خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل داشناک ها و سالدات ها؛ دو تیغه یک قیچی! ؛ سندی منتشر نشده از عصر مشروطه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل داشناک ها و سالدات ها؛ دو تیغه یک قیچی! ؛ سندی منتشر نشده از عصر مشروطه :

سال جاری مقارن با یکصدمین سالگرد مشروطیت است. مشروطه از مهم ترین رویدادهای دوران معاصر است که تاثیری عمیق و ماندگار بر سیاست و فرهنگ این دیار نهاده و از این نظر، نقطه عطفی در تاریخ کشورمان به شمار می رود. گذشت زمان، نه تنها از ضرورت و اهمیت بحث درباره آن نکاسته است بلکه امروزه، بسیاری از صاحب نظران، کاوش در ریشه ها و پیامدهای این رویداد بزرگ را برای اصلاح و ارتقای وضعیت حال و آینده این سرزمین، امری حیاتی می دانند.

زمانه نیز به نوبه خود می کوشد؛ پیرامون این واقعه مهم و تاثیرگذار، مباحث و مطالب روشنگری را تقدیم خوانندگان کند. از آن جا که در میان مواد و مصالح تاریخی موجود، اسناد مکتوب دست اول (نامه ها، تلگرافها، اعلامیه ها و…) از ارزش و اهمیت ویژه ای برخوردار است، در هر شماره، یک سند منتشر نشده تاریخی مربوط به عصر مشروطیت را همراه با توضیحات سودمند، پیش روی محققان و پژوهشگران قرار می دهد. از خوانندگان نکته سنج زمانه می خواهیم؛ چنانکه از این گونه اسناد و مدارک در اختیار دارند به دفتر ماهنامه ارسال نمایند تا به نام خود آنان در زمانه درج و منتشر شود.

توضیح سند

آنچه می خوانید؛ نامه یکی از اهالی استرآباد است که در تاریخ ۶ ربیع الثانی ۱۳۲۷ قمری، به مرحوم آیت الله العظمی آقا سید محمدکاظم طباطبایی یزدی مشهور به صاحب عروه مرجع بزرگ تقلید وقت نوشته شده است. این نامه، در شرح اوضاع اسفبار استرآباد، هرج و مرج و اغتشاش شدید حاکم بر آن پس از ورود مجاهدان وارداتی و داشناک های ارمنی به شهر، سلطه آنان بر دوایر دولتی و پیامدهای سوء آن مانند هجوم طوایف ترکمان و تحصن مردم در سفارت روسیه، ورود سالدات های روسی به شهر و… می باشد. (نویسنده، از بیم جان، نام خود را فاش نکرده است)

اغتشاش شدید حاکم بر شهر و پیامدهای سوء آن، چنان نویسنده را هراسان نموده که از آمدن سالدات های اجنبی به داخل شهر و برقراری امنیت نسبی زیر سرنیزه های آنان؛ خدای را سپاس می گوید! غافل از آن که این حادثه صرف نظر از تاثیرات مخرب آن بر اقتصاد و سیاست کشور حلقه ای از حلقه های به هم پیوسته و ظریف توطئه استعمار روس و انگلیس برای تجزیه ایران به مناطق نفوذ و اجرای قرارداد ۱۹۰۷ می باشد.

شهر مرزی استرآباد، به دلیل همجواری با روسیه تزاری، از اهمیت سوق الجیشی خاصی برخوردار بود؛ از این رو، تاخت و تاز ترکمان ها به آن، بهانه ای به دست قشون تزاری داد تا وارد خاک ایران شوند.

نامه فرمانفرما حاکم تبریز در مشروطه اول در تاریخ ۴ شوال ۱۳۲۵ ق به مستشارالدوله وکیل تبریز در مجلس شورای صدر مشروطه شاهدی بر این مدعا می باشد. فرمانفرما در این نامه، با اشاره به ماموریت سپهدار تنکابنی برای ایجاد نظم و امنیت در استرآباد؛ می نویسد: «شما سوابق دشمنی سپهدار تنکابنی با بنده را می دانید، در هیچ محفل و مجمعی نیست که از بنده سعایت نکند… این شخص و اسلافش سیصد سال است در تنکابن استبداد ورزیده و چه بسیار محظورات برای اهالی آن سامان از هر حیث فراهم نموده، ولی در مقدمه استرآباد باید رعایت حال او را کرد که بتوان از تنکابن یک فوج صحیح برای ماموریت استرآباد حاضر نماید و این همراهی نفعش بیشتر است، زیرا که ترکمان استرآباد را میدان تاخت و تاز خود کرده و تا با این واسطه برای همسایه مستمسکی به دست بیاید و از میان ببرد. خیلی اسباب شکست و وهن است.»^(۱)

نگرانی کسانی چون حاج شیخ فضل الله نوری و صاحب عروه از تندروی مشروطه خواهان سکولار و آشوبگر در کشور نیز در همین مساله بود که مبادا این غوغاگری های روزافزون، زمینه مساعدی برای قدرتهای سلطه جو فراهم آورد تا به بهانه حفظ امنیت و منافع اتباع داخلی خویش در حقیقت به منظور اجرای مواد قرارداد ننگین ۱۹۰۷ تجزیه ایران به مناطق نفوذ روس و انگلیس ایران را اشغال کرده و استقلال و تمامیت ارضی آن را به خطر اندازد و سرانجام، نه تنها سلطه «استبداد داخلی» تعدیل نشود، بلکه کشور لگدکوب «بیگانه» نیز گردد؛ چنان که سیر تاریخ مشروطیت، به استقرار دیکتاتوری وابسته رضاخانی انجامید.

خطر منجر شدن اغتشاشهای داخلی به تجاوز اجنبی مورد قبول و تصریح مراجع مشروطه خواه نجف نیز قرار داشت، چنان که در تلگراف مرحومان میرزا حسین تهرانی، آخوند خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی به مجلس شورای صدر مشروطه در تاریخ ۱۲ ذیقعده ۱۳۲۵ ق می خوانیم:

«…اغتشاشات داخله…، اعظم وسایل برای باز شدن پای اجانب به مملکت است…»^(۲)

در اواخر دوران استبداد صغیر که روس ها به پاره ای از مناطق شمالی کشور لشکر کشیدند؛ مرحوم صاحب عروه در تلگرافی به محمدعلی شاه، مراتب اعتراض خویش را اعلام کرد و شیخ فضل الله نیز نه تنها برای حفظ جانش از آسیب مخالفان، به سفارتخانه های اجنبی پناه نبرد بلکه در طول دوران مشروطه اول، نگرانی خود از گسترش هرج و مرج و آشوب در کشور و خطر سقوط آن در کام بیگانگان را فریاد کرد. تایید مشروط و جهت دار شیخ فضل الله از حکومت مرکزی وقت نیز به همین نگرانی بازمی گردد.

برای روشن ترشدن مفاد سند؛ توضیحی درخصوص سلطه مشروطه چیان تندرو بر استرآباد و هویت رهبر عملیات سیاسی و نظامی آنان پانوف بلغاری ضروری به نظر می رسد:

پانوف بلغاری و آشوب استرآباد

۱۶ محرم ۱۳۲۷ ق، معزالسلطان رشتی، حسین کسمایی، یفرم ارمنی و جمعی از تروریست های گرجی و قفقازی که کمیته ستار را در شهر رشت بنیاد نهاده و رهبری جنبش مشروطه را در اختیار گرفته بودند؛ با نقشه ای از پیش تعیین شده، آقابالاخان سردار افخم حاکم گیلان را به قتل رسانده و گیلان را به تصرف خود درآوردند. دو روز بعد، سپهدار تنکابنی که پس از سال ها خدمت به استبداد، با اشاره سفارت تزاری؛ به اردوی مشروطه پیوسته بود؛ از انزلی به رشت آمد و به مقام فرماندهی کل قوای مشروطه برگزیده شد. همچنین در پی ورود سپهدار به شهر، انجمن ایالتی تشکیل گردید و اعضای آن با عنوان تامین هزینه پیشبرد انقلاب و برقراری امنیت، به غارت ثروتمندان و مردم عادی شهر پرداختند.^(۳) همزمان با این امر، خوانین بختیاری از سهامداران شرکت نفت انگلیسی جنوب نیز در پوشش دفاع از مشروطه و حکومت قانون در استان اصفهان سر به شورش برداشتند. ستارخان و یارانش، با قیام «خالص و پرمخاطره» خویش در تبریز بر ضد قشون دولتی، افق بسته تاریخ مشروطه پس از انحلال مجلس شورای اول را گشودند اما با ورود سالدات های روسی به تبریز، مجبور به اختفا یا پناهندگی به کنسولگری عثمانی شده و در عمل از عرصه سیاست ایران خارج شدند. اینک نوبت عناصر مظنون به وابستگی به روس و انگلیس مانند سپهدار تنکابنی و سردار اسعد بختیاری بود که در رشت و اصفهان، پرچمدار قیام برای تجدید مشروطه شوند.

ابراهیم صفایی می نویسد:

«سپهدار به دعوت کمیته ستار و مجاهدان گیلان از انزلی وارد رشت شد و در میان استقبال پرشکوه مجاهدان و فریادهای زنده باد سردار آزادی خواه در منزل سردار منصور رشتی سکونت کرد. در همین اوقات چرچیل کاردار سفارت انگلیس هم به رشت آمده با سپهدار و سران قیام ملاقات و گفت وگوهایی محرمانه به عمل آورد. قنسول روس هم که با عملیات قیام کنندگان روی موافق نشان داده بود با چرچیل ملاقات و گفت وگو کرد و اعتماد قیام کنندگان بیشتر شد. پس از مراجعت چرچیل، سفارت روس اعلامیه ای صادر کرد و قیام اصفهان و گیلان را به رسمیت شناخت؛ سپس به بهانه همین قیام ها که با حمایت خودشان رونق گرفته بود قرارداد ۱۹۰۷ را مستند قرارداده؛ به عنوان وجود اغتشاش و ناامنی، روس ها در انزلی و انگلیس ها در بوشهر نیرو پیاده کردند. سران قیام گیلان کمیته انقلاب تشکیل دادند و کمیسیون های مختلفی درست کردند و به نام اعانه به عنف و زور، بیش از ۱۵۰ هزار تومان از مردم پول گرفتند و مقداری را بین خود تقسیم کرده؛ مقداری را هم برای خرج قشون کشی ذخیره نمودند.»^(۴)

به هرحال پس از فتح رشت؛ مشروطه خواهان دامنه اقدامات خویش را گسترش دادند و با اندیشه فتح دیگر نقاط به سوی پایتخت پیشروی کردند. عبدالحسین نوایی از هواداران جناح تندروی مشروطه که به گفته خود در نگارش تاریخ مشروطه سخت مرهون تقی زاده است با اشاره به سلطه مشروطه خواهان بر رشت و اطراف آن می نویسد:

«وضع مجاهدین در این هنگام بی اندازه شلوغ بود. غروری که بر اثر فتوحات پی درپی و غیر مترقبه برای ایشان پیش آمده بود؛ موجب گردید که به هیچ اصلی پابند نباشند و به اتکای مجاهد بودن، بر جان و مال و ناموس مردم دست تسلط یابند. یک بار چند نفر از مجاهدین خودسر یکی از کسبه را شب هنگام تیرباران کردند ولی وی نمرد و فردا خود را بر قنسولخانه روس رسانید و قنسول روس سران کمیته را سخت سرزنش نمود. با اینکه این گونه مطالب و اتفاقات در هر انقلابی پیش می آید ولی باز سران صالح کمیته از این وضع ناراضی بودند و به همین جهت می خواستند؛ برای تنظیم امور مجاهدین و مرتب کردن وضع ایشان قراری بدهند و چون خود اهل این کار نبودند به کمیته باکو [ در قفقاز] متوسل شدند. کمیته باکو هم یک صاحب منصب بلغاری را به نام پانوف به گیلان فرستاد.»^(۵)

حال ببینیم؛ کمیته سوسیال دمکرات با کوچه فردی را برای تنظیم امور و جلوگیری ازتندی ها و بی نظمی ها فرستاد؟ و پانوف بلغاری که بود؟

پانوف از اهالی بلغارستان و صاحب منصب قشون بود.^(۶) در گرماگرم مشروطه، در دفتر دو روزنامه به نام های رچ و روسکوپه سلوو منتشره در روسیه تزاری به عنوان خبرنگار کار می کرد.^(۷) او به گروه ادوارد براون و مستر لنچ وابسته بود که تقی زاده و یارانش را در دوران استبداد صغیر در اروپا می چرخاند. پانوف در زمان خبرنگاری خود در تهران، علاوه بر نگارش کتابی علیه محمدعلی شاه، چند خبر محرمانه که به گفته مطلعین، جعلی و ساختگی بوده، منتشر کرد. این اخبار، مبنی بر گفت وگوی شاه با کلنل لیاخوف و سفارت روس در ایران برای کودتا علیه مشروطه خواهان و تار و مار کردن آنها بود. پانوف اخبار را برای یک انگلیسی ساکن سن پترسبورگ فرستاد؛ او نیز نسخه های ترجمه شده را برای پروفسور براون در لندن ارسال کرد. این اخبار دستاویز خوبی برای براون و کمیته مشهور پرشیا کمیتی که مستر لنچ سرپرستی آن را بر عهده داشت؛ گردید. براون مضمون نسخه ها را به دو زبان روسی و انگلیسی در کتاب خود به نام شورش ایران به چاپ رساند. شیخ حسن نامی تبریزیان از کیمبریج نیز، نسخه ها را به فارسی ترجمه کرد و ترجمه خود را برای روزنامه شمس در استانبول فرستاد که روزنامه های دیگر فارسی زبان از آن رونوشت گرفتند. یک آزادی خواه روسی به نام م. پاولوویچ س. ایرانیسکی نیز نسخه روسی آن را در یک روزنامه روسی منتشر کرد،^(۸) و این در حالی است که به نوشته عبدالحسین نوایی آن خبرها، ساختگی و دروغ بودند.^(۹)

اقداماتی از این دست، به اخراج پانوف بلغاری عضو حزب سوسیال دمکرات روسیه و جاسوس انگلیس ها ^(۱۰) انجامید و سبب بازگشت دوباره او به روسیه شد. در آن زمان، محمدعلی شاه برای تامین مخارج دولتی و رفع مشکل اقتصادی دولت، در صدد استقراض از روس و انگلیس برآمد و در این باره گفت وگوهایی هم انجام داد. توفیق شاه در این زمینه، مشروطه خواهان را در تامین مقصود خویش که از پا درآوردن محمدعلی شاه