خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل کاوشی در باره «نیت »

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کاوشی در باره «نیت » :

«نیت » عنصری است که در زمینه و مسائل متعدد مباحث علمی و اسلامی مطرح می شود. علمای علم اصول، در یک تقسیم، احکام شرعیه را به دو دسته «تعبدیات » و «توصلیات » تقسیم می کنند و در این تقسیم، فارق اصلی بین این دو قسم را، عنصر «نیت » می دانند.

در مبحث معاد و چگونگی پاداش و کیفر الهی در روز رستاخیز نیز، که از مباحث علم کلام است، مساله نیت مطرح می شود. فلسفه اخلاق نیز مساله «نیت » را در ارزش گذاری اخلاقی مورد ملاحظه قرار می دهد.

«نیت » از دیدگاه خاصی، از مسائل علم النفس فلسفی و علم روان شناسی نیز محسوب می شود. «قصد و نیت » گاه به معنای توجه و التفات گرفته می شود و با توجه به این معنا، می توان گفت که مساله «نیت » در مسائل حقوقی و جزائی نیز به شکل خاصی مطرح گردیده است.

از آن جا که مساله «نیت » از جهات گوناگون در روایات اسلامی نیز مطرح شده است و این خود می تواند زمینه و راهگشای خوبی برای حل و طرح بعضی مطالب در مورد مساله «نیت » باشد، لذا مناسب است که دراین زمینه، بحث و تحقیقی مستقل صورت گیرد.

مفهوم نیت

واژه «نیت » در مقام استعمال ما فارسی زبانان، گاه به معنای اسمی به کار می رود و مراد از آن، غایتی است که فاعل از فعل خود آن را در نظر گرفته است. مثلا می گوئیم: «نیت شما در این حرکت چیست؟» و پاسخ داده می شود: «زیارت دوستان ». در این جا می توان گفت: «زیارت دوستان » نیت ماست. و البته این غیر از این معناست که بگوئیم: زیارت دوستان موضوع و متعلق نیت ماست. بنابراین، در این استعمال، «نیت » به معنای مصدری یعنی نیت کردن نیست،بلکه به معنای «منوی » است.

استعمال دوم «نیت » در معنای مصدر است که از آن فعل مشتق می شود. [لکل امرء ما نوی]. «نیت » در استعمال سوم، به معنای توجه، التفات و خطور ذهنی به کار می رود و غالبا در هنگام انجام عبادات مطرح می شود. مثلا به هنگام انجام نماز از کسی سؤال می کنیم: «آیا نیت کرده ای یا خیر؟» در این جا، مقصود این است که آیا شخص مذکور در ابتدای انجام نماز، خصوصیات فعل و قصد نهایی از آن، یعنی قرب الهی را به ذهن خود خطور داده است یا نه؟ به عبارت دیگر، مقصود از نیت کردن در این جا، توجه و التفات تفصیلی به فعل نماز و تعداد رکعات آن و این که به چه مقصودی بایستی به جا آورده شود، می باشد.

در واژگان عربی نیز، نیت به معنای متعدد به کار می رود: نیت مثل «خیفه »، مصدر است که افعال ماضی و مضارع «نوی »، «ینوی » از آن مشتق می شود. در کتاب المنجد آمده است: واژه «نیت » در کلام عرب، به معنای اسمی نیز به کار رفته و می رود، و لذا در لسان روایات، به صورت جمع یعنی «نیات » آمده است. ^(۱) اما در زبان عربی، «نیت » به معنای توجه و التفات به کار نرفته است، از این رو، باید گفت که استعمال این واژه در زبان فارسی به معنای توجه و التفات، غلط مشهور است.

به نظر می رسد، منشا این توهم این است که شارع اسلام، «نیت قربت » را در امتثال و قبولی احکام تعبدیه شرط کرده است و در بین فقها و اصولیین، بحث های گسترده ای پیرامون این که منظور از «نیت » در عبادات چیست؟ صورت گرفته است. بعضی بر این عقیده اند که مراد از نیت کردن «اخطار بالبال » است. از همین جاست که گاه به غلط، واژه «نیت » در معنای توجه و التفات به کار می رود. اما باید دانست که صاحب نظران فن، همگی بر این اعتقاد نیستند و شرط صحت نیت را، اخطار بالبال نمی دانند.

علم و میل در افعال ارادی: افعال ارادی انسان، تماما مبتنی بر دو مبدا علم و گرایش است. تحقق و وجود میل، همواره مستلزم صدور فعل نیست اما هر فعلی که از فاعل مختار – از آن حیث که مختار است – صادر می شود، متوقف بر تحقق دو عنصر علم و میل است. البته، این میل گاه مربوط به قوای نفسانی است و گاه مربوط به اعضای حسی و بدنی.

علم آفریننده میل نیست: بعضی چنین پنداشته اند که «علم » تصوری و تصدیقی و صرف توجه و التفات به یک عمل، خود موجد میل و رغبت است. اما در حقیقت چنین نیست. چرا که «علم » فی حد نفسه پدیده ای است که ذاتا جز خاصیت کشف و حاکویت، خاصیت دیگری ندارد. ^(۲) تنها نقشی که در این میان برای علم می توان قائل شد، این است که علم شرط بیدارشدن میل ورغبت نهفته درنفس است.به عبارت صحیح تر باید گفت که میل و رغبتی که در کمون نفس انسان نهفته است، برای تاثیر خود و وادار ساختن انسان به انجام فعلی، بایستی زمینه و موضوعی برای خود بیابد، این زمینه و موضوع در واقع به وسیله همان علم تصوری وتصدیقی که به واسطه بعد علمی وادراکی نفس حاصل می شود، تامین خواهد شد.

میل شدید و ضعیف: برای صدور یک فعل ارادی از انسان، مطلق علم و میل کافی نیست. گاهی انسان فعلی را تصور می کند و در ابتدا به مفید بودن انجام آن هم تصدیق می کند اما به محض مقایسه آن با افعال ارادی دیگر، از اقدام به آن کارمنصرف می شود. این جادرواقع،تصدیق واقعی وپایدار به مفیدبودن عمل حاصل نشده است. وقتی درجه علم ضعیف است، میل نیز به همان نسبت ضعیف تر خواهد بود. هر چه قدر علم، واضح تر و روشن تر باشد، میل نیز شدیدتر است.

جایگاه نیت

برای روشن شدن مفهوم و جایگاه حقیقی نیت در افعال ارادیی که در آن ها «نیت » وجود دارد مثالی طرح می کنیم: هنگامی که به شخصی سلام می کنیم، این سلام، ظاهری دارد و باطنی. باطن آن یعنی مقصود حقیقی از انجام این فعل، تنها و تنهابرای ماوخداوند معلوم است.فرض کنیم که این سلام کردن برای این است که به واسطه آن، به مقام و ریاستی برسیم. در این جا گفته می شود که این «سلام » به نیت رسیدن به ریاست و مقام، صورت گرفته است. آنچه مهم و مورد نظر ماست این است که ببینیم مفهوم نیت دراین سلام حقیقتا به چه معناست و از چه مقوله ای است و یا منشا انتزاع آن چیست؟

برای این منظور، به تجزیه و تحلیل عناصری که در صدور این فعل یعنی «سلام کردن » دخیل اند می پردازیم: در واقع قبل از بیان سلام، برای ما تصوراتی حاصل می شود. در بین خود این تصورات نیز، منطقا ترتیبی وجود دارد. نخست تصوری از مطلوب، یعنی ریاست و مقام در ذهن ما حاصل می شود. سپس، تصور «سلام » به عنوان وسیله ای برای رسیدن به مطلوب برای ما حاصل می شود. و سرانجام، تصدیق به مفید بودن «سلام » صورت می گیرد که این ها همه از مقوله علم اند. این علم – چنانکه گفتیم – هر چند خود، میل آفرین نیست، اما شرط جوشش میل به انجام عمل، یعنی سلام کردن است. این میل نیز وقتی شدید شد، نفس دستور انجام عمل را به اعضاء مربوطه یعنی دهان و لب و زبان و… می دهد که این همان مرحله اراده نفس است.

در این جا، نکاتی چند قابل توجه و دقت است و برای تبیین مفهوم حقیقی نیت بایستی مورد ملاحظه قرار گیرند:

۱- آیا قصد و اراده به یک معنا و حاکی از یک واقعیت اند؟ گاهی این دو به جای یکدیگر به کار می روند که خود حاکی از ترادف آن ها است.اما از سویی، گفته می شود که اراده همان واقعیت نفسانی قبل ازانجام فعل است، که گاه به «تصمیم و جزم » نیز نامبردار است. اما قصد چنین نیست. ممکن است ما از فاصله صد متری که شخص مذکور را می بینیم، قصد سلام داشته باشیم اما در اینجا هنوز اراده صادق نیست.

۲- در صورتی که قصد و اراده فرق دارند، ماهیت «قصد» چیست؟ آیا تصور و تصدیق از مقوله علم است یا همان میل است؟ ممکن است گفته شود قصد از مرتبه ضعیف میل، و اراده از مرتبه شدید میل و شوق اکید انتزاع می شود، اما این مطلب چنان که خواهیم گفت محل مناقشه است.

۳- «نیت » چیست؟ در همان مثال سلام کردن برای کسب ریاست، آیا نیت، همان علم تصوری یا تصدیقی است؟ آیا نیت داشتن به معنای توجه کردن نفس به مطلوب یعنی ریاست است؟ که در واقع این همان عنصر علم، یعنی تصور و تصدیق ذهنی است؟ آیا نیت، آن میل و کشش نفسانی به سوی مطلوب است؟ آیا نیت، در واقع همان مطلوب و غایت مورد نظر یعنی «منوی » است؟ و در این صورت، آیا «نیت » که بدان اطلاق می شود از حیث وجود خارجی آن است یا وجود ذهنی یا مطلقا؟

۴- آیا «نیت » در روان شناسی، همان «نیت » در اخلاق است؟ و در صورت اختلاف، تفاوت این دو در چیست؟

قصد و اراده

به نظر می رسد که قصد و اراده با یکدیگر تفاوت دارند و «قصد» متقدم بر «اراده » به معنای حقیقی آن است. فعل ارادی که از ما صادر می شود، به دنبال «قصد» و اراده صورت می گیرد و – چنان که اشاره نمودیم – اراده آخرین مرحله نفسانی نسبت به فعل است. البته در مقام استعمال، گاه اراده به جای قصد نیز به کار می رود:

[قصده ای اراده]

آنچه مشترک بین قصد و اراده است این است که هر دو متاخر از «علم » یعنی تصور و تصدیق اند. وقتی می گوییم: «من قصد کرده ام که به فلان مکان بروم » یعنی پس از تصور مکان مذکور، تصدیق به فائده رفتن نیز نموده، شوق پیدا کرده ام که بدانجا بروم. بنابراین، در مفهوم قصد، دو عنصر علم و میل مورد توجه هستند. در این جا معمولا کلمه «تصمیم » را به معنای قصد به کار می بریم. این تصمیم و قصد، بر همه مراحل تمایل نفسانی اطلاق نمی شود. چون گاه می گوییم: من فائده فلان کار را تصدیق می کنم و میل هم نسبت به انجامش دارم، اما هنوز تصمیمی در مورد آن نگرفته ام. این بیان، یا حاکی از این است که تصمیم امری غیر از خود علم و میل است و یا نشانگر این است که تصمیم تنها به مرحله شدید میل، که به دنبال آن اراده صورت می گیرد، اطلاق می شود.

نکته ای که باید بدان توجه نمود این است که اگرچه هر قصدی به دنبال تصور و تصدیقی صورت می گیرد، اما خود مفهوم علم در معنای «قصد» داخل نیست. به عبارت دیگر، علم از مبادی و مقدمات قصد و تصمیم است نه از اجزاء ماهوی آن.

اما در مورد اراده باید گفت که اراده ذاتا و ماهیه از مقوله میل نیست. چرا که میل نفسانی را نمی توان «فعل » نامید، اما اراده در حقیقت، یک فعل نفسانی است. اگرچه گاهی گفته می شود: «من اکنون به فلان چیز میل پیدا کردم » اما در واقع معنایش این نیست که نفس من در این لحظه خاص، میل را ایجاد کرد، بلکه در این جا «میل » یا به معنای «علم » و یا به معنای اراده به کار رفته است. یعنی منظور گوینده این است که «من حالا پی به فائده فلان کار برده، آن را تصدیق می کنم » و یا به این معناست که «من در این لحظه، اراده انجام فعل را کردم.» به هر حال، میل ایجاد شدنی نیست بلکه ظاهر شدنی است. اما اراده به نوبه خود فعلی است که از نفس صادر می شود. بنابراین، اگر «میل » در جمله مذکور به معنای واقعی آن ماخوذ باشد، مراد این است که در فلان زمان میل و گرایش من نسبت به پدیده ای خاص، بروز و ظهور پیدا کرد.

تسلسل ارادات مستلزم عدم وقوع فعل است

«اراده » اگرچه خود فعل نفس است و خود نیز یک فعل ارادی محسوب می شود، اما چنین نیست که خود، مسبوق به اراده دیگری باشد وبدین لحاظمتصف به وصف ارادی بودن شود. اگر هر اراده ای – از آن جهت که یک فعل ارادی نفسانی است – ضرورتا مسبوق به اراده قبلی باشد، بنابراین برای صدور هر فعل ارادی، لازم است در مرحله متقدم، بی نهایت اراده تحقق پذیرد واین خودبه معنای عدم صدور فعل از فاعل مرید است.

ماهیت نیت

مؤلف کتاب «دستور الاخلاق فی القرآن » در تعریف «نیت » چنین نوشته است: «نیت » به معنای وسیع آن، حرکتی است که از آن اراده نشات می گیرد چه برای تحقیق و چه برای احراز آن » ^(۳)

این تعریف اگرچه تا حدودی شاید صحیح باشد، اما چندان واضح و روشن نیست، یعنی تعریفی بسیار کلی است که وصف مانعیت را از دست داده است. زیرا، اولا: مراد از حرکت چیست؟ ثانیا: اگر نیت به معنای، منشا اراده باشد، این تعریف بر مبدا علم و مبدا میل نیز صادق خواهد بود و حال آن که نیت عنصری غیر از علم و میل به حساب آورده شده است. مؤلف مذکور سپس برای اراده، یک موضوع قریب و مباشر تعیین می کند که همان «عمل » است و یک موضوع بعید که بدان دو واژه «غایت » و «هدف » را اطلاق می کند. در نظر مؤلف، این موضوع بعید، دارای دو حیثیت است و با دو اعتبار، دو نام مختلف پیدا می کند: از حیث تصور و حالت عقلی صرف، «غایت » و از حیث این که قوه محرکه ای برای پدیدآوردن فعالیت و تحرک ماست، «دافع » بر آن اطلاق می شود.

آنچه در کلام فوق محل اشکال است همین است که گویا مؤلف مذکور برای عنصر علم و تصور ذهنی، خاصیت تحریک و انگیزندگی و خلاصه نوعی فاعلیت قائل است – کما این که بعضی گفته اند: العله الغائیه باعتبار وجوده الذهنی، عله فاعلیه لفاعلیه الفاعل – اما اشاره نموده ایم که علم و تصور ذهنی جز خاصیت کشف و حکایت، خاصیت دیگری ندارد و لذا حقیقتا متصف به وصف تحریک و انگیزندگی نمی شود. بنابراین، صورت ذهنی جز یک حالت عقلی صرف نیست و هم از این روست که جز «غایت و هدف » به چیز دیگری نام نخواهد شد. در سابق گفتیم که علم، در حقیقت، شرط بروز و ظهور امیال نهفته در کمون روح ماست و دافع و انگیزه برای حرکت و فعالیت ما همان امیال و گرایش های درونی است.

مؤلف مذکور سپس برای تقسیم نیت به اخلاقی و روان شناختی می نویسد: در هر عمل ارادی دو نظر و توجه وجود دارد: یک توجه و نظر بر خود عمل است و توجه و نظر دیگر به غایت. توجه اولی در واقع همان نیت روان شناختی است و علمای روانشناس نیز چنین نیتی را مورد بحث و بررسی قرار می دهند. نظر و عنایت دیگری که فاعل مرید در هنگام انجام فعل به سوی غایت دارد، نیت اخلاقی است که در حوزه علم اخلاق قرار می گیرد و