا، هی المقولات؛حصیله جمع تجریبی استقرائی عند أرسطو، قامت علی سبیل التجربه و الملاحظه، دون سابق قصد أو تصمیم حتی و هی تجتمع لدیه فی«عشر».
الثانی: تمثل نمطا من أنماط النسق المنطقی المتکامل. و هوما ذهب إلیه توما الأکوینی (۱۲۲۵ ۱۲۷۴) (۶۲۲ ه ۶۷۳ ه) فی شرحه للمقولات فی المقاله السادسه[۱۶] . حینما فحص وضع (المحمول) من خلال (ماهیه الموضوع، مقوله الجوهر) و (صفات الموضوع، و هی الکم و الکیف و الإضافه) و العوامل الخارجه علی الموضوع و هی (المبدأ الفعل) و (الغایه) الانفعال و الملک، و المقاس الزمانی المکانی الوضعی) .
و هناک من المعاصرین من رتّب هذه المقولات ترتیبا یقوم علی العلاقه التی یقتضیها البناء المنطقی فی ضوء مبحث الجوهر و العرض (الذی عرف به الفلاسفه العرب) . و هو ماظهر فی مباحث برناو[۱۷] و تسلر (زلر) مما لم یخرج عن تقسیمات توما الأکوینی ذات التأثر العربی البیّن و لا سیمابالمباحث الرشدیه کما سنعرف ذلک لاحقا.
و یأتی من الباحثین العرب المعاصرین، بدوی، لیوفّق بین الإنجاز العربی فی المقولات و وجهات النظر الغربیه المعاصرهلیقرر[۱۸] ما یلی: ۱ واقعیه المقولات إلی جانب عقلیّتها، دون أن تخرج بها إلی دائره العموم المطلق .
۲ وجودیه المقولات لیست ذاتیه و حسب، بل موضوعیه أیضا.
۳ منطقیه المقولات لا تفسح مجالا لدخول الحرکهفیها، لأنها کلیه عقلیه.
و مع أن الملاحظ علی تناول أرسطو للمقولات من حیث الترتیب و العدد أنه یخضع إلی اعتبارات داخلیه[۱۹] لامجال لذکرها هنا غیر التی وقف عندها من أشرنا إلیه فی السطور الفائته، فلیس عبثا تفاوت اهتمامات هذا الفیلسوف، بهذه المقوله دون غیرها، و لا الحدود المنطقیه التی ابتغاهاضمن دائره المنطق أو الطبیعه أو ما وراء الطبیعه أو الأخلاق. فأسهب فی الحدیث عن الجوهر[۲۰] و الکم[۲۱] و الإضافه[۲۲]
49

و الکیف[۲۳] و أوجز بالفعل و ینفعل[۲۴] و ابتسر بمتی و أین و التملک[۲۵] . و سبب إسهابه فی مبحث الجوهر، هو کونه مبدأالمقولات و سر الموجودات، و الحامل الأول فی المباحث المنطقیهو الفلسفیه و الأخلاقیه[۲۶] ، و الطبیعیه[۲۷] التی أثرت حتی بالرواقیین[۲۸]
ثانیا: الفلاسفه المسلمون و المقولات
علی الرغم من معرفه المسلمین المبکّره لمقولات أرسطوالتی عایشت المشرق طوال عشره قرون، و لا سیما فی مدرسهالإسکندریه؛حتی وصلت إلی رجال بیت الحکمه البغدادیهبأکثر من رداء، فقالوا فیها و عنها الکثیر، مثلما قال فیهارجال مدرسه بغداد (الفلسفیه المنطقیه) الأکثر وصولا إلی ابن رشد، الذی أصلح منها الکثیر و أوصلها إلی أیدی الغربیین، و لا سیما توما الأکوینی، و غیره، و لکن أصحاب الموسوعه الفلسفیه المختصره[۲۹] لم یشیروا فی معرض دراستهم لمقولات أرسطو و وصولها إلی الأوروبیین، إلی جهود فلاسفهالمسلمین بعد أن مروا من بویس أیسیوس مانلیوس[۳۰] (حوالی ۴۸۰ ۵۲۴) إلی بطرس الإسبانی (ق ۱۳ م)[۳۱] و توما الأکوینی، و دیکارت و کانت. . . إلخ. مع أن عنایهالمسلمین بالمقولات تعود إلی مطلع القرن الثالث الهجری/التاسع المیلادی، حیث کتب الکندی (ت ۲۵۲ ه/۸۶۶ م) رساله فی المقولات العشر[۳۲] ثم توسّعت هذه الأبحاث فی مابعد علی أیدی رجال مدرسه بغداد الفلسفیه المنطقیهاللاحقون، فکتب الفارابی[۳۳] المقولات الصغیر و الأوسطو الکبیر، و ابن الطیب تفسیر المقولات (الکبیر)[۳۴] ، ثم وصلت إلی الغزالی لیکتب عنها فی معیار العلم[۳۵] . و خارج مدرسهبغداد، کانت المؤثرات تظهر فی المشرق علی ید إخوان الصفا[۳۶] الذین أفردوا الرساله الثالثه عشره لهذا الغرض، و أفردابن سینا[۳۷] کتابا فی منطق الشفاء ثم فی النجاه مثلما لجح ابن رشد فی (المدرسه المغربیه) من إعاده الوجه الأصیل للمقولات من خلال تلخیصها[۳۸]. و بعد ابن رشد کانت کتابات ابن میمون و ابن سبعین و الإیجی وصولا إلی البلیدی، و إن أخذت هنا صیغه التأریخ أو الشرح[۳۹] و المقارنه.
لقد عرف المسلمون مقولات أرسطو منذ وقت مبکر، من الیونانیه أو مرورا بالسریانیه، لا یهم !لکنها وصلت موشّحه بمؤثرات بیئیه و عقیدیه (سریانیه نصرانیه) لتصبح (عربیه، إسلامیه) حتی اتّهم العقل الإسلامی بسبب هذاالتکییف و التمثیل الهاضم بالتقلید و المحاکاه للإغریق؛مع
50

أنه ابتداء، و منذ القرن الثانی للهجره؛أخذ یمنح ثوبه المسلم، إلی الوافد من الأمم الأخری دون أن یهمل اللب الکامن فی أصل ذلک الفکر. و فی مدرسه بغداد بالذات. کان العرب فی موقفهم من المقولات علی رأی الجرّ متفوقین علی زمرتین من المهتمین بها. زمره الشّراح و مدرسه الإسکندرانیین، التی زجّت مدخل فورفوریوس فی منطق أرسطو، و بین الأوروبیین المتأخرین الذین درسوا المقولات بالواسطه الذی وجد بعد دراسات عمیقه«أن أقدم المخطوطات الیونانیه المعروفهلکتاب المقولات لأرسطو، لا یعود عهدها إلی ما قبل القرن الثانی عشرالمیلادی، فیما ترقی الترجمات العربیه للمقولات إلی القرن التاسع (المیلادی) و یقول الجرّ: «أکدنا ذلک عندما حققنا ترجمه إسحاق بن حنین لکتاب المقولات، و نشرناها مع ترجمه سریانیه لیعقوب الرهاوی یعود عهدها إلی القرن السابع (المیلادی) فوجدنا أنهما تختلفان فی بعض القراءات، بعد أن عدنا إلی الأصل الیونانی لکل مصطلح فلسفی، ثم ذکرنا المصطلح الذی استعمله المترجم السریانی و المصطلح الذی اعتمده الناقل العربی. . و عندما درسنا کتاب المقولات لأرسطو الذی حققه و نشره زنکر وجدنا فیه أکثر من مائتی قراءه خاطئه ما عدا أخطاءالمقارنه». راجع عن کل ذلک: د. خلیل الجرّ، تحقیق النصوص الفلسفیه». بحث منشور ضمن کتاب الفکر الفلسفی فی مائه عام، بیروت، .۱۹۶۲ ص ۲۱ .۲۷ راجع النص الفرنسی لدراسه الجر: Aristote dans Leurs Version Syro”.Arabs .Les Categores D (بیروت: المطبعه الکائولکیه ۱۹۴۸) و راجع نشره زنکر فی: . . .R .LeiPsig .1846 . Arisotle is catigorias graege Edidit, Julius, Zenker .D لقد نشر الجرّ کتاب المقولات فی ترجمه إسحاق بن حنین العربیهو شروح الفیلسوف أبو الخیر الحسن بن سوار. راجع الدراسه التی وضعها فالزر تحت عنوان الترجمه العربیه لأرسطو فی: . .Loriens . vol .6 .30 .1953 و الأهم من ذلک مخطوطه باریس رقم (۲۳۴۶ عربی) التی یقول عنهابدوی إنه نشر من محتویاتها کتاب المقولات، نشره زنکر الآنفهالذّکر، و کتاب العباره نشره الأب بویج . و الحقیقه أن الأب بویج نشرکتاب المقولات لا العباره، علی هامش المقولات لابن رشد؛ (الجرّ، المصدر السابق، ص ۳۹ ۴۰) . و یشیر مدکور فی مقدمه منطق الشفاءلابن سینا کتاب المقولات، ص ۳ إلی ذلک قائلا«و ما إن عرّب (کتاب المقولات) حتی أخذ النقله و الفلاسفه یتدارسونه ملخصین و شارحین و فی مقدمتهم أسحاق بن حنین و الکندی و الفارابی»، و من جمله من کتب عن الموقف العربی من منطق أرسطو و لا سیما المقولات راجع: د. عبد الأمیر الأعسم محاضرات علی طلبه الدکتوراه لقسم الفلسفه کلیه الآداب جامعه بغداد لماده المنطق العربی، الفصل الأول، لسنه ۸۷/.۱۹۸۸ و کذلک: د. ناجی عباس التکریتی، «انتقال الفلسفه الیونانیه إلی العربیه»، بحث
۱ المقولات فی مدرسه بغداد، و رائدها الکندی فی القرن الثالث الهجری/التاسع المیلادی : سبقت مدرسهالإسکندریه غیرها فی التعامل مع المقولات المعرّبه منذ زمن الخلیفه عمر بن عبد العزیز[۴۰] (حوالی ۹۹ ۱۰۱ ه/۷۱۷ ۷۲۰ م) ثم اتسع الاهتمام بها فی بیت الحکمهالبغدادی و مدرسه حنین[۴۱] و من هناک عرفها رائد الفلسفهالإسلامیه الکندی[۴۲] و هو یؤرخ لمقولات أرسطو[۴۳]، و یکتب رساله عن المقولات العشر[۴۴] و یتحدث عن الجوهر الذی اعتبره رأس المقولات، أما الکمیه و الکیفیه فهما مقولتان، تأتیان بعد الجوهر، قرن بالأولی الحساب و الموسیقی، و بالثانیهالهندسه و علم الفلک دون أن یکون بعیدا عن مباحث الجوهرو العرض أو الحامل و المحمولات التسع.
فبعد أن یعرّفنا الکندی بمضمون الکتاب«المسمی قاطیغوریاس و هو علی المقولات»یقول«أعنی الحامل منشور فی مجله المورد، المجلد ۴، العدد ۱۴، .۱۹۷۵ ص ۷۲ .۷۶
د. رشید الجمیلی، حرکه الترجمه فی المشرق الإسلامی فی القرنین الثالث و الرابع للهجره، بغداد، .۱۹۸۶ ص ۳۹ .۲۰۸
و جمیع إحالات بهذه المصادر الأجنبیه فی: Pittisburgh Studies .N .Resher) ,.Pittsburgh 1964 . The DeveloPment of Aarbic Logic (in The History of Arabic Logic, 1964 : (W) Orientalia Roma 1952 Asbects of Islamic Political Thought, Ariens, 1963; Greek into Arabic, Oxford . 1962 . Walzer (F) .Rosenthal و لمدکور راجع بالفرنسیه: . Aristote dans le Monde, Arabe”organon d “Paris, 2eme urin . 1969 . I .Madkour,L و عن مدرسه حنین راجع: . فؤاد قزانجی، المرجع فی دراسه حنین بن إسحاق، بغداد، ۱۹۸۲، احتوی علی مصادر فی أکثر من لغه.
51

و المحمول، و الحامل هو ما یسمی (جوهر) أما المحمول فهو ماسمی عرضا محمولا فی الجوهر»غیر معط له اسمه و لاحدّه. یقصد أرسطو. ثم یعدد المقولات التسع المحموله علی الجوهر و هی«کمیه و کیفیه و إضافه و أین و متی و فاعل و منفعل و له و وضع (نصبه الشی ء)[۴۵] لقد تمیّز الکندی عن غیره ممّن درس المقولات باستخدامه مقوله (الفاعل) بدل (الفعل أو یفعل) الأرسطیه.
کما وضع هذه المقوله مع المنفعل قبل التملک و الوضع!
أما غرض المقولات عنده فهو«القول علی المقولات المفرده العشر»من الجوهر و محمولاته التسع[۴۶] یقسم الکندی هذا الکتاب إلی ثلاثه أقسام: الأول: یدرس فیه الأصول و الحدود، و یبیّن فیه معانی: الجوهر و العرض، مطبقا فیها المقولات علی العلم الطبیعی[۴۷] و الثانی: المقولات العشر، و تحدید معانیها و أقسامهاو خواصّها[۴۸] الثالث: ما یلحق بالمقولات.
بنیه المقولات العشر الموزعه علی أساس الجوهرو الأعراض التسعه تنشأ من الأساس، و أعنی به الجوهر الذی«هو القائم بنفسه، و هو حامل للأعراض، لم تتغیر ذاتیته، موصوف لا واصف؛و هو غیر قابل للتکوّن و الفساد»[۴۹] . ثم تأتی بقیه المقولات[۵۰] التی لم یخرج فیها الکندی عن العشریه[۵۱]
۲ الفارابی و مباحث المقولات فی القرن الرابع الهجری/العاشر المیلادی: وقف أبو نصر (ت ۳۳۹ ه/۹۵۰ م) علی مقولات أرسطو بعد أن وصلت إلیه من روافدمتعدده أهمها مدرسه بغداد و إنجازات بیت الحکمه؛منذ أیام الکندی (ت ۲۵۲ ه/۸۶۶ م) وصولا إلی المنطقی متّی بن یونس (ت ۳۲۸ ه/۹۴۰) أستاذ الفارابی فی المنطق؛و تلمیذه فی اللغه و النحو، و هو البارع فی المنطق لا سیّماالمقولات منه. کما وقف علی کتب أرسطو الثمانیه، بعد أن وضع جانبا (إیساغوجی) فورفوریوس، مع عنایته به لأنه لا یدخل ضمن مملکه الأورکانون الأرسطی[۵۲]. و أصر علی أن یکون المقولات هو الکتاب الأول[۵۳] لمنطق أرسطو
و لما کان للشراح مبرراتهم فی التعویل علی (إیساغوجی) وجد الفارابی أن هذا التعویل رهن بطبیعه المصطلح و الألفاظو اللغه، و الأولی بالعرب أن یعوّلوا علی مدخل ینطلق من فکرهم، و لغتهم، و ألفاظهم، و نحوهم فأصبحت المقولات من اختصاص الکتاب الثالث من المختصر الأوسط الکبیر[۵۴]بعدأن استکمل کتاب التنبیه و کتاب الحروف، قال الفارابی«فینبغی الآن أن نشرع فیها و نبتدی ء بالنظر فی الکتاب الأول الذی یشتمل علی أول أجزاء هذه الصناعه. و هو کتاب المقولات»[۵۵]
52

درس الفارابی المقولات کموضوع فلسفی منطقی دون أن یجاری أرسطو فی تحدیدها، بله فی وظیفتها، باعتبارها أطرا عامه یمکن الاعتماد علیها فی تحدید ماهیهالأشیاء و الأحداث . و العلاقات بین الأشیاء، أو بین الأحداث أو بین الحدث و الشی ء. . إن المقولات هی بنی ذهنیه من المفاهیم التزمت بشروط المنطق للتعبیر عن خصائص الأشیاءو الأحداث و العلاقات، فهی علی أساس هذا الفهم أطر نظریهقادره علی التعبیر و تثیر معنی فی الذهن یدل علی شی ء»[۵۶] و هکذا مدّ الفارابی خارطه المقولات لتشمل جمیع میادین البحث الفلسفی و العلمی[۵۷] و العملی و اللغوی، علی شمولیه هذه المفاهیم وسعتها، الأمر الذی لا یجعل مجالاللشک فی قیمتها الفلسفیه، لا سیما و هو یرسم مدیات العلوم إلی حیث الفلسفه الأولی (علم ما بعد الطبیعه) الذی یقول عنه هو: «صناعه تنظر فی الأشیاء الخارجیه عن المقولات.
و تستقصی معرفتها فی ما تحتوی علیه المقولات من جهه تلک الأمور و أسبابها حتی فی ما تحتوی علیه منها»[۵۸]
…………………………
s ParaPhrase, The”Farabi Al : (D .M) . ,VDunloP (168 PP .97) (1958) ,54 . Categories of Aristotle London PP .21 (1959) راجع عن جمله مقولات الفارابی و مصادرها و ما کتب عنها بالإضافهإلی المصدر الأساس الذی نشر فی ترکیا: و عن کتب المقولات و شرح المقولات و شرح المواضع المستغلقه من کتاب المقولات، للفارابی، دراسهنهاد ککلیک الأصل: Farabinin , Katagori Nasr al Abu (W) ,48 . Keklik Kitabi, Istanbul . II .1958 . PP .1 و عن هذا و غیره راجع: (الأخوین) کورکیس و میخائیل عواد، «رائدلدراسه الفارابی»، مجله المورد (بغداد) ، م ۴، ع ۳ لسنه .۱۹۷۵ ص ۲۵۴ ص ۲۶۳ کما خلط العدید من الباحثین بین کتبه المنطقیه و المقولات إلی جانب خلطهم بین مقولات الفارابی و ابن الطیب راجع، د. جعفر آل یاسین ود. حسین علی محفوظ، مؤلف الفارابی، بغداد، ۱۹۷۵، ص ۷۶ و ۱۰۹ ۱۱۱، و خصوصا ص ۲۰۷ مقارنامع ورقه ۶۷۶ من ابن الطیب.

و تتجلّی وظیفه المقولات أکثر فی مبحث العلم الطبیعی بعد أن أخبرنا الفارابی أنها تعرّفنا«ما هو هذا الشی ء المشارإلیه، و بعضها یعرفنا کم هو، و بعضها یعرفنا کیف هو، و بعضها یعرفنا أین هو، و بعضها یعرفنا متی هو، أو کأن یکون بعضها یعرّفنا المضاف، و بعضها أنه موضوع، و أنه وضع ما، و بعضها أن له علی سطحه شیئا ما یتغشاه، و بعضها أنه ینفعل، و بعضها أنه یفعل»[۵۹] و ذلک کما تنبی ء تفصیلاته هوموضوع علم الطبیعه الذی قال عنه، «هو العلم الذی ینظر فی جمیع ما هو شی ء شی ء، و فی سائر المقولات التی توجب ماهیه أنواع ما هو هذا المشار إلیه أن توحد لها و یعطی جمیع أسباب ما ینظر فیه»[۶۰]
و فی تطبیق الفارابی للمقولات علی (الطبیعه) لا بد أن یحفظ لنظریه المعنی و الدلاله موازنتها، مع النسق المنطقی الذی ارتضاه للمقولات و هو یتحدث عن (الکلیات)[۶۱] و ماتحتها و یعنی بها: أ کلّی الجوهر أو العرض. ب شخصیّ (جزئیّ) الجوهر أو العرض . فهما أساس التقسیم الذی طبّقه علی الموجودات من خلال البحث عن: ۱ ما هو علی موضوع : لا فی موضوع أصلا و هذایختص بکلی الجوهر.
۲ ما هو علی موضوع ما، و هذا یختص بکلّیّ العرض.
۳ ما هو فی موضوع لا علی موضوع أصلا و هوشخصی (جزئیّ) العرض.
۴ ما لیس هو فی موضوع و لا موضوع أصلا و یعنی به شخص الجوهر.
و من الجوهر یتحدث عن الأجناس العوالی قاصداالأعراض التسعه الباقیه التی تشکّل النسق العشری للمقولات فی دائره الطبیعه حیث یصبح (الجوهر) و (العرض) موضوعا
53

للأجناس، و الأنواع، و إلی أن ینتهی إلی أنواع أخیره، و تحت کل نوع منها أشخاص[۶۲] فتتشکل من ذلک عشره أجناس عالیه، وفق منطق الجوهر و العرض[۶۳] إن أبا نصر یکثر من التطبیق الطبیعی للمقولات فی مبحث الأجسام[۶۴] و تتسع لدیه إحداثیات خارطه المقولات فیستحقّ عن جداره لقب المعلم الثانی بعد أن نجح فی عرض نظریه (معنی اللفظ) و (دلالته الخارجیه) التی تقسم المعرفه إلی ثلاث دوائر: (العالم الخارجی) (مصدر المعرفه) و الإنسان (الطرف العاقل) المتلّقی و الجادّ فی اختصارها إلی أقل عددممکن من المبادی ء (و الألفاظ) التی یستخدمها ذلک الإنسان فی التعبیر عن ذلک العالم. و علی هذا اعتمدت مباحثه فی الجوهر و العرض؛فالجوهر علی الإطلاق کما یسموّنه الذات علی الإطلاق«هو»جوهر الشی ء؛هو ذات الشی ءو ماهیته، فالذی هو ذاته فی نفسه، و لیس هو ذات الشی ء؛أصلا هو جوهر علی الإطلاق کما هو ذات علی الإطلاق، لا یحمل علی شی ء آخر، حملا غیر حمل ما هو!و لا یقیدبشی ء آخر، لأنه من کل جهاته، جوهرا لکل ما یحمل علیه صار جوهرا بالإطلاق[۶۵] و بذلک تصبح المقوله«تعبیر عن بعدی المعنی و الدلاله للمفهوم»[۶۶] لأن المقول عند الفارابی[۶۷] قد یکون: أ له معنی و دلاله. ب خالیا من المعنی و له دلاله، ج له معنی و خالیا من الدلاله. د خالیا من الدلاله و من المعنی. بعد أن طبق علیه قوانین الإیجاب و السلب (الحضورو الغیاب) .
و قد یعنی بالمقول حالات أخری تتعلق بالقائل أو بالشی ءأو بالوضع من حیث:
۱ ما کان ملفوظا به:
أ دالا بلفظ ما، مرکوز فی النفس.
ب غیر دالّ.
۲ ما کان محمولا علی شی ء ما.
۳ ما کان معقولا.
۴ ما کان محدودا.
۵ ما کان مرسوما.
و هکذا یطبق الفارابی مقولته، علی المعرفه بعد أن منحهامنهجا فلسفیا، لغویا من أجل الإحاطه بالبحث العلمی، و هوالعارف بحجم الإنجاز الذی حققه و استحق علیه لقب المعلم الثانی، بفضل الجهود العقلیه التی بذلها و هو یفحص الوجودبمعاییر العقل الإنسانی؛و أمامه مقدمات أرسطو فی مبحث ماقبل المقولات[۶۸] موضوعه علی طاوله النقد و التشریح!و الجرح و التعدیل، و هو العارف بخصائص اللّغه و العقل العربیین.
۳ المقولات فی مدرسه بغداد فی القرن الخامس الهجری عند أبی الطیب
: زادت عنایه المناطق بالمقولات فی القرن الرابع الهجری/العاشر المیلادی بفضل جهود رجال مدرسه بغداد، الذین لم یکتفوا بالحدیث عن المقولات و مشکلاتها المنهجیه و التأریخیه، و تطبیقاتها المتنوعه، بل ارتقوا بها إلی ما یمکن تسمیته ب«فلسفه المقولات»أو جغرافیه المنطق أو«علم إحداثیات الفکر»بفضل نضوج الدراسات[۶۹] المنطقیه النحویه نضوجا
54

بیّنا، و تلک ثمره جهود المناطقه و النحویین، أنموذجهم فی ذلک القرن الحوار الدائر بین السیرافی النحوی و ابن بشر المنطقی[۷۰] و ما استقام لدی الفارابی و أبی السراج[۷۱] فکانت نظریهالفارابی فی منطق اللغه التی تناولناها بإیجاز فی الصفحات الفائته، کل ذلک دفع مفکرا مثل الخوارزمی (محمد بن أحمد ت ۳۸۷ ه/۹۹۷ م) لأن یضمّن رساله الحدود تعریفات للمقولات بمفاهیم نحویه فیقول«المقوله الثانیه الکمّ بتشدید المیم، لأن (کمّ) اسم ناقص عند النحویین، الأسماءالناقصه و حروف المعانی إذا صیّرت أسماء تامه بإدخال الألف و اللام . . فکل شی ء یقع تحت جواب کم فهو من هذه المقوله، و کل شی ء أمکن أن یقدر جمیعه»[۷۲] و قال عن المقولهالثامنه«له. . . و هی نسبه المناطقه یسمیها ذو، و بعضهم یسمّیها الجده . . . و هی نسبه الجسم إلی الجسم المنطبق علی بسیطه»[۷۳] . و مثل ذلک کثیر، و هو فوق طاقه هذه الدراسهالموجزه.
و ها هی مسیره«المقولات»فی مدرسه بغداد؛تقطع قرنین و نیفا، و هی تحظی بعنایه الرجال و زیاده تدقیقهم فیهابعد أبی بشر و أبی نصر، علی أیدی یحیی بن عدیّ (ت ۳۶۴ ه/۹۷۴ م) و أبی الحسن العامری (ت ۳۸۱ ه/۹۹۱ م) و أبی سلیمان المنطقی (ت ۳۹۹ ه/۱۰۰۷ م) و غیرهم من رجال المدرسه[۷۴] حتی انتهت النوبه إلی الشیخ المناطقه بعد، السجستانی. و أعنی به أبا الفرج ابن الطیّب البغدادی[۷۵]، الذی ترک تراثا منطقیا، علمیا و فلسفیا ثریا.
و عن المقولات، وصلتنا دراسه قیّمه قلّ نظیرها[۷۶]و إن هی اختفت وراء النظره الهامشیه لجهود المفکرین المسلمین الشراح، لکنها استکملت إنجازات المعلم الثانی[۷۷] إلی الحدالذی تداخلت فیه مؤلفات الفیلسوفین المنطقیه.[۷۸] و تفوقت علی غیرها من نشاطات منطقیه بدأها إخوان الصفا[۷۹]، أواستکملها ابن سینا[۸۰] و هذّبها ابن رشد[۸۱] لقد قدم ابن الطیّب دراسه مستفیضه لمشکله المقولات التأریخیه و أخطاء الباحثین، و مسأله العدد و منهج دراستها،
55

و ملاحظاته علیها، إلی جانب دراسته المستفیضه عن کل واحده من المقولات، حتی خرج عن حدود الشرح المألوفه، إلی دائره التنظیر، حتی فاقت فی ظنّی دراسات ابن سینا عن المقولات و تعدّتها إلی الاختصاص الطبی[۸۲] نعم، إن إیجاز ابن الطیّب فی دائره المقولات، لم یزل محتفظا بقیمته التأریخیه، و هو یتحدث عنها بروح أرسطومضافا إلیها الروح العربیه و الإنجازات اللغویه التی وصلت إلیه من أسلاف مدرسه بغداد. أعنی منهجیه البحث المنطقی، قبل الطبیعی[۸۳]. و هو ما أدرکه ابن رشد[۸۴] لاحقا. و أعنی بذلک طبیعه ترتیب المقولات و تسلسلها و بنیتها؛حتی ظهرت هذه المقولات فی إیضاحات أرسطو؛و تلمیحات الفارابی الذکیه، عند ابن الطیّب، و ابن راشد فی صیغه (۴ ۲ ۴) ، أعنی بذلک رفع مقولتی الفعل و الانفعال، من نهایه السلسله إلی الموقعین الخامس و السادس[۸۵]، دون أن یغفل ابن الطیّب مسأله ترتیبها، فی السیاق الطبیعی. إلی جانب السیاق المنطقی، المذکور آنفا. فیقول بتقدّم الجوهر (الجسم) علی الموجودات، ثم یلیه (الکم) ذو (الطول و العرض و العمق) المقدّم علی الکیف لاقتران الجوهر الجسمانی بالکمّ. أمّا (الکیف) (حارّ و بارد) فمقدّم علی المضاف، و یمکن مشاهدته بالحس؛و (المضاف) مقدم علی الأین، لأنه لازم لجمیع المقولات، و (الأین) هو مکان الجسم الذی تحرک إلیه بالإضافه متقدم علی (متی) التی تقدم علی (له) لأنه تابع للحرکه، و السبق و الحرکه؛تتبع الجسم الذی هو فی أین مقدم علی القنیه. و (له) یکون جوهرا لأنه قنیه مقدّم علی الموضوع؛و (الموضوع) یحدث من إضافه الجوهر إلی أشکاله، و الشکل لا تضادّ فیه بسبب حدوثه من تقلّب الأشیاء، و مقدم علی (الفعل) و الفعل مقدّم علی الانفعال؛لأن یفعل أشرف من ینفعل[۸۶]. و الأخیران هما خاتمتا النسق الطبیعی للمقولات باعتبار الغایات النهائیه للجسم فی تقدّمه من الجوهر و الکم فالکیف. . . لأنها فی ذات الشی ء (الجسم) کما قدّم المضاف علی سائر النّسب (اللاحقه) القائمه بین الشی ء و غیره؛و هی (نسبه) عموم، غیر مخصوصه.
أمّا عن معنی المقوله و المقولات و هو العارف بالیونانیهو السریانیه و العربیه[۸۷] فقال ابن الطیّب: «القاطیغوریا إنماهی جمع القاطیغوریاس. و القاطیغوریا: لفظه بسیطه دالّه علی جنس عال و علی جمیع ما تحت ذلک الجنس»[۸۸] و علل تسمیه أرسطو لها علی سبیل الاستعاره، قائلا و لعل أرسطوإنما سمّی الألفاظ البسیطه الداله علی الأجناس العوالی، قاطیغوریاس (الاحتکام) علی طریقه الاستعاره، کما سمّی النفس فی کتابه للنفس أنطالیلیکیا ما؛أی کمال ما، وسع هذا، فإن قاطیغوریا، لیست لفظه داله علی نفس الانتصاف أو الاختصام، لکنّها تدل علی الأقوال التی یوردها الناس بین أیدی الحکام، و فی ما بینهم للانتصاف أو الاختصام»[۸۹] وصولا إلی الیقین من خلال انتظام الحجج و تسلسل الأدله؛من هنا أکّد ضروره سبق المقولات الباحثه فی الأجناس العوالی البسیطه لسائر کتب المنطق[۹۰] . کما ظهر تبدّل مواقع و تسلسل المقولات بحسب (الجسمیه) أو (النسبه) أو (الإضافه) أو (الشکل) المنطقی[۹۱] ، ممّا لا مجال للإفاضه فیه هنا.
56

و مع امتداد هذه الدراسات المنطقیه، لمدرسه بغدادخارج[۹۲] هذا المرکز العلمی الشامخ (فی المشرق کان ابن سینا یحرص علی متابعه خطاها)[۹۳] ، و فی المغرب کان الامتداد یتّسع فی دائرتی المکان و الزمان حتی طال ابن رشد.
وجدنا امتداد مشیخه الدرس المنطقی، بعد وفاه ابن الطیّب (سنه ۴۳۵ ه/۱۰۴۲ م) حیث ترأسها تلمیذه، الطیّب، ابن بطلان (علی کثره تلامذه ابن الطیّب المبرّزین) ، وصولا إلی أبی حامد الغزالی، الذی کان بمثابه العلامه الأخیره الدالهعلی الاهتمام المنطقی فی هذه المدرسه، لا سیما و هو یحثّ فی کتبه المنطقیه علی ضروره التمکّن من المنطق لمن أرادالوثوق بعلمه باستثناء (الإلهیات) التی لم یسمح فیها من المنطق إلا للمقولات حیث بثّها فی مباحثه الماورائیه[۹۴] و بخلاف ما ظن الدکتور مدکور و هو یقدّم لمقولات (ابن سینا) ، و قوله بلا جدوی هذا المبحث فی نظر هذا الفیلسوف، من أنّ الغزالی أهمل المقولات فی کتبه المنطقیه جریا وراءالموقف السینوی[۹۵] ، وجدناه فی معیار العلم، یتناولها بدقه متناهیه کدقه ابن سینا و بذات التسلسل الطبیعی المعروف[۹۶] فالکلّی لدیه هو«الذی لا یمنع نفس تص