خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شخصیت و مکتب فقهی ابن ابی عقیل عمانی :

سخن در باره شیوه فقاهت فقهای پیشین، کاوشی همه جانبه و فراگیر را می طلبد تا روشن سازد مهم ترین داده های ذهنی -که بنیان فقه آنان را تشکیل می دهد و فقه این دوره را با فقه مرحله پیشین، یعنی مرحله فقه نقلی، جدا می سازد- چه بوده است.

ما در این بحث به دنبال دست یابی به نخستین نشانه های این دوران هستیم. به این منظور شخصیت فقهی یکی ازفقهای تابناک این طبقه و نخستین پیشروان فقاهت را مورد بررسی قرار می دهیم. همانان که از رهگذر آثار علمی ونگاشته های فقهی خود کوشیدند تا جریان فقه را سامان دهند و برای برخورداری فقه از شیوه و راهکاری کارآمد،مکتبی نوبنیاد را پایه گذاری کنند.

اگر بخواهیم اشاره را کنار گذاشته و به صراحت سخن گوییم با این سخن هم آوا هستیم که: حسن بن ابی عقیل فقیه عمانی نخستین کسی است که بنیاد اجتهاد و استدلال را ابداع کرده و فقه را پیراسته ساخته و در آغاز غیبت کبرا راه بحث از اصول و فروع را گشود.()

پس از مطالعه شخصیت او و سخنان علما در باره ایشان و نیز مشخص ساختن ابعاد نقش علمی ای را که این فقیه نامدار پایه گذار آن بوده، به این سخن باز خواهیم گشت.

نام و کنیه

نام این فقیه «حسن بن علی بن ابی عقیل عمانی حذاء» و کنیه او «ابومحمد» است.() نیز گفته اند: نام ایشان «حسن بن عیسی بن ابن عقیل عمانی» و کنیه اش «ابو علی» است.() البته این دو، نام و کنیه یک شخص است. برخی ازمحققان فن ضبط اسامی، نام و کنیه اول او را ترجیح داده اند؛ زیرا از نجاشی که در علم رجال از دیگران آگاه تر بوده، نقل شده است.() همچنین نجاشی از جعفربن قولویه، که معاصر عمانی است، این سخن را آورده است:«حسن بن علی بن ابی عقیل برایم نامه نوشت».() برخی از محققان نیز کوشیده اند() میان این دو نقل را جمع کنند.احتمال داده اند که عیسی جد او بوده و چون نسبت به جد شایع بوده، به جای پدر نام عیسی ذکر شده است. اما این جمع از دو جهت بعید به نظر می رسد:

۱. آنچه از سیاق عبارت دوم و نظایر آن متبادر است نسبت به پدراست نه جد.

۲.شیخ طوسی در دو جا از فهرست و یک جا از رجال خود ضبط دوم را تکرار کرده است. اگر مقصود او از عیسی جداو بود چرا – حت ی در یک جا – نسبت او را به پدرش نیاورده است؟! درحالی که می دانیم ضبط رجالیان مبتنی بردقت و تعیین است و اقتضا دارد که نام پدر ایشان ذکر شود نه جدش و حداقل لازم بود که متذکر شوند عیسی نام جداوست نه نام پدرش.

صاحب ریاض با احتمال بعیدی معتقد است که نام علی بن عیسی تصحیف شده است.() با توجه به جهت دوم درمناقشه پیشین این ادعا از اساس باطل است. با این توضیح بعید نیست که ضبط عیسی ناشی از سهو قلم بوده است.

اما در باره کنیه، مناسب تر با نام ایشان همان ابو محمد است نه ابوعلی؛ چنان که این احتمال نیز می رود که ایشان دارای چند کنیه بوده است.()

لقب ابن ابی عقیل

معروف در ضبط لقب و شهرت ایشان «عمانی» است.() به ضم عین و تخفیف میم، «عمانی» منسوب به «عمان» کشور معروف است.() اما صاحب ریاض آن را با تشدید میم (عمّانی) ذکر کرده و این ضبط را به مشهور نسبت داده است.() صاحب اعیان الشیعه این انتساب را بعید می داند؛ زیرا هیچ یک از علما آن را با تشدید ضبط نکرده اند.()

اما وجه اشتهار ایشان به «حذاء» روشن نیست. آیا این لقب خانوادگی ایشان بوده است یا آن که کفاشی در آغاز زندگی،شغل وی بوده یا نسبت به محل سکونت ایشان بوده است، چنان که همین لقب به همین مناسبت بر برخی اطلاق شده است؟()

طبقه و عصر ابن ابی عقیل

فقیه عمانی از فقهای غیبت صغرا به شمار می آید؛ زیرا با بخشی از آن معاصر بوده است. از این رو او را باید ازطبقه سه فقیه محدث دانست؛ یعنی کلینی (م ۳۲۹ق)، ابن بابویه قمی پدر شیخ صدوق (م ۳۲۹ه -) و ابن قولویه (م ۳۶۸ق).این مطلب به روشنی از اجازه کتاب ها و مصنفات ایشان به ابن قولویه – چنان که بیانش خواهد آمد – استفاده می شود.

اگر چه ما اطلاع روشن و مشخصی از دوران و میزان ارتباط ایشان با فقهای مذکور و هم عصر ایشان از یک جهت و باسفیران امام عصر (عج) از جهت دیگر نداریم، جز آن که مکاتبه ایشان با ابن قولویه و اجازه دادن روایت به او وخواندن مصنفاتش به ابن قولویه، به روشنی ارتباط و پیوند میان ایشان و علمای سایر شهرها و مراکز علمی را اثبات می کند به رغم آن که عمان با سایر مراکز و حوزه های ریشه دار تشیع فاصله داشته است.

از جهت دیگر نقش ایشان در اوضاع سیاسی و اجتماعی عصر و محیط درهاله ای از ابهام است. و به هرحال عمانی همزمان با فاصله زمانی میان نیمه دوم سده سوم و نیمه اول سده چهارم هجری بوده است.

محقق طباطبایی می گوید: عمانی جزء فقهای سده چهارم است و از او و ابن جنید – که معاصر او بود – به «قد یمین» یادمی شود و آن دو از بزرگان طبقه ششم به شمار می روند البته ابن ابی عقیل در طبقه بالاتری از او قرار دارد و او از مشایخ جعفر بن محمدبن قولویه (م ۳۶۸ق) است.()

نخستین کسی که به ابن ابی عقیل و ابن جنید صفت «قد یمین» را اطلاق کرد، فقیه نامور ابوالعباس بن فهد حلی درمقدمه المهذهب البارع است.

خانواده و تبار ابن ابی عقیل

ما از جزئیات درباره پدران و اجداد عمانی چیزی نمی دانیم؛ چنان که چیزی درباره نسل و فرزندان او هم نمی دانیم؛ جز آن که درکتاب الانساب سمعانی چنین آمده است:

گروهی به ابو عقیل مشهورند که از آن جمله اند: ابوعقیل یحیی بن متوکل حذاء مدنی که در مدینه می زیست آن گاه به کوفه نقل مکان کرد. عراقی ها از او روایت می کنند و او منکر الحدیث است. درسال ۱۶۷ ق از دنیا رفت.()

شیخ آقا بزرگ تهرانی قاطعانه معتقد است مقصود از ابن ابی عقیل جد عمانی است. سخن او چنین است:

جدش ابو عقیل و اسمش یحیی بن متوکل است. خزرجی در خلاصه تهذیب الکمال شرح حال او را آورده است ومی گوید: یحیی بن متوکل مولی «آزاد شده» آل عمر ابو عقیل مدنی، مصاحب بهیه بوده است و از او روایت کرده ووکیع از ابوعقیل روایت می کند.()

سید بحر العلوم با استدلال به گواهی طبقه و نیز موافقت کنیه و توصیف، همین مفاد را برداشت کرده و افزوده است:

مدنی الاصل بودن او با این مطلب «عمانی بودنش» منافات ندارد؛ زیرا خود آنان تصریح کردند که او از مدینه به کوفه منتقل شده است؛ چنان که احتمال می رود او یا فرزندانش از کوفه به عمان منتقل شده باشند.

اگر این برداشت را صحیح بدانیم چنین نتیجه خواهیم گرفت که خانواده عمانی، اصالتا مدنی بوده اند که ابتدا به کوفه و سر انجام به عمان منتقل شده اند.()

نیز در می یابیم که این خانواده جزء علما و محدثان بوده اند و قدح ونکوهش سمعانی در باره جد عمانی (ابوعقیل)زیانی نمی رساند؛ زیرا خود ابوعقیل (یحیی بن متوکل) بین جمهور فقها مشهور است. ابن حجر و دیگران از او یادکرده و او را تضعیف کرده اند که ظاهرا به علت تشیع او بوده است.()

به این برداشت اشکالاتی() وارد شده که عمده آنهاچنین است: نام یاد شده برگروهی – که مستشکل نام آنها رابرده است – منطبق است که غیر از یحیی بن متوکل اند. در پاسخ از این اشکال می توان گفت که این اسامی به طور کامل بر ویژگی های جد عمانی از نظر طبقه، نسب و لقب منطبق نیست؛ به ویژه آن که برخی از آنان – به حسب تتبع موارداحتمالی از طریق رایانه – در برخی از مصادری که در مناقشه مورد استناد قرار گرفته همچون رجال کشی یافت نشده است؛ چه، در رجال کشی نامی از ابو عقیل یحیی بن قاسم ازدی برده نشده و آنچه در آن آمده، ابوبصیری است که درمناقشه ادعا شده که اولی از او روایت کرده است. همچنین مستشکل به نقل از اکمال تالیف ابن ماکولا از ابو عقیل احمد بن عیسی یاد کرده است درحالی که ما دراین کتاب و نیز در بخاری که ادعا شده اکمال از آن نقل کرده به این نام برنخورده ایم؛ بلکه با توجه به اختلاف زیاد طبقه می توان قاطعانه مدعی شد که برخی از نام های مورد ادعای عمانی مورد نظر نیستند؛ همچون ابوعقیل هاشم بن بلال که از ابو سلام، خادم پیامبر (ص) نقل می کند!! یا ابوعقیل مضری که از اسامه بن زید یا سایر مذکوران روایت نقل می کند.

محیط عمانی

برخی از منابع در کنار خوارج و اباضیه که اکثریت این مناطق را تشکیل می دهند از وجود گروه شیعه در عمان یاد کرده اند.() و بی تردید عمانی درمیان اقلیت شیعه می زیسته است؛ جز آن که ما در باره ولادت و نشو و نمای او در این کشور چیزی نمی دانیم . شاید از نسبت او به عمان و عدم نسبتش به سایر کشورها می توان چنین برداشت کرد که محل تولد و رشد و بالندگی او عمان بوده است. حموی پس از توصیف عمان به کشوری پهناور که دارای زراعت وخرماست در توصیف آن می گوید:

بیشترین ساکنان آن، خوارج اباضیه اند و جز این مذهب تنها رهگذری غریب یافت نمی شود و آنان این مذهب راپنهان نمی کنند.()

از این رو در بررسی حیات عمانی به ویژه درباره رشد و تحصیل او با دشواری هایی مواجه هستیم با توجه به دوری عمان از مراکز علمی شیعی و اسلامی آیا عمانی به سایر مراکز علمی رهسپار شده و در آن جا به درجه علمی نایل شده است؟ اگر چنین است چرا این مطلب در زندگی نامه ایشان منعکس نشده است؟ چرا نامی از اساتید و شاگردانی که ازدانش او بهره جسته اند، برده نشده است؟ آیا او این مقام بلند علمی خویش را در وطن خود عمان، کسب کرده است؟ چگونه چنین امری ممکن است درحالی که اکثریت ساکنان آن خوارج بوده و طبق نظر حموی غیر از خوارج تنهارهگذری غریب یافت نمی شد، تا چه رسد به این که شیعه در آن جا دارای وجود علمی باشد و بتواند فقیهی چیره دست و متکلمی آگاه همچون ابن ابی عقیل تحویل جامعه دهد.

اگر این دو احتمال مردود باشد آیا می توان مدعی شد که او خود با تلاش شخصی این مراحل علمی و تحصیلی را ط ی کرده است؟ به هر حال مشخص ساختن مراحل شکل گیری شخصیت علمی عمانی از لابه لای کشف نشانه های وضعیت محیط و اجتماعی که او در آن می زیسته و از پایگاه علمی شیعه به دور بوده، کاری است که با پیچیدگی و هاله ای از ابهام روبه رو است.

از این گذشته، جا دارد به حقیقت مهمی دراین زمینه توجه کنیم و آن این که عظمت و جایگاه علمی عمانی اجازه ندادکه محیط عمان ایشان را در چنبره انزوا و جدا شدن از سایر شهرهای اسلامی و علمای آنها محدود سازد. این مطلب ازاجازه ای که عمانی برای جعفر بن محمد بن قولویه نگاشته استفاده می شود؛ زیرا حدس می زنیم طبق مقتضای عادت جاری در صدور اجازات میان علما، این اجازه بنا به درخواست ابن قولویه ازعمانی صادر شده است؛ به ویژه آن که توجه کنیم که در فاصله میان عمان و بغداد پس از انتقال ابن بابویه از قم به آن دور بوده است و نشان می دهد عمانی درمیان محافل علمی بغداد دارای شهرت وآوازه بوده است؛ به ویژه نزد امثال ابن قولویه یعنی استاد مفید که خودمفید فراوان از او تمجید کرده است.()

همچنین می توانیم شهرت عمانی را درمیان مردم و شهرهای شرق اسلامی دریابیم؛ زیرا نجاشی می گوید:

هیچ حج گزاری از خراسان نمی آمد مگر آن که نسخه ای از کتاب او به نام «المتمسک بحبل آل الرسول» را درخواست می کرده است.()

جایگاه علمی عمانی

فقها و رجالیان برتوثیق و ستایش جایگاه علمی و فضیلت عمانی اتفاق نظر دارند. در این جا بخشی از سخنان و گفتارآنان را که نشانگر بزرگی و عظمت شان وی است از نظر می گذرانیم:

نجاشی: «او فقیه، متکلم وثقه است… از استادمان ابوعبدالله «شیخ مفید» شنیدم که فراوان این مرد را می ستود.»()

شیخ طوسی:«او از متکلمان بزرگ و دارای مذهب امامی است.»()

محقق حلی او را در زمره کسانی یاد می کند که نقل از آنان را در میان صاحبان کتب فتوا – که اجتهادشان آشکار وفضیلتشان مشهور است – برگزیده است.

ابن ادریس:«او یکی از چهره های درخشان اصحاب ماست، مردی ثقه، فقیه و متکلم است و استاد ما مفید، فراوان اورا می ستوده است.»()

او درجای دیگر از عمانی چنین یاد می کند:«او از بزرگان اصحاب ما، صاحب تالیف و از متکلمان و فقهای مسلم است.»()

علامه حلی :«او در زمره متکلمان و فضلای امامیه است.» ()

ابن داود:«او از فقهای نامی و از بزرگان متکلمان امامیه است.»()

فاضل افندی: «شیخ اقدم معروف به ابن ابی عقیل فقیه بزرگ و متکلم چیره دستی است که آرای او در کتاب های علمای ما نقل شده و او از بزرگان اصحاب امامیه است.»()

سید بحر العلوم :«موقعیت این شیخ عظیم الشان در وثاقت، علم، فضیلت، کلام و فقاهت آشکار تر از آن است که نیازمند بیان باشد. اصحاب ما به نقل اقوال و ضبط فتاوای او عنایت ویژه داشته اند؛ به ویژه فاضلین و فقهای پس ازآنها. او نخستین کسی است که فقه راپیراسته و استدلال «دلیل عقلی» را در فقه به کار بسته است. در آغاز غیبت کبرا باب بحث از اصول و فروع را گشوده است. پس از او شیخ فاضل ابن جنید است. این دو از بزرگان طبقه هفتم فقها هستند؛البته طبقه ابن ابی عقیل از ابن جنید بالاتر است؛ زیرا ابن جنید از مشایخ و اساتید مفید است و عمانی از اساتید استاد مفید یعنی جعفر بن محمد بن قولویه است؛ چنان که از کلام نجاشی به دست می آید.()

محقق شیخ اسدالله تستری کاظمی :«فاضل، کامل، عالم، اهل عمل، نام آور، نامدار، فقیه، متکلم، متبحر، پیشگام،شیخ، چیره دست، با عظمت، ابو محمد یا ابوعلی حسن بن ابی عقیل است. خداوند برایش در بهشت بهترین جایگاه و نیکوترین مکان را قرار دهد.»()

سید حسن صدر :«شیخ، چهره تابناک و فقیه شیعه، متکلم، عالم به مناظره، سرآمد، یکی از ارکان دنیا،() بنیانگذاردر فقه، محقق در علوم شرعی، اهل دقت درعلوم عقلی، دارای کتاب های فراوان در تمام فنون اسلامی که به دانش فقه و علم به فروع مشهور است.»()

شیخ سلیمان ماحوزی: «او ثقه و از بزرگان علمای ماست.» ()

حاج شیخ عباس قمی: «عالم، فاضل، متکلم، فقیه، ثقه، جلیل القدر است.»()

آیت الله خویی: «شهرت عظمت جایگاه علمی و عملی ابن ابی عقیل درمیان فقهای نامدار، ما را از اطاله مقال و ارائه گفتار ایشان بی نیاز می کند.»()

شیخ حرعاملی: «عالم، فاضل، متکلم، فقیه، عظیم الشان و ثقه است.»()

محقق تستری: «در ستودن عمانی همین بس که مثل شیخ مفید، که در باره شخصیت ابن جنید بلکه شخصیت امثال صدوق ایراد هایی دارد، او را ستوده است.»()

صاحب زبده المقال او را در قالب این شعر ستوده است:

سبط ابی عقیل العمانی

عنه المفید افقه الاعیان؛()

سبط ابی عقیل عمانی مورد ستایش شیخ مفید نامدار ترین فقیه قرار گرفته است.

سرمایه علمی عمانی

از گفتار فقهای نامدار، جایگاه بلند ابن ابی عقیل عمانی برای ما روشن می گردد و تمام آنها به یکصدا او را به فقاهت واحاطه به علم کلام توصیف کرده اند. این سخنان به وضوح عمق دانش این فقیه را منعکس می سازد؛ زیرا بی تردیدمی بایست آثار طبیعی دانش به ای ن درجه از اصالت و عمق در لابه لای تالیفات ایشان به طور کامل تبلور یافته باشد، یاآن که در شخصی که از آبشخور علم او سیراب شده و از آن برگرفته، تجلی و ظهور پیدا کرده باشد.

این امر هرچند در آثار علمی ابن ابی عقیل – که در ادامه یاد می کنیم – متناسب با شخصیت علمی او انعکاس یافته است، اما چنین تناسبی میان سرمایه علمی عمانی و کسانی که از دانش او بهره گرفته و در حوزه درس او ظهور یافتند، دیده نمی شود؛ زیرا کتاب های شرح حال از مشخص ساختن شاگردان و راویان او سخنی به میان نیاورده اند، به استثنای نامه به فقیه نامدار ابن قولویه که در آن به او اجازه نقل کتاب هایش را داده و درراس همه آنها کتاب گران سنگ المتمسک بحبل آل الرسول قراردارد.()

اما ستایش فراوان شیخ مفید – بنا به نقل نجاشی – با این فرض که شیخ مفید او را درک کرده باشد دلالت برشاگردی شیخ مفید نزد او ندارد؛ زیرا ممکن است این ستایش به دلیل گزارش شخصیت عمانی از سوی استاد شیخ مفید یعنی ابن قولویه باشد. شاید راز اندک بودن شاگردان عمانی دور بودن او از مراکز مهم علمی همچون قم، ری، بغداد وخراسان بوده است، به ویژه دشواری شرایط محیط عمانی که به دلیل سیطره خوارج برکشور او، پدید آمده بود.بنابراین طبیعی بود که عمانی – با توجه به تنگناهای پیش گفته – تلاش علمی خود را متوجه تالیف کند.

منابع شرح حال عمانی بر وجود شماری از آثار فقهی و کلامی وی تصریح کرده اند و عمده تالیفات او دراین دو زمینه بدین شرح است:

۱.الکرو الفر. این کتاب درباره امامت است. نجاشی آن را نگاشته ای نمکین توصیف کرده است. شیوه عمانی دراین کتاب ذکر اصل مساله و تمام احتمالات و جوانب آن است.() این شیوه بحث که بندرت درکتب علمای ما یافت می شود، نشانگر ژرفا و مهارت وی در فن کلام و جدل است. اهمیت این کتاب تا بدان جاست که متکلمان از آن برای تدریس استفاده می کرده اند.

چنان که شیخ مفید باآن چیره دستی و مهارت در صنعت کلام به تدریس و بیان مقاصد این کتاب اشتغال داشته ونجاشی این کتاب را نزد مفید فرا گرفته است.()

با این حال مبدا فقدان این کتاب برای ما روشن نیست و همین اندازه می دانیم که این کتاب به دست شیخ مفید وشاگردش نجاشی رسیده است.

۲. المتمسک بحبل آل الرسول.() این کتاب را به صورت گسترده درباره فقه استدلالی و فروع فراهم آورده است وبنا به گفته نجاشی، این کتاب میان شیعیان معروف بوده است؛ چنان که شیخ طوسی آن را کتابی نیکو و بزرگ خوانده است.() این کتاب با فاصله کوتاهی پس از نگارش اشتهار یافت و آوازه اش طنین افکند و هیچ حج گزاری ازخراسان نمی آمد مگر آن که این کتاب را درخواست می کرد و نسخه هایی را از آن می خرید.() این امر نشانگرجایگاه کتاب و منزلت مؤلف نزد شیعیان است. در دوران پس از آن نیز این کتاب مورد توجه و اهتمام فقها بوده و آنان به نقل اقوال و استدلالات و تفریعات آن توجه کردند. این امر در فقه ابن ادریس و علامه و محقق بیشتر از گذشته مشاهده می شود؛ زیرا دراین دوره تفریع و شاخ و برگ دادن به مسائل فقهی بسیار شده و فقه شیعه در برابر سایرمذاهب فقهی به ویژه در دوران فاضلین (علامه و محقق) از وسعت بیشتری برخوردار شد. درهمین دوره کتاب المتمسک، در میان کتاب های فقها از جایگاه و شهرت زیادی برخوردار می شود.علامه حلی (م ۷۲۶ق) در توصیف آن می گوید: «کتابی مشهور نزد ما است و ما اقوال آن را درکتب فقهی خود نقل می کنیم.»() دراین عبارت تصریح شده که این کتاب به دست علامه حلی رسیده و در زمان او مشهور بوده است و بنا به نقل از ابن ادریس(م ۵۹۸ق) این کتاب ارزشمند به دست او نیز رسیده است.()

موضوع کتاب – چنان که عبارت شیخ طوسی بدان تصریح دارد – مربوط به فقه استدلالی و جز آن است و بعید نیست که مؤلف برخی از مباحث اصولی یا کلامی را طبق شیوه قدما – چنان که توضیح خواهیم داد – درآن آورده باشد . بدین ترتیب دیدگاه های بلند این اثر فقهی گران سنگ درمیان فقهای متاخر و فقیهان پس از آنها همچون صاحب ریاض، مسالک، ذکری، حدائق، جواهر و سایر تالیفات فقها می درخشیده است؛ زیرا دیدگاه های دقیق و تفریعات باریک نگرانه و استدلال های محکم و درستی را درآن یافتند. این کتاب بسان بسیاری از میراث علمی ما پس از دوران علامه(م ۷۲۶ق) یا شهید اول (م ۷۸۶ق) – چنان که از ظاهر ذکری به دست می آید که این کتاب به دستش رسیده – از بین رفته است.

اخیرا با استفاده از رایانه، تمام دیدگاه های فقهی او از مهم ترین منابع فقهی استخراج و در مجموعه ای تحت عنوان «حیاه ابن ابی عقیل و فقهه» منعکس شده است.()

ما تنها به همین آثار علمی ابن ابی عقیل دست یافتیم و منابع تاریخی تصریح دارد که او در زمینه های فقه و کلام تالیفاتی داشته است اما نه نام آنها برای ما مشخص است و نه تعداد آنها و همه آنها به همراه میراث سایر قدما از بین رفته است. البته می توان به یقین ادعا کرد که این کتاب ها به پایتخت علمی آن روز یعنی بغداد منتقل شده است؛ زیرامؤلف آن اجازه نقل و روایت آنهارابه ابن قولویه داده و بدیهی است که معنای آن وجود این کتاب ها نزد ابن قولویه می باشد.

نقش علمی ابن ابی عقیل

شاید ترسیم ابعاد کامل نقش علمی و فقهی ابن ابی عقیل به صورت خاص برای یک پژوهشگر ناممکن باشد؛ زیراعمده آثار و تالیفات او در دسترس ما نیست و درصورت دست یابی به آنها، شناخت ابعاد مختلف حیات علمی اوممکن بود. به رغم دشواری گفته شده از باب ادای برخی از حقوق این فقیه بزرگ از لابه لای اطلاعات موجود گوشه هایی از حیات علمی او را بیان می کنیم.

بررسی اوضاع علمی در سده چهارم و پنجم نشان می دهد که میان پاره ای از علوم خلط و تداخل وجود داشته به گونه ای که مرزبندی میان آنها را دشوار می کند و مهم ترین آنها علوم شرعی(فقه و حدیث) و عقاید (کلام) است.این علوم ترسیم گر فرهنگ و شاخص علم درآن عصر بوده است. علم حدیث دراین میان از جایگاه ویژه و رسالتی مهم برخوردار بوده است؛ زیرا درسده چهارم مکتب حدیثی و محدثان برتمام زمینه های علمی اعم از کلام و تفسیر سایه افکنده بود و منهج آنها درعرصه علمی، حکومت داشته و بدان، جهت می داده است؛ به گونه ای که پیدایی هرمکتب فکری دیگر را درهم کوفته واجازه ظهور نمی داده است.

از جمله استوانه های این مدرسه حدیثی عبارتند از: ثقه الاسلام کلینی، ابن بابویه قمی و فرزندش شیخ صدوق و ابن قولویه. ثمرات علمی مکتب حدیثی درآن دوره اندک بوده و تالیفات علمای ما از چارچوب مکتب حدیثی خارج نشده است. نگاشته های فقهی، کلامی، تفسیری و حتی رجالی (چنان که با نگریستن در رجال کشی هویدا می شود) شاهد مدعا است. درچنین بستر علمی و حال و هوایی فقیه عمانی با عظمت علمی خود وارد صحنه شده و نخستین بذرهای نوپیدا درنوع نگرش فقهی و کلامی را می افشاند. از آشکارترین نشانه های این مرحله افزوده شدن عقل و نتایج آن به عنوان منابع اجتهاد درکنار دو کفه ترازو و ابزار آن یعنی کتاب و سنت است.

این امر در پیش روی فقیه، بلکه متکلم برای فهم ادله و برداشت از آنها افق های گسترده و وسیعی را می گشاید ونگرشی نو را در چگونگی تعامل با ادله و مراجعه به آنها را ترسیم می کند، که در نتیجه قدرت فقیه را در کنکاش های اجتهادی تقویت نموده و قابلیت استنباط و استخراج فروع از اصول و مقاصد فراگیر شریعت و نزدیک شدن تقریبی به درک مناط ها و مبانی واقعی احکام شرعی را میسر می سازد و بدین جهت توان او برای باز یافت نظایر و شبیه ها و به هم آمیختن قرائن به یکدیگر و نزدیک شدن به مذاق شریعت را دو چندان می سازد. دستاورد و فرجام این کار غنی سازی محتوایی فقه و پربارساختن آن به صورت عمومی است. این رکن اساسی و محور بنیادین را می توان در نقش علمی و نواندیشی فقیه عمانی بیان داشت. او می خواست فقه و کلام – به این اعتبار که آن دو، اساس و پایه های علم در آن دوره بودند – براین منوال حرکت کند و این دو دانش به دستاوردها و افق هایی دست یابند که کوشش محدثان وجوامع روایی آنها بدان راه نیافته است. فقیه عمانی در هردو زمینه فقهی و کلامی به دنبال تبلور این آرمان بود.

شیوه عالمان پیش از عمانی و هم عصر او در زمینه کلام غالبا برمحور شیوه روایی که در کنار آن آرا و اندیشه ها ارائه می شد، دور می زد و جز در زمینه هایی محدود و بسته، از آن تجاوز نمی کرد. این شیوه در میراث کلامی متکلمان آن دوره همچون کلینی دراصول کافی و ابن بابویه در الامامه و التبصره من الحیره و شیخ صدوق در التوحید و اکمال الدین تبلور یافته است.

اما عمانی شیوه کلامی خاصی را بنیان نهاد که عقل و رای درآن نقش محوری را ایفا می کرد. نجاشی درتوصیف کتاب و نیز شیوه او چنین آورده است:

کتاب او را به نام الکر والفر که در باره امامت بود، براستادم ابوعبدالله – شیخ مفید – خواندم. چینش کتاب دلنشین وتمام جوانب مساله مورد بررسی قرار گرفته بود.()

این توصیف درمقایسه با طبقه عمانی و مؤلفان پس از او در زمینه کلام، منحصرا درباره کتاب عمانی گفته شده است وما در عبارت های یک مورخ رجالی برنمی خوریم که کتابی را این چنین توصیف کرده باشد.

ما این توصیف را از عنوان کتاب نیز می توانیم در یابیم؛ زیرا این عنوان را مؤلف برای بیان شیوه نوین عقلی خودانتخاب کرده و دراین گزینش خود دقت به خرج داده و موفق بوده است؛ زیرا همه درمی یابند که مقصود از شیوه حمله و فرار در بحث چیست.

کر و فرداشتن دریک مساله بدین معنا است که به تمام فرض های مساله و چگونگی اثبات آن احاطه وجود دارد و بیان اشکال ها برهرمساله و پاسخ از آن یا پذیرش آن نشانگر این احاطه است. براین اساس مادرمی یابیم که عظمت و ارزش علمی این کتاب تاچه پایه است، تا آن جا که درمیان تالیفات شیعه درعلم کلام از جایگاه ممتازی برخوردار شده است.بنابراین جای شگفتی نیست که شیخ مفید مؤلف آن را ستوده واز شگفتی خود نسبت به شیوه کتاب سخن گفته و چنان بدان اهمیت دهد که آن را درحوزه بغداد تدریس کند.()

این مقدار، بخشی از ابعاد کلامی شخصیت فقیه عمانی را روشن می کند، هرچند اذعان داریم که به صورت کامل زوایای آن روشن نشده است؛ زیرا او در زمینه کلام دارای تالیفات دیگری است که ما اطلاعی از آنها نداریم. پس ماراهی جز اعتراف به کوتاه دستی درمقام کشف محدوده حقیقی اندیشه های کلامی او نداریم.

اما در زمینه فقهی، عمانی کوشیده شیوه نوینی را استحکام بخشد؛ زیرا او پس از آن که در مکتب فقهی روایی محدثان، تنها کتاب و سنت را دو منبع اجتهاد می شناخت و درکنکاش های فقهی از مرز نصوص فراتر نمی رفت، عقل را به عنوان سومین منبع آن معرفی کرد. هرکس میان این دو مرحله مقایسه کند این نتیجه برای او آشکار می گردد.

براین اساس عمانی در برابر فقه و فقها افق گسترده و پرباری را گشود که پیش از این درغالب استنباط های فقهی شناخته شده نبود و این نوپیدایی در فقه درآن مرحله جزء مهم ترین تحولاتی است که فقه امامیه با آن روبه رو شده و تاامروز باقی مانده و همچنان مورد عنایت است.

سید بحرالعلوم در توصیف نقش فقیه عمانی چنین می گوید: