خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل الشیخ الطوسی وتراثه الحدیثی :

الشیخ الطوسی وشخصیته العلمیه

یحتلّ الشیخ الطوسیّ ، المقام الأرفع ، بین الکبار من أعلام الشیعه ، وهو بلا ریب أعظم شخصیه علمیّه ، علی الإطلاق .
فلو تجاوزنا الأئمه علیهم السّلام ، فإنّ الشیخ الطوسی یحوز مرتبه خاصه بعدهم وقد اعتبره جمیع أعلام الشیعه : رئیسهم وإمامهم ، وزعیمهم .
فسمّاه العلّامه الحلیّ : شیخ الإمامیه ووجههم ورئیس الطائفه[۱] .
وعدّه العاملیّ والد البهائیّ : إمام وقته ، وشیخ عصره ، رئیس هذه الطائفه وعمدتها ، رئیس العلماء کافّهً[۲] .
وقال السماهیجیّ : شیخ الطائفه ورئیس المذهب إمام فی الفقه والحدیث [۳].
وقال الشیخ أسد الله التستری : رئیس المذهب ، شیخ الطائفه ، قدوه الفرقه الناجیه وبانی مبانی کلّ علم وعمل[۴] .
وقال السیّد حسن الصدر : إمام الفقه والحدیث والتفسیر والکلام ، لا نظیر له فی کلّ علماء الإسلام فی کلّ فنون العلم ، وصنّف کتباً لم یسبقه أحد فی الإسلام إلی مثلها [۵].

۱۳۹

وقد أفصح العلّامه بحر العلوم عن هذه الحقیقه بوضوح ، إذ قال : رافع أعلام الشریعه الحقّه ، إمام الفرقه بعد الأئمه المعصومین ، وعماد الشیعه فی کلّ ما یتعلق بالمذهب[۶] .
ومن هنا ، فبالرغم من وجود النوابغ الکبار ، والرجال الشهیرین ، والمحقّقین العظام ، والعلماء النابهین ، الذین برزوا طوال القرون العشره ، فی عالم التشیّع ، وملأوا الدنیا فکراً وعلماً ونوراً وضیاءً ، فإنّ لقب «شیخ الطائفه» الرنّان ، اختصّ بالشیخ الطوسی ، وهو الاسم اللائق به ، فقط ، دون مَنْ سواه .
وهکذا کلمه (الشیخ) إذا اُطلقتْ ، فهی تنصرف فی اصطلاح العلماء ، علی طول ألف عام ، إلی الشیخ الطوسیّ وتختصّ به .
وکذلک الکنیه (أبو جعفر) فهی فی بدایه الإسناد یقصد بها الإمام الباقرعلیه السّلام ، وفیما سوی ذلک فهی تنصرف الی أکبر شخصیته بارزه ، وهی الشیخ الطوسی ، مع أن المکنّین بأبی جعفر من علماء الطائفه عدیدون ، مثل : البرقی ، والبزنطی ، والصفار ، وابن الولید ، وغیرهم .
والغریب أن مصنّفی الکتب الأربعه الأصول عند الشیعه یکنّی کلّ منهم بأبی جعفر ، ومع هذا ، فهذه الکنیه تنصرف عند الإطلاق إلی الشیخ الطوسی .

معارفه ومؤلفاته :
إن الشیخ الطوسی هو مؤسّس فی کل فروع العلوم الإسلامیه ، ومشیّد مدرسه خاصّه به فیها ، وهو المخطط الأوّل لتنویع العلوم ، وتجدید بنائها ، وفرز اُصولها وتحکیمها ، وإبرازها بالأشکال النهائیه بعد جهود الشیخ المفید والسیّد المرتضی بحیث أصبحت مؤلفاته هی المنبع ، واسلوبه هو المتّبع ، لمن تلاه من

۱۴۰

العلماء ، وسنوضح بعض هذا ، فیما یلی :

۱ فی تفسیر القرآن :
ألّف الشیخ الطوسی أوّلَ تفسیر لکامل القرآن ، وجامع لفنونه ، وبشکل مفصّل ، وقد اقتدی المفسّرون بمنهجه فی العمل ، ولم یسبقه إلی هذا الشکل من التفسیر سابق فی الإسلام .
فالعلماء السابقون ، کانوا یفسّرون القرآن کلٌّ حسب تخصّصه العلمیّ ، وکانوا علی الأکثر محدّثین ، یفسّرون القرآن بالمنهج الأثری بإیراد ما یروونه فی ذیل الآیات المفسّره لها مع ذکر أسانیدهم إلیها ، کالطبری وابن أبی حاتم ، وأضرابهما .
ومنهم أدباء علی اختلاف فروع الأدب ، فکانوا یفسّرون القرآن لغویاً ، أو إعرابیاً ، أو بلاغیاً ، مثل : ابی عبید ، وابی عبیده ، والأخفش ، والزجّاج ، وغیرهم ، ممن ألّف فی : إعراب القرآن ، وغریب القرآن ، ومعانی القرآن ، ومجاز القرآن ، ومشکل القرآن ، ونحو ذلک .
حتی السیّد الشریف الرضی ، الذی ألف تفسیراً کبیراً ، وفی غایه الجوده ، ومن أحسن التفاسیر فی فهم الآیات ، فإنّه یتعرّض فی الأکثر للبحوث الأدبیّه .
واسم تفسیر السید الرضیّ : «حقائق التأویل» ومن المؤسف أن الموجود هو فقط الجزء الخامس منه ، ویشتمل علی تفسیر سوره آل عمران ، والنساء ، وطبع فی النجف الأشرف ، ونسخه عتیقه مؤرخه بسنه (۵۳۳) من هذا المجلد ، محفوظه فی مکتبه آستان قدس رضوی فی مشهد .
وکفی هذا التفسیر عظمهً أن ابن جنی أستاذ الشریف الرضی قال فیه : «وصنّف کتاباً فی معانی القرآن الکریم یتعذّر وجود مثله . . .» نقله ابن خلکان فی وفیات الأعیان (۴/۴۵) ولاحظ شذرات الذهب (۳/۱۸۳) .
وقال الذهبی فی سیر أعلام النبلاء : له معانی القرآن ، ممتع ، یدل علی

۱۴۱

سعه علمه .
ولکنه کما أشرنا لیس کاملاً ، ولا جامعاً .
وأوّل من ألّف التفسیر فی الإسلام ، لکامل القرآن ، وجامع فنونه من القراء ات ، والأدب لغه وإعراباً وبلاغه والأحکام ، والعقائد ، مع حذف الأسانید المملّه ، والقصص المطوّله ، هو الشیخ الطوسی .
ولئن کان تفسیر (مجمع البیان) أحسن تفسیر وأجمعه بین التفاسیر الشیعیّه ، بل الإسلامیه قاطبهً ، فلیس إلّا لما ذکره مؤلّفه الطبرسی من اتباعه أُسلوب الطوسیّ فی التبیان ، وانتهاجه منهجه[۷] .
ومن أجل هذا نجد علماء العامّه ، فی کتب التاریخ والتراجم ، عند ترجمه الشیخ الطوسی ، ولو فی عدّه سطور ، یرکّزون علی ذکر تفسیره (التبیان) فیشیدون به من أجله :
قال ابن تغرّی بردی فی النجوم الزاهره (۵/۸۲) : فقیه الإمامیه الرافضه وعالمهم ، وهو صاحب التفسیر الکبیر ، وهو عشرون مجلده .
وقال الصفدی فی الوافی بالوفیات (۲/۳۴۹) : شیخ الشیعه له تفسیر کبیر عشرون مجلده .
وقال العماد الکاتب فی کتاب (دوله آل سلجوق) (ص۳۳) : وکان إمام الشیعه ، وهو الذی صنّف التفسیر ، ویسّر من اُمورهم العسیر .
وقال السبکی فی طبقات الشافعیه الکبری (۳/۵۱) وفی الوسطی أیضاً : فقیه الشیعه ومصنّفهم ، له تفسیر القرآن .
وقال ابن شهبه فی طبقات الشافعیه : (نسخه الظاهریه دمشق الورقه ۱۳۶) : ولأبی جعفر الطوسی تفسیر کبیر عشرون مجلّده .

۱۴۲

وقال سبط ابن الجوزی فی مرآه الزمان (النسخه المصوّره بمکتبه أمیر المؤمنین علیه السّلام فی النجف الأشرف المجلد ۱۲ الورقه ۱۱۷) : فقیه الإمامیّه صاحب التفسیر الکبیر ، وهو عشرون مجلّده .
وقال السیوطی فی طبقات المفسّرین (ص۲۹ رقم ۹۱) : له تفسیر کبیر ، عشرون مجلّده .
وکان الشیخ الطوسی قد ألّف التبیان فی بغداد ، کما جاء فی نسخهٍ من المجلد الأخیر منه ، جاء فیها : «وافق الفراغ من عمله یوم العشرین والواحد من رجب سنه ۴۴۱ ووافق الفراغ من تبییضه یوم الأحد الرابع عشر من جمادی الآخره من سنه ۴۴۴» .
فیکون الشیخ قد ألف الکتاب فی عام (۴۴۱) فی بغداد ، وبیّضه فی مدّه (ثلاث سنوات) هناک أیضاً .
وتاریخ کتابه النسخه هو (۲۶ جمادی الأولی عام ۵۸۱) وهی محفوظه فی مکتبه مسجد اُورخان ، من کتب خراج جی اوغلو رقم ۱۲۹فی مدینه (بورسه) فی ترکیا[۸] ، وقفتُ علیها عام (۱۳۸۸) حیث سافرت إلی ترکیا للمرّه الثانیه ، موفداً من قبل مکتبه أمیر المؤمنین علیه السّلام لزیاره المکتبات والبحث عن المخطوطات النفیسه وتصویرها .
ومن حسن الحظّ ، فإنّ نسخاً قیّمه قدیمه من التبیان ، لا تزال موجوده فی مکتبات العالم[۹] .

۱۴۳

ومع کل هذا ، فانّ گولد زیهر یقول فی (مذاهب التفسیر الإسلامی ص۳۰۴) : إن التّبیان مفقود رأساً ، ولیس له وجود ، ولم یذکر اسمه مَنْ ترجم للشیخ الطوسی!
وکذلک لم یذکر بروکلمان اسم هذا الکتاب فی (تاریخ الأدب العربی) إلّا أنّه عدّه فی الذیل (ص۷۰۵) فی مؤلّفات الشیخ الطوسی ، ونسب إلیه سهواً کتابین : أحدهما : (الفصول فی الأصول) والآخر (فصول الأحکام)!

۲ الفقه :
وفی الفقه ، فإنّ احتلال الشیخ الطوسیّ مقام الریاده والقیاده فیه أوضح من أن یبحث ، أو یکتب عنه!
حتی العامه الذین ذکروه فی کتب التاریخ والتراجم عرفوه بأنه:«فقیه الشیعه»[۱۰]

۱۴۴

و«فقیه الإمامیه»[۱۱] و«شیخ الشیعه وعالمهم»[۱۲] و«إمام الشیعه»[۱۳] وأمثال ذلک من الکلمات التی تدلّ علی هذه السمه .
لقد ألّف شیخ الطائفه فی فنون مختلفه من الفقه ، مؤلّفات لا تزال تحتل المواقع الهامه فی التراث الفقهی ، طوال ألف عام .

فأوّلاً : فی تنظیم نصوص الأحادیث ، بحیث یتألّف منها کتاب فقهیّ ، بعباره منسّقه ، ألّف کتاب (النهایه فی مجرّد الفقه) وهو عمل مبتکر لا نظیر له .
وکان هذا الکتاب قبل تألیف شرائع الإسلام للمحقق الحلی محور الدراسات الفقهیه لدی الحوزات العلمیه ، فکانوا یتدارسونه ویحفظونه علی الخواطر ، ویذکرونه فی الإجازات ، ویتداولونه بالقراء ات والبلاغات ، ویعملون علیه الشروح والتعلیقات ، لحلّ مشکلاته وبیان أسراره .
وقد شرحه ابنه الشیخ أبو علی ، ونظام الدین الصهرشتی ، وکذلک الإمام القطب الراوندی (المتوفی ۵۷۳) اعتنی به عنایه فائقه ، فشرحه مکرّراً ، فله (المغنی) فی شرح النهایه فی عشره مجلدات ، وشرح مشکلات النهایه ، وشرح ما یجوز وما لا یجوز من النهایه ، ونهیه النهایه .
وللمحقق الحلی شرح علی مشکلاته باسم «نکت النهایه» مطبوع مع (الجوامع الفقهیه) .

وثانیاً : وله فی تفریع الفروع الفقهیّه ، کتاب (المبسوط الکبیر ، فی مجلدات .

وثالثاً : وله فی الفقه المقارن بین المذاهب الإسلامیه کتاب «الخلاف» الذی لم یؤلّف قبله ما
یشبهه .

۱۴۵

ورابعاً : وفی الجمع بین الأخبار المختلفه فی الحکم ، ورفع الاختلاف بینها ، ودفع التعارض عنها ، والتوفیق بین مدالیلها کان له السبق ، فحلّ مشکلاتها بفکر صائب ومهّد للفقهاء والعلماء طرق الاستنباط ، ولا تزال آراؤه فی الجمع بین الأخبار معروضه فی أروقه الدروس ، ومتداوله بین الأعلام ، تحظی بالوضوح التامّ والقبول العامّ .
ومن هنا ، کانت القیاده والریاده فی الفقه ، من المسلمات له ، وکان الفقهاء والعلماء من بعده خرّیجی مدرسته الخالده .
وقد بلغ أمر استحواذ فقهه وعلمه علی مَنْ بعده ، الی حدٍّ بعید یکشف عنه ما نقله السید ابن طاوس (ت ۶۶۴) عن سدید الدین محمود الحمصی (ت ۶۰۵) قوله : «لم یبق فی الشیعه مفتٍ أو صاحب رأی»[۱۴].
ولعل السبب فی ذلک أحد الأمرین التالیین علی سبیل منع الخُلوّ :

۱ التزام الفقهاء بشکل یقینی بالمقدره العلمیه الفائقه لشیخ الطائفه فی الفقه ، بحیث استولت علیهم هیبه عظمته ، فهذا عبدالجلیل الرازی من علماء القرن السادس بقول فی کتابه «النقض» ص۱۵۹ : «أبو جعفر الطوسی معروف ومشهور . . . عظیم القدر ، رفیع المنزله ، وعلی قوله وفتواه الاعتماد التامّ» .

۲ ولعلّ التزام المشهور ، وعموم الشیعه ، بالشیخ الطوسی لم یدع مجالاً لعرض الآراء المخالفه له ، فقد کان عامه الطائفه یقدّمون الشیخ بحیث یعدّ أدنی مخالفه له تعدّیاً وإساء ه أدبٍ لساحه مقامه .
وحتی ابن إدریس المتوفی (۵۹۷ه ) الذی اشتهر عنه التطاول[۱۵] علی الشیخ

۱۴۶

۱۴۷

الطوسی ، لم یجرؤ علی مخالفته بصراحه ، بل یلجأ إلی الإعلان عن موافقه الشیخ کدلیل علی ما یراه ، بل عندما تکون المخالفه ظاهره ، یعتذر عن ذلک بإمکان توجیه الکلام بما یحصل معه الوفاق .
وقال العلامه الحلی فی مقدّمه «منتهی المطلب» : استفاد المتأخّرون من الشیخ الطوسیّ ، ولم یسجّلوا فی کتبهم آراء هم الخاصّه ، وإن کانت قلیله[۱۶] .
والفقهاء حتی فی عصر المحقق والعلّامه الحلّیین لم یذکروا اسم الشیخ ، عندما یتوقفون فی شی ء من فتاواه ، تأدّباً ، بل یذکرون الفتوی من دون نسبهٍ إلیه ، ثم یوردون ما یخدش فیه[۱۷] ، وعند الموافقه مع الشیخ فإنّ أکثر الکتب الفقهیه تبدأ

۱۴۸

المسائل الفرعیه برأی الشیخ ، أو تورد نصوصاً من کتبه فی عناوین المسائل .

۳ اُصول الفقه
وحسبنا فی هذا ، أنّ الشیخ ، کما صرّح به فی مقدّمه «العُدّه» ، هو أوّل من صنّف کتاباً مستقلاً [جامعاً] لبحوث هذا الفن ، وعلی هذا ، فلابدّ أن یکون قد ألّفه قبل تألیف المرتضی لکتاب «الذریعه» ، وإلیک نصّ عبارته فی العدّه : ولم یصنّف أحدٌ من أصحابنا فی هذا المعنی إلّا ما ذکره شیخنا أبو عبدالله [المفید]رحمه الله فی المختصر الذی له فی اُصول الفقه ، ولم یستقصه ، وشذّ منه أشیاء یحتاج الی استدراکها وتحریرات غیر ما حرّرها ، وإن سیّدنا الأجل المرتضی أدام الله علوه ، وإن کثر فی أمالیه وما یقرأ علیه شرح ذلک ، فلم یصنّف فی هذا شیئاً یرجع إلیه ، ویجعل ظهراً یستند إلیه[۱۸] .
والسیّد المرتضی ألّف الذریعه عام (۴۲۰ه ) فلابّد أن یکون تألیف الطوسی للعدّه قبل هذا التاریخ .
وقال العلامه بحر العلوم : إن کتاب العدّه هو أفضل کتاب مصنّف فی اُصول الفقه .

۴ علم الکلام
ویکفی فی علم الکلام أن الشیخ هو أفضل تلامذه مدرسه الشیخ المفید ومدرسه السیّد المرتضی ، وقد أمعن النظر فی نظریّاتهما ، وأسّس علیها بناء العقیده ، فی کتب عدیده ، وأفضلها ، بل أفضل کتب الکلام هو «التمهید» المتمیّز بالتفصیل ، ویسر التعبیر ، مع الدقه والتحقیق التام .
وقد ذکره العلامه الحلی وهو من أکابر المتکلمین بقوله : «هو المهذّب

۱۴۹

للعقائد ، ومهذّب فنون المعقول والمنقول[۱۹] وقال فیه ابن کثیر الدمشقی : «متکلّم الشیعه»[۲۰] .
وقال ابن حجر العسقلانی : له مصنفات کثیره فی الکلام علی مذهب الإمامیّه[۲۱] .
وحسبُه أنّ الخلیفه العبّاسی فی عصره القائم بأمر الله ، أسْنَدَ إلیه کرسیّ الکلام ، وهو لأرقی منزله علمیّه فی ذلک العصر[۲۲] .
وللأسف ، قد اُحرق هذا الکرسیّ ، فی شهر صفر عام ۴۴۹ فی سوق الکرخ ، بأیدی العامّه الغوغاء[۲۳] .

۵ الأدعیه والزیارات :
وحتی فی مجال الأدعیه والزیارات والأذکار ، نری الشیخ الطوسی ، إماماً مقدّماً ، فأقدم کتاب واسع جامع للموضوع هو کتاب : «مصباح المتهجّد وسلاح المتعبّد» الذی اعتمد علیه العلماء من بعده ، واتّبعوا منهجه ، حتّی أنّ السید ابن طاوس ، وهو المتخصّص بهذا الفن والمنقطع إلیه ، والمؤلّف لعشره من الکتب فیه ،

۱۵۰

جعلها تتمیماً لکتاب الشیخ ، وسمّاها «المهمّات لصلاح المتعبّد والتتّمات لمصباح المتهجّد» .
وهکذا «قبس المصباح» للصهرشتی تلمیذ الشیخ ، و«اختیار المصباح» للسیّد ابن باقی ، و«منهاج الصلاح» للعلّامه الحلی و«إیضاح المصباح» للسید علی بن عبدالکریم النیلی ، فکلّ هذه المؤلّفات مستلهمه من کتاب «المصباح» للشیخ الطوسی ومنتخبه منه .

۶ علم الحدیث
وفی مجال علم الحدیث ، أیضاً ، نجد اثنین من الکتب الأربعه التی هی أهم الکتب الحدیثیّه ، وهما : الاستبصار والتهذیب ، من تألیف الشیخ الطوسی .

۱ أما الاستبصار ، فموضوع کما أشرنا لبیان أوجه الجمع بین الأحادیث المختلفه ، وإثبات التوفیق بینها ، وهو موضوع لم یُسبق الشیخ الطوسیّ فی التألیف المنفرد فیه .

۲ وأمّا التهذیب ، فهو الجامع لمدارک الأحکام الفقهیّه وأدلتها من الحدیث الشریف ، فقد ظل معتمد الفقهاء فی هذا ، یرجعون إلیه فی مقام الاستنباط ، وهو معتمدهم فی الفتوی ، والشیخ کما سیأتی هو محور مداور الحدیث کما سیأتی .
وثالث الکتب التی ألّفها الشیخ فی الحدیث هو : کتاب الأمالی ، الجامع للأحادیث غیر الفقهیّه ، والمحتوی غالباً علی روایات حول العقیده والأخلاق والفضائل والتفسیر والتاریخ ، وکثیراً ما یُسند فیها إلی رواه من العامه .

۷ علم الرجال
إن اُصول الکتب فی علم الرجال ، عند الإمامیه ، هی أربعه ، وهی الجامعه لاُصول العلم ، وثلاثه منها من تألیف الشیخ الطوسی ، فعلی أقوال الشیخ وآرائه تعتمد المؤلّفات المتداوله فی هذا العلم ، ومنه تستقی .

۱۵۱

وأما فی الإجازات وسلاسل أسانید المحدّثین والرواه ، فإنها تنتهی جمیعاً إلی الشیخ الطوسی ، وتدور علی محور اسمه .
وإذا لاحظنا الإجازات نجد أن مَنْ أجاز أو ذکر طریقاً من طرقه ، فإنّما یوصلها إلی الشیخ الطوسی ، ویصرّح بانتهائها إلیه .
فهذا الشیخ ابن شهر آشوب ، یصرّح بذلک فی مقدّمه کتاب «معالم العلماء» وکتاب «مناقب آل أبی طالب» .
والمجلسیّ الأوّل ، یقول فی نهایه إجازته للآقا حسین الخونساری : وبهذه الطرق نروی مصنّفات مَنْ تقدّم علی الشیخ أبی جعفر ، من المشایخ المذکورین وغیرهم ، وجمیع ما اشتمل علیه کتاب «فهرست أسماء المصنّفین» وجمیع کتبهم وروایاتهم بالطرق التی له إلیهم ، وإنما أکثرنا الطرق إلی الشیخ أبی جعفررضی الله عنه ؛ لأنّ أصول المذهب کلّها ترجع إلی کتبه وروایاته .
وقال ابنه المجلسی الثانی : فأما أسانید کتب أصحابنا فأکثرها عن الشیخ أبی جعفر الطوسی[۲۴] .
وقال الشیخ أسد الله التستری : وإلیه ینتهی معظم الطرق التی علیها بُنیَتْ روایات الأصحاب وإجازاتهم[۲۵] .
ولعل السبب فی ذلک :

۱ لیس هو فحسب للشخصیّه العلمیه ، والموقع الاجتماعی الذی احتلها الشیخ .

۲ بل ، أیضاً لأنه مؤلّف لاثنین من أهم کتب الحدیث الأربعه ، التی هی معتمد الطائفه .

۳ وکذلک ، لأنّه ، ولتأخّره عصراً عن الشیخ الکلینی والصدوق ، فالأسانید

۱۵۲

والإجازات الموصوله بمشایخ هذین العلمین ، والمرفوعه منها إلی الأعلی ، فإنّما تبدأ أولاً بالشیخ الطوسیّ ، فله طرق معروفه إلی کل من الکلینی والصدوق ، فإیصال الأسانید إلیه یُغنی المتطلّب للطرق ، عن ذکر ما فوقه من الطرق الواضحه المشهوره .

۴ ثم إنّه مؤلّف لثلاثه من کتب الرجال الأربعه ، المتداوله بین الطائفه ، ونخصّ بالذکر بینها کتاب «الفهرست» الحاوی للأسانید إلی المصنّفات ورواه الحدیث عن الأئمه علیهم السّلام وأصحابهم ، بشکلٍ مضبوط وجامع .

۵ ولو اُضیف إلی ذلک ما جاء فی مشیختی التهذیب والاستبصار من أسانید الکتب ، فإنّ مجموع ذلک یکوّن مجموعه متکامله من الطرق والأسانید إلی کتب الحدیث والمصنّفات الشیعیّه ، بوضوح وتحدید تامّین .
إنّ هذه الاُمور التی ذکرناها ، سبّبت أن یحتلّ الشیخ الطوسی مرکز الأسانید ، وتتمحور عنده طرق الروایات ، وتجتمع علیه الإجازات ، ویتمیّز بذلک عن کل من النجاشی والمفید ، والصدوق والکلینی ، وکلّ الآخرین ، ویکون إلیه منتهی کل ذلک .

۱۵۳

[تهذیب الأحکام][۲۶]
أمّا (تهذیب الأحکام) فهو أحد الکتب الأربعه القدیمه المعوَّل علیها عند الشیعه الاثنی عشریه من لدن تألیفه حتّی الیوم .
قال شیخنا الإمام الطهرانی فی الذریعه[۲۷] «استخرجه مؤلّفه الشیخ الطوسیّ رحمه الله من الأصول المعتمده للقدماء التی هیّأها الله له ، وکانت تحت یده من لدن وروده إلی بغداد فی سنه ۴۰۸ه . حتّی مهاجرته منها إلی النجف الأشرف فی سنه ۴۴۸ه ، ومن تلک الأصول ما کانت فی مکتبه أستاذه الشریف السیّد المرتضی المحتویه علی ثمانین ألف کتاب کما هو مذکور فی التواریخ فی وجه تسمیته بالثمانینیّ ، ومنها ما کانت فی مکتبه (سابور) المؤسّسه للشیعه بکرخ بغداد التی لم تکن فی الدنیا مکتبه أحسن کتباً منها ، کانت کلّها بخطوط الأئمه المعتبره وأصولهم المحرّره ، کما حکیناه عن یاقوت الحموی فی (ج۲ ص۱۲۹) .
وقد خرج من قلمه الشریف تمام کتاب الطهاره إلی أوائل کتاب الصلاه بعنوان الشرح علی (مقنعه) أستاذه الشیخ المفیدرحمه الله الذی توفی سنه ۴۱۳ه ، وذلک فی زمن حیاه المفیدرحمه الله ، وکان عمر الشیخ الطوسی یومئذ خمساً وعشرین أو ستاً وعشرین سنه ، ثم تمّمه بعد وفاته .
وقد أنهیت أبوابه إلی ثلاثمائه وتسعین باباً ، وأحصیت أحادیثه فی ثلاثه عشر ألفاً وخمسمائه وتسعین حدیثاً ، وبعده ألّف الاستبصار» .

۱۵۴

وقد ذکرنا آنفاً أنه هو نفسه وصف کتابه (التهذیب) فی مقدمه کتابه الاستبصار ، وقد جمع فی کتابه هذا بین ما اختلف فیه وما اتفق علیه ، بخلاف کتاب الاستبصار الذی اقتصر فیه علی ذکر ما اختلف فیه من الأخبار ، وبیّن طریق الجمع والتوفیق بینها .
وقد عرَّف رحمه الله کتابه (التهذیب) والأسباب الباعثه لتألیفه فی مقدمته بقوله : «ذاکرنی بعض الأصدقاء أیّده الله ممن أُوْجِبُ[۲۸] حقّه بأحادیث أصحابنا أیّدهم الله ورحم السلف منهم ، وما وقع فیها من الاختلاف والتباین والمنافاه والتضادّ ، حتّی لا یکاد یتّفق خبر إلّا بإزائه ما یضادّه ، ولا یسلم حدیثٌ إلّا وفی مقابله ما ینافیه ، حتّی جعل مخالفونا ذلک من أعظم الطعون علی مذهبنا ، وتطرّقوا بذلک إلی إبطال معتقدنا ، وذکروا أنّه لم یزل شیوخکم السلف والخلف یطعنون علی مخالفیهم بالاختلاف الذی یدینون الله به ، ویشنّعون علیهم بافتراق کلمتهم فی الفروع ، ویذکرون أَنّ هذا مما لا یجوز أنْ یتعبّد به الحکیم ، ولا أنْ یبیح العمل به العلیم ، وقد وجدناکم أشدّ اختلافاً من مخالفیکم ، وأکثر تبایناً من مباینیکم ، ووجود هذا الاختلاف منکم مع اعتقادکم بطلان ذلک دلیل علی فساد الأصل! حتّی دخل علی جماعه ممن لیس لهم قوّه فی العلم ولا بصیره بوجوه النظر ومعانی الألفاظ شبهه ، وکثیر منهم رجع عن اعتقاد الحقّ لما اشتبه علیه الوجه فی ذلک ، وعجز عن حلّ الشبهه فیه .
سمعت شیخنا أبا عبدالله أیّده الله یرید المفیدرحمه الله یذکر أَنّ أبا الحسین الهارونی العلویّ کان یعتقد الحقّ ، ویدین بالإمامه ، فرجع عنها لمّا التبس علیه الأمر فی اختلاف الأحادیث وترک المذهب ودان بغیره لمّا لم یتبیّن له وجوه المعانی فیها ، وهذا یدل علی أنّه دخل فیه علی غیر بصیره واعتقد المذهب من جهه التقلید؛

۱۵۵

لأنّ الاختلاف فی الفروع لا یوجب ترک ما ثبت من الأصول .
وذکر (أی بعض الأصدقاء) أنّه إذا کان الأمر إلی هذه الجمله فالاشتغال بشرح کتاب یحتوی علی تأویل الأخبار المختلفه والأحادیث المتنافیه من أعظم المهمات فی الدین ومن أَقرب القربات إلی الله ، لما فیه من کثره النفع للمبتدئ ، والریّض فی العلم» .
ثم قال أیضاً فی المقدمه :
«وسألنی[۲۹] أنْ أقصد إلی رساله شیخنا أبی عبدالله[۳۰] الموسومه بالمقنعه ، لأنّها شافیه فی معناها ، کافیه فی أکثر ما یحتاج إلیه من أحکام الشریعه ، وأنّها بعیده من الحشو ، وأنْ أقصد إلی أوّل باب یتعلّق بالطهاره ، وأترک ما قدّمه قبل ذلک مما یتعلّق بالتوحید والعدل والنبوّه والإمامه لأنّ شرح ذلک یطول ، ولیس أیضاً المقصد بهذا الکتاب بیان ما یتعلّق بالأصول ، وأنْ أُترجم کلّ بابٍ علی حسب ما ترجمه ، وأذکر مسأله فأستدلّ علیها ، إمّا من ظاهر القرآن من صریحه أو فحواه أو دلیله أو معناه[۳۱]، وإمّا من السنّه المقطوع بها من الأخبار المتواتره ، والأخبار التی تقرن إِلیها القرائن التی تدل علی صحّتها ، وإما من إجماع المسلمین إنْ کان فیها أو إجماع الفرقه المحقّه ، ثم أذکر بعد ذلک ما ورد من أحادیث أصحابنا

۱۵۶

المشهوره[۳۲] فی ذلک ، وأنظر فی ما ورد بعد ذلک مما ینافیها ویضادّها ، وأبیّن الوجه فیها ، إمّا بتأویل أجمع بینها وبینها ، أو أذکر وجه الفساد فیها ، إمّا من ضعف إسنادها ، أو عمل العصابه بخلاف متضمّنها ، فإذا اتفق الخبران علی وجه لا ترجیح لأحدهما علی الآخر بیّنت أن العمل یجب أن یکون بما یُوافق دلاله الأصل وترک العمل بما یُخالفه ، وکذلک إنْ کان الحکم ممّا لا نصّ فیه علی التعیین حملته علی ما یقتضیه الأصل ، ومهما تمکّنت من تأویل بعض الأحادیث من غیر أن أطعن فی إسنادها ، فإِنی لا أتعداه ، وأجتهد أن أروی فی معنی ما أتأوّل الحدیث علیه حدیثاً آخر یتضمّن ذلک المعنی ، إما من صریحه أو فحواه حتّی أکون عاملاً علی الفتیا والتأویل بالأثر ، وإنْ کان هذا مما لا یجب علینا ، لکنّه مما یُؤنس بالتمسک بالأحادیث ، وأجری علی عادتی هذه إلی آخر الکتاب ، وأوضح إیضاحاً لا یلتبس الوجه علی أحد ممّن نظر فیه .
فقصدتُ إلی عمل هذا الکتاب لما رأیت فیه من عظم المنفعه فی الدین ، وکثره الفائده فی الشریعه ، مع ما انضمّ إِلیه من وجوب قضاء حقّ هذا الصدیق أیده الله تعالی .
وأنا أرجو إذا سهّل الله تعالی إتمام هذا الکتاب علی ما ذکرت ، ووفّق لختامه حسبما ضمنت أن یکون کاملاً فی بابه ، مشتملاً علی أکثر الأحادیث التی تتعلّق بأحکام الشریعه ، ومنبّهاً علی ما عداها مما لم یشتمل علیه هذا الکتاب ، إذ کان مقصوراً علی ما تضمّنته الرساله (المقنعه) من الفتاوی ، ولم أقصد الزیاده علیها لأنّی إن شاء الله تعالی إذا وفّق الله علی الفراغ من هذا الکتاب ، أبتدئ بشرح کتاب یجتمع علی جمیع أحادیث أصحابنا أو أکثرها مما یبلغ إلیه جهدی وأستوفی ما یتعلّق بها إن شاء الله» .
هذا ما ذکره الشیخ رحمه الله فی مقدمه کتابه (التهذیب) وقد أورد فیها کما قرأت

۱۵۷

الجمله الآتیه (وأجری علی عادتی هذه إلی آخر الکتاب) ولکنا نراه لم یستمرّ علی منهاجه الذی وعدنا به إلی آخر الکتاب ، فهو یحدّثنا فی مقدمه المشیخه التی وضعها فی آخر الکتاب بقوله الآتی : «کنّا شرطنا فی أوّل هذا الکتاب أن نقتصر علی إیراد شرح ما تضمّنته (المقنعه) وأن نذکر مسألهً مسألهً ، ونورد فیها من الاحتجاج من الظواهر والأدله المفضیه إلی العلم ، ونذکر مع ذلک طرفاً من الأخبار التی رواها مخالفونا ، ثم نذکر بعد ذلک ما یتعلّق بأحادیث أصحابنا ، ونورد المختلف فی کلّ مسأله منها والمتّفق علیها ، ووفینا بهذا الشرط فی أکثر ما یحتوی علیه کتاب الطهاره ، ثم إنّا رأینا أنّه یخرج بهذا البسط عن الغرض ، ویکون مع هذا الکتاب مبتوراً غیر مستوفیً ، فعدلنا عن هذه الطریقه إلی إیراد أحادیث أصحابنا رحمهم الله المختلف فیه والمتّفق ، ثم رأینا بعد ذلک أن استیفاء ما یتعلّق بهذا المنهاج أولی من الإطناب فی غیره ، فرجعنا وأوردنا من الزیادات ما کنّا أخللنا به ، واقتصرنا من إیراد الخبر علی الابتداء بذکر المصنف الذی أخذنا الخبر من کتابه ، أو صاحب الأصل الذی أخذنا الحدیث من أصله ، واستوفینا غایه جهدنا ما یتعلّق بأحادیث أصحابنا رحمهم الله المختلف فیه والمتفق ، وبیّنا عن وجه التأویل فی ما اختلف فیه علی ما شرطناه فی أول الکتاب ، وأسندنا التأویل إلی خبرٍ یقضی علی الخبرین ، وأوردنا المتفق منها لیکون ذخراً وملجأً لمن یرید طلب الفتیا من الحدیث .
والآن ، فحیث وفّق الله تعالی للفراغ من هذا الکتاب ، نحن نذکر الطرق التی نتوصّل بها إلی روایه هذه الأصول والمصنّفات ، ونذکرها علی غایه ما یمکن من الاختصار لتخرج الأخبار بذلک عن حدّ المراسیل وتلحق بباب المسندات ، ولعلّ الله أن یسهّل لنا الفراغ أن نقصد بشرح ما کنا بدأنا به علی المنهاج الذی سلکناه ونذکره علی الاستیفاء والاستقصاء بمشیئه الله وعونه» .
فنراه قد عدل رحمه الله فی خاتمه الکتاب عمّا وعدنا به فی المقدمه من البحث فی نوع التألیف وأسلوبه ، فلم یتقیّد بما تضمنه کتاب (المقنعه) واقتصر علی أحادیث

۱۵۸