خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۳)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نبذه فی تاریخ علم الفلسفه و الحکمه و دور الایرانیین فیه (۳) :

الطبقه الثانیه و العشرون:
هذه الطبقه من تلامذه الشیخ البهائی و میرداماد و میر فندرسکی.
۱ رفیع الدین محمد بن حیدر الحسینی الطباطبائط النائینی المعروف بالمیرزا رفیعا، کان من تلامذه الشیخ البهائی و میر فندرسکی، و هو من السادات الطباطبائیین فی نائین، و زواره و اردستان، و من أخفاده المرحوم المیرزا جلوه الفیلسوف المعروف فی عهدالقاجار و المتوفی فی ۱۳۱۴ ه له رسالد فی اقسام المشکک أقبل علیها المتأخرون، و له هوامش علی شرح الاشارات للخواجه و شرح حکمه العین للشریف الجرجانی، و رسالهأخری فی حل شبهه الاستلزام المطروحه فی کتب الفلسفه، و رساله ثالثه باسم«ثمرهشجره إلهیه»فی اصول العقائد مع مقدمات فلسفیه، نشرها أخیرا عبد اللّه النورانی من الفضلاء المعاصرین، ولد میرزا رفیعا عام ۹۹۹ و توفی فی ۱۰۸۳ عن عمر یناهز ال ۸۵عاما.
۲ محمد بن ابراهیم القوامی الشیرازی المعروف بالمولی و صدر المتألهین، الحکیم الإلهی و الفیلسوف الربانی الذی اخل الحکمه الالهیه الی مرحله جدیده، ان ما یسمی بالعلم الأعلی و العلم الکلی و الفلسفه الأولی و الحکمه الالهیه هوالقسم الحقیقی من الفلسفه و الفلسفه الحقیقیه، اذ کل الاقسام الریاضیه و الطبیعیهتعد من العلوم، و المولی صدرا فی هذا القسم من الفلسفه قد بزّ کل أقرانه فی هذا الفن، و غطّی علیهم، فقد غیّر الاصول و الأسس الاولی هذا الفن و بناه علی اصول أخری ثابتهقویمه.
ان فلسفه المولی صدرا من جهه تشبه ملتقی أربعه طرق: هی الحکمه المشائیهالارسطیه و السینائیه، و الحکمه الاشراقیه السهروردیه، و العرفان النظری لمحیی الدین ابن العربی و المفاهیم الکلامیه. . التقت أحدها بالاخری و تلاقت کأربعه أنهر أوجدت نهراعظیما، و من جهه أخری هی بمنزله صوره مفاضه علی عناصر أربعه مختلفه مرّت بسلسله من الافعال و ردودها، فوهبت هذه الصوره ماهیه و واقعیه جدیده لتلک العناصر
455

المتطوره، ماهیه متفاوته مع ماهیه کل واحد من تلک المواد الاولی.
ان فلسفه المولی صدرا طفرت بعد سلسله من الحرکات المستمره و المتدرجه فی المعارف العقلیه الاسلامیه.
ان فلسفه المولی صدرا من النوع الذی یقال فیه«سهل ممتنع»فعباراته ادبیه مصنوعه، و فی ظاهرها بسیطه ساذجه، و لکن المستعد لدراستها، علیه أن یدرس کتابه حتی یفهم أنه لا یفهم کی یعود لیدرسها مره أخری.
ربّ اناس متصدون لتدریس فلسفه المولی صدرا فی حین أنهم لم ینفذوا الی اعماق فلسفه، و لهذا فان تحلیل أفکار المولی صدرا لیس من عمل کل أحد.
کان المولی صدرا تلمیذ الشیخ البهائی و میرداماد، و یذکر الشیخ البهائی فی شرحه لاصول الکافی بعنوان: شیخی فی العلوم النقلیه، و یذکر السید میرداماد بعنوان شیخی فی العلوم العقلیه، کتبه أشهر من أن نعرّفها هنا، توفی فی سنه ۱۰۵۰ ه فی البصره فی طریقه الی الحج للسفره السابعه.
۳ شمس الدین الگیلانی المعروف بالمولی شمسا، کان من تلامذه السید میرداماد، له مراسله مع زمیله فی الدراسه المولی صدرا، سأله عن عدّه مشاکل فلسفیه، من قبیل الموضوع فی الحرکه الکمیه و الوجود الذهنی، و أجابه المولی صدرا برساله مطبوعه فی هامش رسالته فی المبدأ و المعاد.
۴ سلطان العلماء الآملی المازندرانی المعروف بخلیفه السلطان، کا من تلامذهالشیخ البهائی و میرداماد، زوّجه الشاه عباس الثانی ابنته و فوض الیه الوزاره و استوزره الشاه صفی أیضا، و کان محققا بیدو مدی تحقیقه فی حواشیه علی المعالم و شرح اللمعه، و کتاباته خالیه عن الحشو و الزوائد، و له هوامش علی حاشیه الخفری علی شرح التجریدللقوشجی، توفی فی سنه ۱۰۶۴ عن عمر یناهز ال ۶۴ عاما.
۵ السید أحمد العاملی ابن خال و صهر السید میرداماد و تلمیذه، و الظاهر أنه هوصاحب الهوامش المطبوعه علی قسم الإلهیات من الشفاء لابن سینا، فی الطبعه الحجریه، و جاء فیها بامور یبدو أنها من السید میرداماد، و قد یصرح بذلک.
456

۶ شمس الدین الاشکوری صاحب الکتاب المعروف باسم (محبوب القلوب) کان من تلامذه المولی صدرا کما فی تاریخ الفلسفه.
۷ السید أمیر فضل اللّه الاسترآبادی، من تلامذه میرداماد[۱] و المقدس الاردبیلی کما جاء فی (روضات الجنات) ضمن ترجمه المقدس الاردبیلی نقلا عن (ریاض العلماء)[۲] قیل سئل المقدس الأردبیلی قبیل وفاته: الی من نرجع بعدک؟قال: فی الشرعیات الی الأمیر علاّم، و فی العقلیات الی الأمیر فضل اللّه.
الطبقه الثالثه و العشرون:
۱ المولی محسن الفیض الکاشانی، الحکیم و العارف و المحدث المشهور تلمیذو صهر المولی صدرا، منه تعلم الحکمه، له رسائل فی الحکمه و الفلسفه طبعت أخیرا[۳] . و ما وصل الینا منها انما هو تلخیصات من مقالات السید الاستاذ، توفی فی سنه ۱۰۹۱ هو قد ذکرناه فی المحدثین و المفسرین أیضا.
۲ المولی عبد الرزاق اللاهیجی صاحب (شوارق الالهام) و کاب (گوهر مراد) و هوأیضا من أصهار المولی صدرا، هو أقل تأثرا باستاذه صدرا من الفیض، فقد اصطبغت رسائله بآراء الحکماء قبل المولی صدرا من قبیل العلاّمه الدوانی و غیاث الدین دشتکی، مات عام ۱۰۷۱ ه أو ۱۰۷۲ (و دفن فی قم المقدسه) .
۳ المولی رجب علی التبریزی الاصفهانی صاحب (روضات الجنات) عن صاحب (ریاض العلماء) أنه کان محترما لدی الشاه عباس الکبیر و اصحاب المقامات الحکومیه، له تلامذه من قبیل محمد التنکابنی و الحکیم محمد حسین القمی و القاضی سعید القمی، کان من تلامذه میر فندرسکی، توفی فی عام ۱۰۸۰ ه[۴]
۴ المولی محمد باقر المعروف بالمحقق السبزواری، کان حکیما و من أعاظم الفقهاء
457

تلمیذ الشیخ البهائی[۵] و میر فندرسکی[۶] له هوامش متینه علی الهیات الشفاء لابن سینا، قال صاحب (روضات الجنات) : ان المحقق الخونساری (آقا حسین) و املولی محمد التنکابنی المعروف ب (سراب) قد استفادا من دروسه کثیرا، و لکن الظاهر أن المحقق الخوانساری کان تلمیذه فی المنقول لا المعقول، توفی فی عام ۱۰۹۰ ه[۷]
۵ آقا حسین الخونساری المعروف بالمحقق الخونساری تلمیذ السبزواری فی المنقول و صهره علی اخته، و تلمیذ میر فندرسکی فی المعقول.[۸]
له هوامش معروفه علی الهیات الشفاء، موجوده، و شرح لاشارات الخواجه، و هوامش علی شرح التجرید للقوشجی، و المحاکمات، توفی فی سنه ۱۰۹۸ ه
کتب صاحب (روضات الجنات) فی ترجمه المولی زمان بن المولی کلب علی التبریزی، یقول: «له کتاب اسمه: فرائد الفوائد فی أحوال المدارس و المساجد»ألّفه أیام اقامته بمدرسه الشیخ لطف اللّه فی شرقی ساحه (الشاه)[۹] و ذکر فیه أسماء جماعه من طلاب هذه المدرسه المبارکه: من قیل آقا حسن الخونساری، و المولی شمسا الجیلانی، المولوی حسن اللبنانی الجیلانی (هو أیضا کان من الحکماء و العرفاء، و له شرح للمثنوی المولوی الرومی التبریزی، و هو من الطبقه) و قال: ان المولی حسن اللبنانی کان عدیم النظر فی الفضل و التقوی، و منهم زبده المحققین و اسوه السالکین المولی رجل علی التبریزی و تلمیذه میر قوام الدین الطهرانی (الرازی) صاحب کتاب«عین الحکمه»[۱۰]ثم أضاف الروضات یقول: و منهم الفاضل المحقق الحکیم البارع المولی أبو القاسم بن محمدربیع الگلبایگانی، صاحب التعلیقات اللطیفه علی کتب المعقول و المنقول. . . الذی کان حسب الظاهر من تلامذه المجلسی الأول[۱۱]
458

المولی حسن اللبنانی المذکور آنقا هو أبو المولی حسین اللبنانی تلیمذ المجلسی، و علی هذا یکون هذا أیضا (اللبنانی و الگلبایگانی) من هذه الطبقه.
اهتم أخیرا استاذ کلیه الالهیات و المعارف الاسلامیه فی مشهد، السید جلال الدین الاشتیانی بتعریف هؤلاء و آثارهم فی دراسه بعنوان«منتخباتی أز آثار حکمای الهی ایران از عصر میرداماد و میر فندرسکی تا عصر حاضر».
الطبقه الرابعه و العشرون:
۱ محمد بن سعید بن محمد مفید القمی المعروف بالقاضی سعید الملّقب بالحکیم الصغیر، کان من تلامذه المولی محسن الفیض و المولی عبد الرزاق اللاهیجی و المولی رجب علی التبریزی، تتلمذ لدی المولی رجب علی فی اصفهان، و کان کاستاذه محترمالدی الشاه عباس الصفوی، کما نقل صاحب الروضات، و تتلمذه لدی المولی عبد الرزاق اللاهیجی کان فی قم المقدسه، و یحتمل أن یکون قد درس لدی الفیض فی قم أیضا، و لم یعلم صاحب الروضات و صاحب ریحانه الأدب، تاریخ وفاته، و لکن نقل فی هامش الروضات عن الذریعه أن ولادته سنه ۱۰۴۹ ه و وفاته عام ۱۱۰۳ ه
۲ المولی محمد التنکابنی (سراب) تلمیذ المولی رجب علی التبریزی[۱۲] و المحقق السبزواری[۱۳] ۳ جمال الدین الخونساری المعروف بالسید آقا جمال الخونساری ابن السید حین الخونساری المذکور آنقا، تتلمذ لدی والده و خاله المحقق السبزواری، له هوامش مختصره علی طبیعیات الشفاء، مطبوعه مع الطبعه الحجریه، و هوامش علی شرح الاشارات، کان محققا جامعا بین العلوم الشرعیه و العقلیه، توفی فی ۱۱۲۱ ه
۴ قوام الدین محمد الرازی المعروف بقوام الدین الحکیم، قال الاستاذ همائی ف مقدمه لشرح المشاعر للمولی جعفر اللنگرودی: ان قوام الدین کان تلمیذ المولی رجب
459

علی التبریزی، و استاذ الشیخ عنایه اللّه الگیلانی، و قد طبع السید جلال الدین الاشتیانی فی المجلّد الثانی من مختاراته من آثار حکماء ایران، آثارا من هذا الرجل و کتب شیئاعن ترجمته .
۵ محمد رفیع بیر زاده، تلمیذ المولی رجب علی التبریزی، و هو من تلامذه تلامذهمیرفندرسکی، طبع بعض آثاره فی المجلّد الثانی من مختارات آثار حکماء ایران[۱۴]
الطبقه الخامسه و العشرون:
۱ المولی محمد صادق الاردستانی، لا نعلم عنه سوی أنه کان رجلا حکیما و زاهدامترضاا، غضب علیه بعض معاصریه، و کفّره و أبعده حتی توفی فی ۱۱۳۴ ه[۱۵] قال السید الاشتیانی و الأخ همائی أنه قد بقی من المولی صادق رساله باسم (حکمت صادقیه) فی النفس و قواها المادیه و المعنویه. [۱۶]
من معاصریه: الشیخ عنایه اللّه الگیلانی من تلامذه میر قوام الحکیم مدرس الفلسفهالمشائیه، و الآخر میر سید حسین الطالقانی مدرّس کتب الشیخ شهاب الدین السهروردی شیخ الاشراق و شرح فصوص الحکم لمحیی الدین ابن العربی.[۱۷]
الطبقه السادسه و العشرون:
۱ المولی اسماعیل الخاجونی من مشاهیر حکماء القرون الأخیره، مازندرانی الأصل عظّمه صاحب روضات الجنات، و صفه بالعلم و الجمع للعلوم الشرعیه و العقلیهو کذلک التقوی و المعنویه و المتانه و الوقار، و یقول: ان نادرشاه الذی لم یکن یتواضع لأحد کان یخضع لهذا الرجل، کان معاصرا لفتنه الافغان، و قد طغت علی بعض کتاباته، و یقول صاحب الروضات: لم نعرف شیوخه و استاذته، هو الذی تصدی للفلسفه بعد فتنه
460

الافغان، و تربی فی حوزه درسه تلامذه بارزون من قبیل آقا محمد البید آبادی و املولی مهدی النراقی و المیرزا أبی القاسم المدرس الاصفهانی و المولی محراب الحکیم، توفی ۱۰۷۳ ه[۱۸] ۲ المیرزا محمد تقی الماسی، ذکر صاحب الروضات انه حفید أو سبط المجلسی، بل کان والده سبط المجلسی الأول، و قد دفن فی بقعه المرحوم المجلسی باصفهان[۱۹] ، و یصرح أنه کان استاذ آقا محمد البید آبادی.[۲۰]
و یذکر همائی فی مقدمه شرح المشاعر رجلین آخرین من معاصری المولی اسماعیل الخاجوئی أحدهما : المولی حمزه الگیلانی المتوفی فی سنه ۱۱۳۴ ه تلمیذ المولی محمدصادق الاردستانی، و الآخر المولی عبد اللّه الحکیم من استاذه آقا محمد البید آبادی.[۲۱]
الطبقه السابعه و العشرون:
۱ آقا محمد البید آبادی الگیلانی الاصفهانی من أعاظم حکماء القرون الأخیره، و محیی فلسفه المولی صدرا.
منذ عهد صدر المتألهین، حیث کانت أمواج أفکار القدماء من قبیل ابن سینا و شیخ الاشراق السهروردی هی الغالبه، و لا سیما فی ما شاع من الفلسفه من قبل میر فندرسکی ثم المولی رجب علی التبریزی، لم تکن تطرح أفکار صدرا إلاّ بین الفضلاء من تلامذته و المنتهین الیه، و یقول المولی صدرا نفسه، انه کان یعیش کاحد الطلاب العادیین، و لم تکن له شهره او حرمه خاصه[۲۲] بنما کان معاصره المولی رجب علی التبریزی فی مرحلهفیها حرمه و کرامه حتی ان الشاه و وزراءه کانوا یسرعون الی زیارته و لقائه.
فلم تعرف أفکاره و لم تعل إلاّ تدریجیا، و الظاهر أن العین التی ظهر منها معین صدرا
461

للجمیع هو المرحوم آقا محمد البید آبادی.
کان کما فی الروضات رجلا زاهدا متقیا حلیما، مؤثرا علی نفسه متقشّفا، و ذکره الشیخ آغا برزک الطهرانی فی کتبه، و قال: عارف سالک الی اللّه، أخلاقی مهذّب، طبعت له رسالتان فی السیر و السلوک بالفارسیه فی مجله«وحید»بعنایه السید المدرسی الطباطبائی من أفاضل الحوزه العلمیه بقم المقدسه، ان الروح العرفانیه و الاخلاقیهللبیدآبادی سببت له الاعراض عن أصحاب المال و الرجال، کانوا یقبلون علیه و هویعرض عنهم.
وق ترّبی علی یده تلامذه کثیرون سنذکرهم.
توفی فی سنه ۱۱۹۷ ه[۲۳] ۲ المولی مهدی النراقی الکاشانی، کان من أعاظم فقهاء و حکماء الاسلام، هو و ابنه المولی أحمد النراقی یعدان من کبار علماء الاسلام الجامعین بین العقول و الشریعه، تتلمذلدیه المرحوم السید محمد باقر شفتی الاصفهانی و الحاج محمد ابراهیم الکلباسی[۲۴] و کان هو من تلامذه المولی اسماعیل الخاجوئی.[۲۵]
۳ میرزا أبو القاسم الحسینی الخاتون آبادی المعروف المدرّس، من مشاهیر مدرّسی الفلسفه فی اصفهان، و هو من اسره میر محمد حسین الخاتون آبادی و سبط المجلسی[۲۶] کان من تلامذه المولی اسماعیل الخاجوئی[۲۷] توفی عام ۱۲۰۳ ه
۴ المولی محراب الگیلانی، الحکیم و العارف المعروف عدّه صاحب الروضات فی تلامذه الخاجوئی[۲۸] و اضاف صاحب الریحانه أنه تتلمذ علی البید آبادی أیضا[۲۹]
462

و قد نقل المرحوم الحاج الشیخ آقا بزرک الطهرانی فی کتابه (نقباء البشر ص ۱۱۱۴ أن المرحوم المیرزا عبد الرزاق خان البغایری صاحب کتاب (معرفه القلبه) المتوفی فی سنه۱۳۷۲ ه کان من أسباط المولی محراب، توفی المولی محراب فی عام ۱۱۹۷ ه [۳۰]
الطبقه الثامنه و العشرون:
۱ المولی علی النوری المازندرانی الاصفهانی، کان من أکبر الحکماء الالهیین الاسلامیین، و من الافراد المعدودین، بالانامل فی هذا القرن الاخیر الذین نفذوا الی أعماق فلسفه المولی صدرا، بدأ بالدراسه فی مازندران و قزوین، ثم رحل الی اصفهان و استفاد من دروس آقا محمد البید آبادی و السید أبی القاسم المدرس الاصفهانی و تصدی بعدهم لاداره حوزه الفلسفه و الحکمه فی اصفهان.
کان المولی علی النوری قلیل النظیر فی التدریس و تشکیل الحوزات الدراسیه و تربیهالطلاب و نشر العلوم العقلیه و طول مده تکفله بذلک (قیل: سبعون سنه) .
و حینما بنی المرحوم محمد حسین خان المروی مدرسته فی طهران طلب من الشاه فتح علی القاجاری ان یدعو المولی النوری من اصفهان لتدریس المعقول فی هذه المدرسه، فدعا الشاه الشیخ لذلک، و کتب الشیخ فی جوابه: فی اصفهان الفان من الطلاب مشتغلون بدراسه الحکمه و الفلسفه، أربعمئه منهم بل أکثر من المتفوقین بحضوردرسی یحضرون لدیّ، و اذا حضرت الی طهران ستتلاش هذه الحوزه الدراسیه، فطلب منه الشاه مره أخری ان یختار للتدریس فی هذه المدرسه أحد أفاضل تلامذته، فاختارالشیخ النوری المولی عبد اللّه الزنوزی و بعثه الی طهران لذلک .[۳۱]
لم یکن کل هؤلاء التلامذه من اطراف اصفهان، بل اشترکوا فی حوزه دراسه هذاالرجل الکبیر من أکناف البلاد، و تفرقوا فی البلاد و نشروا معهم العلم و الحکمه، طوال
463

سبعین سنه.
قال صاحب الروضات: رأیته شیخا أبیضّت لیحته، و أنا صبیّ، کان یحضر صلاهالمرحوم السید محمد باقر حجه الاسلام فی مسجد السید، و یجلس بعدها عنده مع ان السید کان من تلامذته، و کان السید حجه الاسلام و المرحوم الحاج کلباسی، اللذان کانت لهما الرئاسه و المرجعیه فی اصفهان یقدمان المولی علیا النوری علی نفسیهما فی المجالسو مع وجود حکماء کابر فی ذلک العهد لم تستمر الفلسفه إلا عن طریق هذا الرجل الکبیر، و قد بقیت عنه بعض الهوامش المختصره و القصیره علی (الاسفار) فی نهایه الدقهو المتانه، قیل: و له تفسیر کبیر لسوره التوحید، توفی فی سنه ۱۲۴۶ ه
۲ الحاج المولی أحمد النراقی بن الحاج المولی مهدی النراقی المذکور آنفا، کان کوالده جامعا للفنون مفتیا مجتهدا مرجعا للتقلید و الفتیا، تلقی العلوم العقلیه، توفی فی سنه ۱۲۴۴ أو ۱۲۴۵ ه
و ینقل العلاّمه الطهرانی فی کتابیه (الکرام البرره) و (نقباء البشر) عن کتاب (لباب الالقاب) للمرحوم المولی حبیب اللّه الکاشانی اسماء جماعه من أهل العلوم العقلیه فی القرنین ۱۳ و ۱۴ فی کاشان، یبدو من ذلک أن کاشان کانت حتی العهد القریب من مراکزالعلوم العقلیه، و الظاهر أن اشاعه العلوم العقلیه فی کاشان کانت بسبب النراقیین.
۳ المیرزا مهدی بن المیرزا هدایه اللّه الشهید المشهدی، کان هذا الرجل من مشاهیرالفقهاء و المعروفین من علماء ذلک العصر، و کان فی الفقه و الاصول من تلامذه الوحیدالبهبهانی، و معاصرا للسید مهدی بحر العلوم و الشیخ جعفر کاشف الغطاء، کان اصفهانی الأصل، تعلم الحکمه من دراسات آقا محمد البید آبادی، و أقام فط المشهد المقدس، مدرّسا للفقه و الاصول و العلوم العقلیه، یذکره المولی علی النوری زمیله فی الدراسه لدی
…………………………
روضات الجنات: ص .۴۰۲
روضات الجنات: ص .۶۴۷
ریحانه الأدب: ج ۶ ص .۱۶۰
464

المرحوم البید آبادی، فی استفتاء من المیرزا أبی القاسم القمی کما فی الروضات بعنوان : المیرزا مهدی المشهدی، و کان عالما بالریاضیات تعلمها من الشیخ حسین العاملی المشهدی والد زوجته وجد أولاده، و أولاده المیرزا هدایه اللّه و المیرزا عبد الجوادو المیرزا داود، کانوا أیضا حکماء و الآخیران ریاضیین أیضا، استمرت الحکمه و العلوم فی اسره السید مهدی الشهید قرابه قرن و نصف قرن من الزمان، و المرحوم الحاج میرزاحبیب اللّه الرضوی المجتهد الحکیم العارف و الشاعر المشهدی المعروف المتوفی ۱۳۲۷ه کان حفیده أو سبطه، و کذلک المرحوم آقا بزرک الحکیم الشیهدی المشهدی استاذالفلسفه فی خراسان فی منتصف القرن الرابع عشر الهجری القمری المتوفی فی ۱۳۵۵ هکان حفیده أو سبطه و سیأتی ذکره.
کما المیرزا مهدی یدرّس اشارات الشیخ الرئیس و بعض کتب الریاضیات، ولد عام ۱۱۵۲ ه استشهد فی المشهد المقدس دفاعا عن حقوق الناس، مقاوما اختلاس نادرمیرزا، حفید نادرشاه، من أموال العتبه المقدسه الرضویه، علی ید نادر میرزا [۳۲]
الطبقه التاسعه و العشرون:
۱ میرزا حسن النوری بن المولی علی النوری، تعهد بالدراسه بعد والده، و شکّل حوزه لها أهمیتها، و ممن استفاد من دراساته کثیرا، المرحوم آقا علی المدرس الزنوزی، الطهرانی سیأتی ذکره حینما رحل الی اصفهان، و قد نقل الاستاذ جلال الدین همائی فی مقدمه کتابه ان بعض العلماء رجحوا الولد علی الوالد فی الفلسفه، و لیس الیوم لدینامنه اثر یذکر لیحکم له بذلک إلاّ أن تلمیذا کالسید علی المدرس شاهد صدق علی مراتب فضله. و علی أیه حال، فهو ممن له دور مؤثر فی نقل الفلسفه من السابقین الی اللاحقین.
۲ المولی اسماعیل بن المولی محمد سمیع الدرب کوشکی الاصفهانی المعروف بواحد العین، کان من أجلاء تلامذه المولی علی النوری و اساتذه الحاج المولی هادی السبزواری، کانت له حوزه دراسیه یعتدّ بها، له هوامش علی الاسفار و المشاعر للمولی
465

صدرا و شوارق اللاهیجی، و شرح لعرشیته، توفی سنه ۱۲۷۷ ه[۳۳] ۳ المولی عبد اللّه الزنوزی، هو الذی بعثه الحکیم النوری من اصفهان الی طهران بطلب من محمد حسین خان المروی، لتدریس الفلسفه فی مدرسته، و من حینه بدأت مرکزیه طهران للدراسه تقوی و تضعف مرکزیه اصفهان لذلک.
درس المقدمات فی آذربایجان کما ذکر ابنه آقا علی المدرس ثم ذهب الی کربلاءالمقدسه و تمتع بدراسه الفقه فی حوزه المرحوم صاحب الریاض، ثم رجع الی قم المقدسه فتمتع بحضور دروس المیرزا القمی المجتهد المعروف (صاحب القوانین) ثم رحل الی اصفهان فتعلم الحکمه بحضور دروس الحکیم النوری، ثم انتقل الی طهران عام ۱۲۳۷ ه، و بعد عشرین عاما من التدریس، فی مدرسه مروی رحل الی جوار رحمه اللّه سنه ۱۲۵۷ ه[۳۴] ۴ المولی محمد جعفر اللنگرودی اللاهیجی، کان معاصرا للمولی عبد اللّه الزنوزی و تلمیذا للسید أبی القاسم المدرس الاصفهانی و المولی محراب الگیلانی، لا سیما المولی علی النوری، أثره المعروف (شرح المشاعر) للمولی صدرا، طبع أخیرا بمناسه المئهالرابعه لمیلاد المولی صدرا مع مقدمه بالانجلیزیه بقلم الدکتور السید حسین نصر و مقدمهبالفارسیه بقلم الاستاذ جلال الدین همائی، و مقدمه بالفارسیه أخری بقلم الاستاذ السیدجلال الدین اشتیانی، و له بالاضافه الی شرح المشاعر هوامش علی شرح التجریدللقوشجی و حاشیه الخفری علی شرح التجرید للقوشجی ألفها أیام السلطان محمد شاه القاجاری عام ۱۲۵۵ ه
لا نعرف تاریخ وفاته، و کتب همائی یقول: کانت وفاته قبل عام ۱۲۹۴ ه علی التحقیق.
و العجیب أن المرحوم العلاّمه الطهرانی الشیخ آقا بزرک فی کتابه (الکرام البرره فط
466

علماء القرء الثالث بعد العشره ص ۲۳۹ و ص ۲۵۷) یذکر ثلاثه حکماء معاصرین باسم واحد من گیلان: الشیخ جعفر اللاهیجی و الشیخ محمد جعفر اللنگرودی و الشیخ محمدجعفر اللاهیجی، شرح المشاعر و کتب هوامش علی الهیات شرح التجرید.
و من المستبعد جدا وجود ثلاثه حکماء بهذا الاسم فی عصر واحد من منقطه واحده.
۵ المولی آقال القزوینی هذا الرجل من افاضل تلامذه المولی علی النوری[۳۵] ، شکل حوزه عامره فی قزوین بعد رجوعه من اصفهان و اسرع الیه الفضلاء من کل مکان، کتب المرحوم آقا علی المدرس الزنوزی فی ترجمته الشخصیه انه رحل الی قزوین للاستفادهمن فیض دروس هذا الرجل، و هو من تلامذه المولی اسماعیل الاصفهانی اکبر تلامذهالمولی علی المنوری.[۳۶]
و بهذا الاعتبار یمکن أن نعده فی الطبقه الثلاثین من معاصری السبزواری، توفی فی ۱۲۸۲ ه[۳۷]
الطبقه الثلاثون:
۱ الحاج المولی هادی السبزواری، أشهر الحکماء الإلهیین فی القرن الأخیر بعدالمولی صدرا، ولد سنه ۱۲۱۲ فی سبزوار، کان له سبع سنین حین توفی والده، و لما بلغ العاشره ذهب للدراسه الی المشهد المقدس و اقام بها عشر سنین، حتی جذبته شهرهحکماء اصفهان الی تلک المدینه، و استفاد فیها مده سبع سنین من دراسات المولی اسماعیل الدرب کوشکی الاصفهانی، و ثلاث سنین من دروس الحکیم النوری، ثم رجع الی المشهد المقدس و تصدی للتدریس ثم عزم علی الحج الی البیت اللّه الحرام، و فی أیابه أقام ثلاث سنین بکرمان و حاول أن لا یعرف بها کی یرتاض و یربی نفسه فیها و لذلک قام فی کل تلک المده بمساعده خادم المدرسه فی خدمه الطلاب، حتی خطب ابنه الخادم
467

و تزوجّها ثم سافر الی سبزوار، و توقف بها أربعین عاما من دون أن یخرج منها حتی مرهواحده، و اشتغل بالقراء و البحث و التدریس و التألیف و العباده و رایضه النفس و تربیهالطلاب حتی الوفاه.
و لم یبلغ بعد الحکیم النوری أحد مبلغ الحکیم السبزواری فط تشکیل حوزه فلسفیهعامره و اجتذاب الطلاب من الاطراف و تربیتهم و نشرهم فی البلاد، و قد طار صیته فی جمیع أکناف ایران و أقسام من خارجها، و اسرع الیه طلاب الحکمه من کل مکان، و أصبحت سبزوار المدینه المتروکه الهادئه قبله طلاب الحکمه من أثر وجود هذا الحکیم العظیم بها.
کان کنت گوبینو الفیلسوف الفرنسی المعروف صاحب النظریه المعروفه فی فلسفهالتاریخ الوزیر المختار لفرنسا فی ایران علی عهد شهره الحکیم السبزواری، و کتب کتباعن ایران بعنوان (ثلاث سنین فی ایران) یقول فیه: «طبقت شهرته العالم حتی اقبل الیه طلاب کثیرون من الهند و ترکیا و الحجاز للاستفاده من دراساته الفلسفیه فی سبزواربمدرسته العلمیه»[۳۸] کان الحکیم السبزواری، حسن البیان و التقریر، و تدریسه کان عن شوق و جاذبیه، و کان بالاضافه الی مکانته العلمیه و الحکمیه، صاحب ذوق عرفانی عظیم، و صاحب مراقبه تعبد و انضباط و تدیّن سلکا الی اللّه.
و مجموعه هذه الاوصاف جعلت تلامذته یغرمون به فلا مثیل له فی جاذبیته فی التدریس و العلاقه بینه و بین طلابه، حتی کان بعض تلامذته یذکرونه بعد فتره زمینهأمتدت أربعین عاما، فیهیجون و یبکون لاجله.
تلامذته کما اطلعنا علیهم هم: ۱ المولی عبد الکریم خبوشانی (القوجانی) له حاشیه علی منظومه المنطق.
۲ میرزا حسین السبزواری المقیم بطهران استاذ المولی محمد الهیدجی و المیرزا
468

علی أکبر الیزدی المقیم بقم المقدسه[۳۹] ۳ الحاج میرزا حسین العلوی السبزواری المقیم بسبزوا، الذی لا مثیل له فی البحث و التحقیق .[۴۰]
۴ الحکیم عباس الدارابی استاذ الفلسفه الشهیر فی مقاطعه فارس[۴۱] ۵ الشیخ ابراهیم السبزواری استاذ شیخ الرئیس القاجاری[۴۲] ۶ الشیخ محمد ابراهیم الطهرانی الذی کان له مرسلات مع الحکیم السبزواری، و قدرآها العلامه الطهرانی عند الشیخ محمد جواد الجزائری.[۴۳]
۷ السید أبو القاسم الموسوی الزنجانی.[۴۴]
۸ السید عبد الرحیم السبزواری.[۴۵]
۹ المولی محمد الصباغ.[۴۶]
۱۰ الشیخ محمد رضا البروغنی استاذ الشیخ هادی البیرجندی[۴۷] ۱۱ المیرزا عبد الغفور الدارابی.[۴۸]
۱۲ المولی غلام حسین شیخ الاسلام المشهدی استاذ الحاج فاضل الخراسانی و آقابرزک الشهیدی المشهدی[۴۹] ۱۳ المیرزا محمد السروقدی استاذ الحاج فاضل الخراسانی و آقا بزرک الشهید المشهدی[۵۰]
469

۱۴ الشیخ علی الفاضل التبتی.[۵۱]
۱۵ میرزا آقا حکیم الدارابی.[۵۲]
۱۶ میرزا محمد الیزدی.[۵۳]
۱۷ الحاج میرزا أبو طالب الزنجانی.[۵۴]
۱۸ الحاج المولی اسماعیل العارف البجنوردی.[۵۵]
۱۹ الشیخ عبد الحسین شیخ العراقیین.[۵۶]
۲۰ میرزا محمد الحکیم الالهی.[۵۷]
أن اکبر حسنات الحکیم السبزواری، هو المرحوم الحکیم الربانی و العارف الکامل الالهی و الفقیه المعروف الآخوند مولی حسین قلی الهمدانی الدرجزینی قدس سره، هذاالرجل الکبیر و الکریم کان ابن فلاح طاهر الطینه، رحل من همدان الی طهران لطلب العلم، ثم جذبه صیت الحکیم السبزواری و شهرته، و جاذبیته المعنویه الی سبزوار، و اشترک فی حوزه ذلک الحکیم مده لا أعلم تاریخها و مقدارها، ثم تشرف الی العتبات المقدسه، و دخل فی زمره طلبه استاذ المتأخرین الحاج مرتضی الانصاری (رحمه اللّه) لاکمال العلوم الشرعیه.
و فی تلک الایام تشرف بلقاء الآقا سید علی الشتوشتری و طوی مراحل السیرو السوک الی اللّه لدی هذا العالم الجلیل، و توصل هو الی مقام من الکمال و المعرفه لا یعرف له مثیل إلاّ قلیلا.
و لو کان تلامذه حوزه الحکیم السبزواری یفتخرون بالحضور فی تلک الحوزه، فان تلک الحوزه تفتخر بحضور رجل کهذا.
470

ان حوزه دراسه المرحوم الآخوند مولی حسین قلی، کانت حوزه تربیه أکثر من التعلیم، حوزه لتربیه الانسان الأکثر کمالا، و قد تخرج فی هذه الحوزه رجلا کبار، یمکن معرفه سعه رقعه هذه التربیه من خلال مطالعه مواضع متفرقه من کتاب (نقباءالبشر) .
و یستفاد من المصدر و الاسناد المنشوره بشأن السید جمال الدین الأسد آبادی المعروف بالافغانی[۵۸] ان السید استفاد من الحضور لدی شخصین فی مده اقامته فی النجف بان السید جمال الدین کان مشتغلا، بالدراسه فی النجف الأشرف، و بالاضافه الی ما یستفاد من ذلک من بعض آثاره، و التصریح بان السید جمال الدین استفاد من دراسات هذین العلمین، یظهر أن السید کان یحضر فی العلوم العقلیه لدی ابن بلدته الآخوند الهمدانی، و علی هذا فالسید جمال من تلامذه تلامذه الحکیم السبزواری.
و حسب المصادر الموجوده کان السید جمال الدین فی مده اقامته فی النجف الأشرف مع السید سعید الحبوبی و السید أحمد الکربلائی الطهرانی من تلامذه الآخوند الهمدانی المعروفین، بالخضوع و سلوک مراحل السیر الی اللّه، و کانت بینهم صداقه قویه[۵۹] ، و هذاجانب من جوانب شخصیه هذا الرجل الخارق للعاده، و بعد جدید من أبعاد حیاته، لم نرأحدا قد تنبه الیه.
کان الحکیم السبزواری ینظم الشعر بالفارسیه و العربیه، و کنی نفسه فی الشعر الفارسی بکلمه (أسرار) فهو و ان کانت له اشعار غیر قویه فی القسمین العربی و الفارسی، إلاّ أنه له أشعارا فی القسمین أیضا کمال الجمال و النظم.
توفی الحکیم السبزواری سنه ۱۲۸۹ ه فی حاله من الغیبوبه و اللاّوعی، و نظم أحدتلامذته بیتین یؤرّخ بهما وفاه الاستاذ الحکیم قال فیهما ما معناه:
471

لما مضی (أسرار) من هذی الدنی*بلغ الأنین من الثری للعرش قد قلت فی تاریخه أن أرّخوا : *بلغ الحیاه لم یمت (أسرار) : (۱۲۸۹ ه)[۶۰]
۲ آقا علی الزنوزی المعروف بآقا علی حکیم و آقا علی المدرس، ابن المولی عبد اللّه الزنوزی المذکور آنفا، و هو من الاساتذه النوادر فی القرن الأخیر، ولد فی اصفهان عام ۱۲۳۴ ه أی قبل رحله والده من أصفهان الی طهران بثلاث سنین، استفاد کثیرا من علومه الشرعیه و العقلیه من والده، ثم هاجر الی العتبات المقدسه لتکمیل دراساته، ثم رجع الی اصفهان و تمتع بالحضور لدی دراسات المیرزا حسین النوری ابن المولی علی النور، ثم ذهب الی قزوین و استفاد من دروس المولی آقا القزوینی، ثم رجع مره اخری الی اصفهان الی دروس المیرزا حسن النوری لاکمال دراساته، و أخیرا رجع الی طهران، و أصبح مدرس رسمیا فی مدرسه (سبهسالار) القدیمه[۶۱] حتی توفی طهران سنه ۱۳۰۷ ه
۳ آقا محمد رضا الحکیم القمشهای، کان من اعاظم و أساطین العرفاء فی القرون الأخیره، و هو من أهل مدینه (قمشه شهرضا) هاجر فی شبابه الی اصفهان للدراسهو تمتع بالحضور لدی المیرزا حسن النوری[۶۲] و المولی ممد جعفر اللنگرودی[۶۳] و تعهدالتدریس مده سنین فی اصفهان، و قبل عشره سنین من نهایه عمره هاجر الی طهران، و سکن فی مدرسه الصدر و تصدی للتدریس هناک، و استفاد منه عدّه من الفضلاء، و هی السنین التی ذاع فیها صیت المرحوم.
کان متواضعا عارفا، یأنس بالوحده و الخلوه مبتعدا عن المجتمع، و کان ثریا فی شباه، إلاّ أنه صرف ما یملکه من المنقول و غیر المنقول للمعوزین، فی سنین عجاف جافیه (۱۲۸۸ ه) و عاش فقیرا حتی نهایه عمره.
472

کانت ایام رحلته الی طهران ایام شهره آقا علی المدرس الزنوزی و المیرزا أبی الحسن جلوه، و مع أنه کن یذهب مذاهب المولی صدرا إلاّ انه درّس کبت ابن سینا و کسر بذلک مجالس دروس المیرزا أبی الحسن جلوه مع تخصصه فی فلسفه ابن سینا، حتی اشتهر: أن الجلوه سقط عن الجلوه أی الشهره و الصیت!.
لم یخرج الحکیم قمشه ای عن زیّ القرویّین، و لم یدخل فی زیّ العلماء أبدا، و قد نقل المرحوم جهان گیر القشقائی الذی کان تلمیذ الحکیم قشه ای قال: رحلت الی طهران بدافع شوق الاستفاده من دروس الحکیم قشه ای، و فی اللیله الأولی وصلتالیه فرأیته لیس فی غیر زیّ العلماء و انما یشبه بائعی الاقمشه القرویه (قریه: سده، من قری اصفهان) عرضت علیه جاجتی فقال : میعادی معک بکری فی الخرابات، و هی محل خارج خندق طهران القدیم، و کان هناک مقهی لدرویش، ذهبت بکری مع کتاب اسفار المولی صدرا، فرأیته فی خلوه علی حصیر، فتحت الکتاب فقرأ منحفظه، ثم أخذ فی تحقیق المطلب، فرأی الحکیم فیّ حاله من الوجد و الطرب، فقال: أجل!أن حراره الخمره تستبدّ بالابریق فتکسره![۶۴] کان الحکیم قمشه ای ذا ذوق شعری قوی، و یکنی نفسه فی الشعر الفارسی بکلمه (صهبا) توفی عام ۱۳۰۶ ه فی حجرته فی المدرسه فی وحده و خلوه و سکون، و کان یوم وفاته مصادفا لوفاه مفتی البلد الکبیر المرحوم الحاج المولی علی الکنی، و قامت ضجهفی البلد لوفاته، و لم یطّلع أحباؤه علی وفاته إلاّ بعد ساعات من ذلک، فسارعوا الی تجهیزه و دفنه فوق رأس المرحوم الکنی[۶۵] مات الحکیم السبزواری کما عاش وحیدا، و عاش کما قال هو فی بیت من الشعرمعناه:
هنیئا لأرباب النعیم نعیمهم*و أما أنا فأرید زاویه و الخرابات لیست قلیله!
473

و قد اهتم الحکیم قمشه ای بتربیه تلامذه کثیرین منهم:
آقا میرزا هاشم الأشکوری، و آقا میرزا حسن الکرمان شاهی، و آقا میرزا شهاب النیریزی، و جهان گیر خان القشقائی، و الآخوند المولی محمد الکاشی الاصفهانی، و المیرزا علی أکبر الیزدی و کان مقمیا فی قم المقدسه، و الشیخ علی النورط مدرس مدرسه المروی المعروف بالشیخ علی شوارق، و المیرزا محمد باقر الحکیم و المجتهدالاصطهباناتی، و کان مقیما فی النجف الأشرف و قد قتل فی الحرکه الدستوریه (المشروطه) و دفن فی اصطهبانات، و الحکیم صفا الاصفهانی الشاعر العراف المعروف، و الشیخ عبد اللّه الرشتی الریاضی، و الشیخ حیدرخان النهاوندی القاجاری و المیرزاأبو الفضل کلانتر الطهرانی، و المیرزا سید حسین الرضوی القمی، و الشیخ محمودالبروجردی، و المیرزا محمود القمی.[۶۶]
۴ میرزا أبو الحسن جلوه، و کان من مشاهیر استاذه و مدرّسی هذه الطبقه، درّس سنین طویله، و ربّی تلامذه کثیرین، ولد سنه ۱۲۳۸ ه و توفی فی سنه ۱۳۱۴ ه، کان المرحوم جلوه یدافع عن فلسفه ابن سینا، و لم یکن یعتقد بفلسفه المولی صدرا، و کان اصفهانیا هاجر الی طهران، و هو تلمیذ المیرزا حسن النوری و المیرزا حسن الجینی من تلمذه المولی علی النوری، قیل : ان جلوه جاء الی طهران لیذهب الی سبزوار لیستفید من دروس الحاج سبزواری و لکنه أعرض عن هذا و أقام بطهران، و دارت حوزه الفلسفه فی طهران فی أواخر القرن عشر و أوائل القرن الرابع عشر علی محور هؤلاء الثلاثه: جلوه، و الحکیم قمشه ای، و آقا علی المدرس، و الأخیران کانا متقدمین علی جلوه علمیا، و أکثرتلامذتهم مشترکون.
الطبقه الحادیه و الثلاثون:
المیرزا هاشم الاشکوری الرشتی، کان من استاذه الفلسفه و العرفان فی عره، و قد
474

تربی فی حوزه درساته المبارکه تلامذه کثیرون، و هو أحد الأرکان المتوسطه الناقلهللفلسفه و العرفان الی الطبقات الآتیه، کان شهرته بین معاصریه فی العرقان النظری، له هوامش علی مصباح الانس للفناری الذی هو شرح لمفتاح الغیب للقونوی، و هی مطبوعهو لکنها مع الأسف طبعه ردیئه تذهب بالعینین ثمنا لقراءتها!کان من تلامذه الحکیم قمشه ای و آقا علی المدرس و المیرزا جلوه، توفی فی سنه ۱۳۳۲ ه
۲ میرزا حسن الکرمانشاهی، معاصر الاشکوری، و هو تلمیذ الاستاذه الثلاثهالمذکورین آنفا، هو ایضا ممن ربی تلامذه کثیرین، و من أرکان انتقال الفلسفه الی الطبقات المتأخره، توفی فی سنه ۱۳۳۶ ه
۳ میرزا شهاب الدین النیریزی الشیرازی، تلمیذ الحکیم قمشه ای و المیرزا جلوه، وکانت له مهاره تامه فی الفقه و الاصول ایضا، و کانتله طول ممارسه فی العرفان النظری علی مسلک محیی الدین ابن العربی، أقام الحکیم النیریزی بمدرسه الصدر التی کانت قبلهم مقر استاذهم الحکیم قمشه ای، و اخذ فی البحث و التدریس و تربیهالتلامذه، له رساله فی«حقیقه الوجود»کانت موجوده لدی المرحوم الشیخ آقا بزرک الطهرانی.[۶۷]
۴ المیرزا عباس الشیرازی الدارابی المعروف بالحکیم عباس، کان من استاذهالفلسفه فی محافظه فارس، و هو تلمیذ الحکیم السبزواری، و قد ذکرناه، و کتب العلامهالطهرانی یقول: کان بارعا فی المعقول و المنقول، کتب الاسفار بخطه و کتب علیها هوامش لنفسه، و شرح دعاء کمیل، و قصیده میر فندرسکی، و من تلامذته الشیخ أحمد الشیرازطالنجفی المعروف بلقب (شانه ساز) و المیرزا ابراهیم النیریزی من مدرسی الحکمه فی شیراز[۶۸] ، و یقول العلاّمه الطهرانی: لا أعلم تاریخ وفاته، إلاّ أن فرصت الدوله الشیرازی کتب فی (آثار العجم) أن وفاته کانت فی سنه ۱۳۰۰ ه، و قبره بمقبره حافظ الشیرازی.
۵ جهان گیرخان القشقائی، اشتاق الی دراسه العلم فی کبره و تتبّع ذلک حتی أصبح
475

استاذ الفلسفه فی اصفهان، کان المرحوم القشقائی بالاضافه الی مکانته العلمیه و الفلسفیهنموذجا فی الوقار و الانضباط، و المتانه الاخلاقیه و التقوی، بقی الی آخر عمره فی ملابسه الأولی، و کان تلامذته یحبونه حبا جمّا، کان تلمیذ المرحوم آقا محمد رضا قمشه ای، و یحتمل أن یکون قد أدرک فی بدایه دراسته دروس المیرزا عبد الجواد الحکیم الخراسانی المقیم باصبهان و المولی اسماعیل الاصفهانی الدرب کوشکی[۶۹] ، ولد جهان گیرخان عام ۱۲۴۳ فی بلده دهاقان من قری اصفهان و توفی فی اصفهان سنه ۱۳۲۸و دفن بها و قبره فی مقبره (تخت فولاد) .
۶ الآخوند المولی محمد الکاشی المقیم باصفهان، معاصر جهان گیرخان و تلمیذالآقا محمد رضا قمشه ای، کان اقام بمدرسه باصفهان و بقی حتی آخر عمره دون زواج، مثل جهان گیرخان، و کان رجلا ریاضیاا له حالات عجیبه، کثیر من الأکابر کانوا من تلامذه منهم المرجع الکبیر المرحوم السید الحاج آقا حسین البروجردی[۷۰] و الشیخ حاج آقا رحیم أرباب[۷۱] ، توفی الآخوند الکاشی سنه ۱۳۳۲ فی اصفهان و دفن فی مقبره (تخت فولاد) قرب جهان گیرخان .
۷ آقا محمد باقر الاصطهباناتی، هو أیضا من تلامذه آقا علی الحکیمو الحکیم قمشه ای و المیرزا جلوه، ذهب لا کمال دراساته العقلیه الی العتبات المقدسه، و هناک درس علی لدیه العلوم العقلیه جماعه، منهم المحقق الکبیر المرحوم الحاج الشیخ محمد حسین الاصفهانی الغروی و المرحوم الحاج الشیخ غلام رضا الیزدی، قتل فی الحرکه الدستوریه (المشروطه) سنه ۱۳۲۶ فی اصطهبانات.[۷۲]
۸ المیرزا علی أکبر الحکمی الیزدی القمی، کان من تلامذه الأساتذه الثلاثهالمذکورین آنفا، بالا