خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع)

فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع)؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع) شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع) را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع) با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع) با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع) تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع) را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آشنایی با: دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع) :

اصل این مقاله به عنوان مقدمه جلد اول دایره المعارف فقه اسلامی نگاشته شده و به وسیله یکی از شاگردان استاد به فارسی برگردان شده است.

۱- تعریف دایره المعارف

«دایره المعارف» یا «دانشنامه» مجموعه ای فراگیر و مدون از کلیه اطلاعات و معارف در حوزه دانش بشری و یا رشته ای خاص از آن است که پاسخگوی نیازمندی های انسان در زمینه های مختلف می باشد.

این اصطلاح برگرفته از واژه لاتین «انسیکلوپدیا»(

Encyclopedia

) است که در یونان باستان به موضوعات هفتگانه ای که در آن زمان پایه همه علوم به شمار می رفتند یعنی دستور زبان، منطق، بلاغت، حساب، هندسه، موسیقی و نجوم گفته می شد.(۱) بعدا انسیکلوپدیا به فرهنگ و لغت نامه های عمومی علوم، فنون و حرفه ها اطلاق گردید(۲).

تفاوت دایره المعارف با فرهنگ ها دراین است که فرهنگ ها به ارائه تعریف لغوی کوتاه از کلمه بسنده می کنند، اما دایره المعارف معنای اصطلاحی کلمه در علم خاصی و یا به همراه بررسی تاریخی مسئله و اقسام و احکام و تمام مطالب مربوط به آن را می گویند.

ترتیب مباحث «دایره المعارف» یا به ترتیب موضوعی است که موضوع، محور قرار می گیرد و به آن دایره المعارف موضوعی می گویند،یا به ترتیب الفبایی است که مدخل ها براساس حروف الفبا تنظیم می شوند و به آن دایره المعارف الفبایی می گویند که امروزه در تدوین دایره المعارف های تخصصی یا فرهنگ های عمومی اغلب از این شیوه استفاده می شود.

۲ – پیشینه تدوین دایره المعارف

به نظر می رسد دایره المعارف نویسی به معنای امروزی آن اولین بار در جهان غرب پدید آمد. اگر چه دانشمندان مسلمان نیز از دیربازبا کتب معجم و فرهنگ های لغت یا اعلام و رجال و دیگر فرهنگ ها آشنایی داشته اند، اما این شیوه جدید در تدوین علوم و معارف ازابتکارات غربی ها به حساب می آید. مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی در این مورد می گوید:

تالیف دایره المعارف ها در اسلام، فراوان و سابقه دار است به حدی که معرفی آنها در چندین صفحه نمی گنجد. اما تالیف دایره المعارف به مفهوم امروزی در ممالک اسلامی (ایران، مصر، ترکیه و دیگر کشورها) سابقه ای نداشته است، مگر در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم(۳).

۳ – ضرورت تدوین دایره المعارف

در نهاد آدمی غرایز مختلف مادی و معنوی همانند غریزه کمال طلبی، خیر دوستی، زیبایی خواهی، هنر دوستی و دین داری وجود داردکه مجموعه این کشش های مادی و روحانی، پاسخگوی نیازهای متفاوت انسان است.

بی تردید غریزه علم دوستی و کشف مجهولات یکی از مهمترین غرایز بشری است که در تکامل روحی شخصیت انسان نقش بسزایی دارد هر چند انسان ها در مقدار و چگونگی تاثیر پذیری از این غریزه و پاسخ به آن متفاوت هستند:

گروهی با پاسخ اندک از کنار آن می گذرند و گروهی توجه بیشتری به آن می نمایند؛ گروهی دعوت این غریزه را در یکی از عرصه ها پاسخ می گویند و در عرصه های دیگر مسکوت می گذارند و گروهی در ابواب متعددی از دانش و معرفت این غریزه را پاسخ می گویند. گروهی از علمای طراز اول ما چنین بوده اند که به آنها ذوفنون می گفته اند و هریک، از دریای دانش به اندازه همت خود بهره مند بودند.

حقیقتی روشن و آشکار که در برابر همگان خودنمایی می کند گسترش روز افزون علوم و فنون و معارف بشری و تفکیک آن به شاخه هاو گرایش های مختلف تخصصی است، مثلا فلسفه که در روزگاری در بردارنده علوم متعددی بود، اکنون جداگانه به صورت رشته های تخصصی درآمده و هریک دانشکده ای را به خود اختصاص داده است.

علاوه بر آنچه گذشت می توان گسترش فرهنگ ها، تمدن ها و ارتباطات میان ملت ها و امت ها را نیز افزود که امروزه نقاط دور و نزدیک جهان را به هم مرتبط ساخته و با استفاده از وسایل مختلف ارتباط جمعی، فرهنگ هر امتی آزادانه و به راحتی در اختیار همگان قرارگرفته است، به گونه ای که هر دانشمند بلکه انسان معاصر را به همراهی با حرکت های علمی، فکری و فرهنگی وتحولات پیرامون خودفرا می خواند، تا با تمدن ها و فرهنگ های گوناگون ملت های جهان آشنا گردد.

عامل دیگری که در برابر انسان خود نمایی کرده و همواره مایه نگرانی او است، محدود بودن عمر آدمی است که به ناچار روزگاری به پایان خواهد رسید. امام امیر المؤمنین (ع) با اشاره به همین نکته می فرماید:

خذوامن کل علم ارواحه و دعوا ظروفه؛ فان العلم کثیر و العمر قصیر علم بسیار است و عمر کوتاه، از هر علمی روح آن را بگیرید وظرف آن را بگذارید(۴).

همچنین گفته شده است:

اگر عمر نوح و اموال قارون به انسان داده شود که علم را فراگیرد، هرگز توانایی فراگیری همه علوم را نخواهد داشت.

بنابر این اگر انسان بخواهد میان این قضایا (گسترش دانش ها و سرعت ارتباطات از یک طرف و محدودیت عمر و امکانات بشر ازطرف دیگر) موازنه ای برقرار سازد، به ناچار باید در جستجوی قالبی یا راهی باشد که با این امور سازگار افتد.

دایره المعارف های معاصر همان ساختاری است که پاسخگوی نیازهای فوق بوده و بهترین راهنما و آسان ترین راهکار برای دستیابی پژوهشگر و خواننده فرهیخته به معلومات مورد نیاز خود در شاخه های گوناگون علمی و فرهنگی است. بدین منظور کافی است به دایره المعارف مورد نظر مراجعه نماید تا به خواسته خود نایل گردد.

طبیعی است که وجود دایره المعارف ها از اهمیت و نقش منابع مرجع در هیچ یک از علوم نمی کاهد. به سخن واضح تر، منابع دایره المعارف نقش تحقیق را از بین نمی برد و آن گونه نیست که محقق را از مصادر اصلی تحقیق به حاشیه براند و روح پژوهش و کنجکاوی را از او سلب نموده و وی را به دایره المعارف ها قانع و راضی سازد، بلکه مباحث دایره المعارف ها برای محقق به منزله مدخل ومقدمه اند، که تصویری کلی از بحث را به او نشان داده و وی را با مصادر و منابع بحث آشنا می کنند.

۴ – ویژگی های شیوه دایره المعارفی

روش دایره المعارف نگاری به معنای جدید آن ویژگی هایی دارد که به اختصار اشاره می شود:

۱. پایبندی به ساختارهای جدید: دراین ساختار، روانی و شیوایی متون به گونه ای که قابل درک و فهم افراد مبتدی بوده و برای متخصصین نیز ملال آور نباشد، مراعات شده تا با صرف وقت اندک به مطلب مورد نظر دست یافت، همچنین از به کارگیری عبارات پیچیده و کلمات مبهم و مغلق خودداری شد. نکته در خور توجه دیگر، کوتاه نویسی و استفاده از مختصرترین تعابیر است تا از عبارات زاید پرهیز شود.

۲. وجود ضابطه علمی: مباحث دایره المعارف در جایگاه مناسب و منطقی خود قرار می گیرد و مطالب پراکنده ای که در لابه لای مسائل دیگر ذکر شده، در محل اصلی جمع آوری می شود. اصل اساسی در دایره المعارف بر اساس «تجمیع متفرقات و تفریق مجتمعات» است. البته تطبیق و اجرای این اصل، ذوق و مهارت بالایی را می طلبد تا بتوان بین مباحث از جهت تفریق و تجمیع، توازن برقرار نمود. با به کارگیری این اصل دیگر نمی توان مباحث را به صورت اتفاقی و سلیقه ای در ضمن مسئله دیگری ذکر نمود یا به سبب آن که بحث به این مسئله کشیده شده یا برای پیروی از شیوه بزرگان و یا برای تکمیل فائده و بیان اطلاعات حاشیه ای همان گونه که در روش سنتی رایج است به ذکر مطلبی پرداخت.

۳. ترتیب الفبایی: ترتیب مطالب براساس حروف الفبا و به صورت لغتنامه ای است و دیگر از روش موضوعی استفاده نمی شود. ازویژگی های این اسلوب، دستیابی سریع و آسان به مباحث دایره المعارف است، گر چه مراجعه کننده اهل این علم نبوده یا شناخت جایگاه های بحث بر او دشوار باشد.

پوشیده نیست که این ویژگی ها به خصوص دو ویژگی نخست با کاهش زمان تحقیق، و توسعه ظرفیت ها، توان محقق را افزایش داده و موجب رشد حرکت های علمی می شود. در شیوه های سنتی، بسیاری از فرصت ها برای تاویل و تفسیر عبارات پیچیده و جمع بندی متفرقات هدر می رود. مؤلفین چندین بار تکرار می گردد.

۴. بی طرفی کامل: دایره المعارف در برابر دیدگاه های مختلف، کاملا بی طرف است، بنابر این، در دایره المعارف، جرح و تعدیل وترجیح بین آرا و داوری بین ادله، روا نیست مگر در محدوده ای که بین این گرایش ها رخ داده است و جزء بحث به حساب می آید.

۵. گزارش توصیفی: شیوه دایره المعارفی، تکیه بر گزارش توصیفی از مباحث دارد، بدین معنا که عصاره مطالب موجود در کتب، به سبک ویژه ای و بدون آنکه آسیبی به مضمون آن برسد، بازسازی و عرضه می گردد، بنابر این، وظیفه دایره المعارف، گزارش از معانی است نه ایجاد معانی.

در دایره المعارف به مفهوم جدید آن، مؤلف موضوع تازه ای را مطرح نمی کند، بلکه به منزله معماری ظاهر می شود که ساختمان دانش بشری را به آراسته ترین شکل براساس اسلوب تازه ای، بنیان می نهد. در نتیجه، اهتمام او گزارش دادن از یک موضوع علمی است که در دل منابع مربوط به آن نهفته است و این گزارش با استفاده از تنظیم مباحث به شکل واضح و خالی از ابهام و بدون اعمال اجتهاد یاتصرف در آنها ارائه می گردد. وظیفه نویسنده، گزارش محتویات است، نه ارائه نظریه و ایجاد محتویات. به همین دلیل، مجالی برای ظهور شخصیت علمی نویسنده در عرصه بحث باقی نمی ماند، مگر در حدی که تنظیم شکلی و هندسی در مباحث دایره المعارف ایجاد می کند. طبعا فن دایره المعارف نویسی نیازمند توانایی بالا و تسلط کامل بر موضوع مورد بحث است.

اما در روش سنتی، نویسنده تا آنجا که در توان دارد، در ماده و صورت، اسلوب و مضمون بحث، آرا و اجتهادات خود را اعمال می کند، یعنی به منزله مهندس و مؤسس است.

۶. اتقان و استحکام: یکی از امتیازات دایره المعارف این است که اولا، اطلاعات ارائه شده در کتاب از اتقان و استحکام برخوردارند ،ثانیا، جهت مزید آگاهی، در ذیل مقالات، مصادر و منابع اصلی بحث آورده می شود.

۵ – ضرورت تدوین دایره المعارف فقهی

با درک بیشتر دشواری ها، مشکلات و موانع موجود در راه دستیابی کامل افراد غیر متخصص به فقه، اندیشه تدوین دایره المعارف فقه پدید آمد که نزدیک به نیم قرن از آن می گذرد.

از میان دشواریها و مشکلات این کار می توان به سه مشکل جدی اشاره کرد:

اول- انبوهی مباحث و متون فقهی: با گذشت قرون و اعصار، میراث فقهی بسیار گسترده شد و کتاب ها و منابع فقهی بی شماری به نگارش در آمد، به گونه ای که عمر آدمی برای فراگیری و احاطه بر آنها ناکافی است. کتابخانه های فقهی سرشار از کتاب ها و تالیفات کوتاه و بلند فقهی است؛ زیرا تالیف، بی وقفه ادامه دارد و فقها در طول زمان و به رغم رویارویی با شرایط دشوار و مشکلاتی که گریبانگیرشان بوده دست از تدوین کتاب و نگاشته های فقهی بر نداشتند که متاسفانه اغلب این آثار به دست ما نرسیده و در گذر زمان ازبین رفته است. اما حجمی که امروز در اختیار ما است نیز مجموعه بزرگ و در خور توجهی است که شایسته است در قالبی که برازنده محتوای آن باشد به ارباب دانش عرضه گردد. بنابر این نگارش دایره المعارف فقهی امری طبیعی بلکه حتمی و اجتناب ناپذیر است.

دوم- دشواری زبان و اسلوب: درک تعابیر فقها، برای یک فرد تحصیل کرده عادی دشوار است؛ زیرا اولا، قدمت متون فقهی و تغییرادبیات رایج، درک عبارات کتب را دشوار می سازد. ثانیا، فقها در آثار فقهی شان از اصطلاحات علمی و تعبیرات فنی و تخصصی استفاده کرده اند که از نظر دلالت، بار علمی خاص خود را دارند و کسی جز متخصصان فقه نسبت به این اصطلاحات آشنایی ندارد. ثالثا، فقها غالبا در نگارش تالیفات فقهی، فشرده نویسی را پیش گرفته اند، این اختصار در حدی است که گاه عبارات فقها به اشارات ورموز پیچیده ای تبدیل شده است که غیر از افراد متخصص کسی قادر به فهم آن نیست.

سوم- جستجوی مسائل فقهی: جستجوی مسائل و اطلاعات فقهی از منابع، دشوار است؛ زیرا بسیاری از مسائل در لابه لای ابواب مختلف فقه پراکنده اند و جز افرادی که از تجربه طولانی و خبرویت در فقه بهره مندند، دستیابی دیگران که دراین کار ممارست ندارند، بسیار مشکل است زیرا با جایگاه طرح این مسائل در ابواب فقه آشنایی ندارند.

مجموعه این ملاحظات، برخی از اندیشمندانی را که نسبت به فقه اسلامی توجه بیشتری دارند، به فکر تدوین دایره المعارف فقهی انداخت، تا فقه اسلامی را در قالبی نو عرضه دارند که در آن سه عنصر دقت، وضوح، و سهولت در ترتیب، رعایت شده باشد.

۶ – پیشینه تدوین دایره المعارف فقهی

بعد از آن که فقه و حقوق اسلامی توجه حقوقدانان غربی را به خود جلب نمود، تدوین این دایره المعارف برای اولین بار در خارج ازدنیای اسلام مطرح شد. در اوایل دهه پنجاه میلادی، دانشگاه پاریس کنگره فقه اسلامی را بر گزار کرد و شرکت کنندگان در پایان این کنگره علمی، بر ضرورت نگارش دایره المعارف فقه اسلامی تاکید کردند که در آن احکام و دیدگاه های حقوق اسلام در یک مجموعه مدون و مرتب همانند دایره المعارف های حقوقی جدید، گرد آوری و تنظیم گردد.

از آنجا که چنین کاری، کوشش و تلاشی را می طلبید که در وسع و توان یک فرد نبود و از سوی دیگر نیازمند امکانات کلان مالی و فنی بود، کسانی که به این کار همت گماردند، متوجه شدند راهی برای تحقق این هدف وجود ندارد مگر با مشارکت و تلاش مشترک شمارقابل توجهی از علما، پژوهشگران و اندیشمندان که با پشتوانه امکانات مؤسسات و مراکز یا حکومت ها وارد این عرصه گردند.

با توجه به درک این واقعیت، نخستین تلاش برای اجرای این طرح مهم، بعد از چندین سال ظاهر شد و اولین گام از دانشگاه دمشق برداشته شد که مدتی ادامه یافت. بعد از برقراری وحدت سوریه و مصر، استمرار و تکمیل این طرح به وزارت اوقاف مصر واگذارشد که به «موسوعه جمال عبدالناصر» نام گذاری گردید.

نخستین مجلد این دایره المعارف فقهی در ۱۳۸۶ ق چاپ شد و بیش از بیست جلد آن که تا کلمه «اقتناء» رسید، انتشار یافت، سپس متوقف شد. این نخستین تلاش برای تدوین دایره المعارف فقه بود گر چه این کار کاستی هایی داشت اما با توجه به دامنه وسیع آن ونوظهور بودن طرح، امری طبیعی به شمار می آید.

در اوایل دهه شصت میلادی کوشش دیگری در مصر به همت «جمعیه الدراسات الاسلامیه بالقاهره» و با نظارت دانشمند معروف مصری، شیخ محمد ابو زهره، و با عنوان «موسوعه الفقه الاسلامی» شروع شد اما تنها دو جلد از آن به چاپ رسید. جلد اول آن باکلمه «آل» شروع شد و جلد دوم با کلمه «اثبات» پایان یافت. این کار تقریبا همزمان با چاپ اولین جلد از دایره المعارف جمال عبدالناصر بود.

یاد آوری می شود که روش این دو موسوعه، مقارنه و تطبیق بین مذاهب معروف اسلامی از جمله فقه شیعه امامی است. با این حال دیدگاه های فقه شیعه در این دو دایره المعارف به صورت ناقص عرضه شده است و نمی تواند حقیقت، جایگاه و اهمیت این فقه رابازتابد. شاید عذر دست اندرکاران این دو موسوعه، آن باشد که در فقه شیعه تخصص نداشتند و دسترسی کامل به منابع این فقه نیزبرایشان میسور نبود و روابطی با مراکز علمی شیعه نداشتند تا از آنها یاری بخواهند.

در ۱۹۶۷ م حکومت کویت، طرح تدوین و تهیه دایره المعارف فقهی جدیدی را پی ریزی کرد و بعد از چند سال انتظار و آماده سازی،اولین جلد این دایره المعارف چاپ شد و تاکنون نزدیک به چهل مجلد آن انتشار یافته است.

امتیاز «موسوعه کویتی» نسبت به دو دایره المعارف پیشین در روشمندی و سبک استوار آن است، اما متاسفانه در این دایره المعارف، فقه اهل بیت (ع) به کلی نادیده گرفته شده و کمترین اشاره ای به این فقه و دیدگاه فقهای آن نشده و در شمار سایر مذاهب اسلامی به حساب نیامده است.

۷ – فقه امامیه و آرزوی رسیدن به دایره المعارفی فراگیر

فقه امامیه از ویژگی ها و امتیازات فراوانی برخوردار است که به برخی از آنها اشاره می شود:

۱. اصیل و ریشه دار بودن: فقه امامیه در اعماق تاریخ اسلام حضور خود را به اثبات رسانده است و ریشه های آن به صدر اسلام و قبل از پیدایش مذاهب دیگر بر می گردد. این فقه در امتداد تاریخی خود به سرچشمه زلال و منبع امینی که پیامبر اکرم (ص) برای امت برگزید، یعنی به ائمه اطهار (ع)، پیوند می خورد. ائمه (ع)، عدل قرآن معرفی شده اند و علم را پدر در پدر، از رسول خدا (ص) فراگرفته اند.

۲. گستردگی و امتداد: از امتیازات فقه شیعه گستردگی آن است؛ کتابخانه فقه شیعی سرشار از آثار نفیس و ارزشمندی است که درطول قرون متمادی تالیف شده اند حتی گاهی تنها یک فقیه شیعه ده ها تالیف از خود به یادگار نهاده است، مانند شیخ طوسی، علامه حلی، شهید اول و شهید ثانی.

پدیده انفتاح باب اجتهاد در فقه شیعه نقش بزرگی در توسعه قلمرو این فقه و توانمندی اندوخته های آن داشته است.

۳. عمق و دقت: حرکت پویای اجتهاد، فقه شیعه را پیشتاز کرد و به استدلال های آن عمق بخشید و ژرفا به آن را در تفریع توانمندساخت و به گشودن افق های جدید و پیشرفت فقه شیعه، انجامید. از عوامل مؤثر در این عرصه، اتکای فقه امامیه بر نصوص و ادله ای است که در قرآن و روایات معصومین (ع) تجلی یافته است، نه بر رای و ظنون شخصی بر آمده از قیاس و استحسان.

افزون بر این، تکامل نظریات و مکاتب اصولی شیعه نیز با بارور کردن شیوه استنباط و استدلال در فقه شیعه، سبب رشد و شکوفایی آن شده است.

۴. پویایی و به روز بودن: بی تردید باز بودن میدان اجتهاد برای فقیه در استفاده از ادله شرعی، او را وامی دارد تا مسائل ملموس و موردابتلای مردم را به بحث بکشاند. این عامل، سهمی ویژه در ایجاد فضای مساعد برای ابتکار و پویایی و روز آمدی فقه شیعه دارد.

این ویژگی ها فقه شیعه و مؤسسات فقهی را برمی انگیزاند تا به جستجوی عرصه ها و امکاناتی برخیزند که می توان با کمک آنها به اهداف اسلامی و انسانی خود نزدیک شوند.

کار دایره المعارفی از مهم ترین این چشم اندازهاست که می تواند گوهرهای نهفته فقه شیعه را آشکار ساخته و دقایق و اسرار آن رابرای همگان روشن نماید.

از عوامل دیگری که نیاز به شناخت فقه شیعه را تشدید می کند، تشکیل جمهوری اسلامی در ایران است که بنای نظام و مقررات وقوانین آن براساس این فقه است.

با توجه به این جهات، روشن می شود که تدوین دایره المعارف فقهی بر اساس مذهب اهل بیت(ع) از ضرورت های اجتناب ناپذیر است و این مسؤولیت سنگینی است بر دوش همه افرادی که خواستار حیات و عزت فقه اسلامی هستند و مسؤول حراست از آن می باشندآن گونه که فقهای بزرگ پیشین، این فقه را حفظ کرده و مسؤولیت خود را در برابر آن به خوبی ادا کرده و رسالت خود را به بهترین شکل به انجام رساندند.

تاسیس مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی

رهبر انقلاب اسلامی و ولی امر مسلمین آیت الله العظمی سید علی خامنه ای دام ظله الشریف در سال ۱۳۶۹ فرمان تاسیس مؤسسه ای را به منظور تهیه و تنظیم دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت (ع) صادر فرمود. معظم له این مهم را به آیت اللهسید محمود هاشمی شاهرودی ، یکی از برجسته ترین اساتید و فقهای شیعه در شهر مقدس قم واگذار کرد.

در حکم ایشان آمده است:

بر اهل تحقیق روشن است که ذخیره ی ارزشمند فقه اسلام بنابر مکتب اهل بیت (ع) یکی از پربارترین و گرانمایه ترین مواریث فرهنگ وتمدن اسلامی است و صدها اثر علمی و فنی که هریک در جایگاه برجسته ای قرار دارند، به جهان اسلام و بشریت تقدیم کرده است و کتابخانه معارف اسلامی را غنا و ارج بخشیده است. سلف صالح ما با مجاهدتهای کم نظیر خود و با عسرت و کمبودامکانات، هریک بر این میراث ارجمند چیزی افزوده و کتابی یا کتابهایی فراهم آورده اند. با این حال امروز که دنیای اسلامی بلکه همه ی مراکز و حوزه های علمی جهان مشتاق آشنایی با همه ی مسائل و معارف و زوایای فقه مکتب اهل بیت(ع) اند، مجموعه ای که حاکی ازهمه ابواب و انظار و مؤلفات این عرصه ی وسیع باشد در دست نیست. لذا اینجانب که مدتهاست در آرزوی تهیه ی دایره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع) می باشم جنابعالی را که چهره ی درخشانی در علم و عمل بوده و بحمدالله از مقام والایی در فقه و علوم مرتبط به آن برخوردارید، برای انجام این اقدام بزرگ، شایسته دانسته، مسؤولیت ایجاد و اداره ی مؤسسه ای برای تهیه ی این دایره المعارف را به جنابعالی محول می کنم تا با همکاری علمای بزرگوار و فضلای ممتاز حوزه های علمیه این خدمت ماندگار را در زمانی مناسب برای جهان اسلام به انجام رسانید.

توفیق جنابعالی را از خداوند متعال مسئلت می کنم.

مراحل مقدماتی تدوین دایره المعارف فقه

در پی اجرای این حکم، جستجوی راههای مطئمن برای تحقق این هدف آغاز گردید و با برگزاری سمینارها و نشست های علمی پیاپی در چندین ماه، پیرامون راهکارهای ممکن بحث و تبادل نظر شد و سرانجام پس از رایزنی های علمی، اولین هسته دایره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت (ع) تشکیل شد. برای کسب مهارت و تجربه لازم جهت اجرای این طرح بزرگ و جمع آوری و تنظیم نوین آرای فقها از صدر اول تا عصر حاضر، تصمیم گرفته شد در ابتدا، کار در حجم کوچکتری بر یکی از کتابهای مفصل و جامع صورت پذیرد. بر این اساس کتاب «جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام» به عنوان اساس و نقطه شروع تدوین دایره المعارف انتخاب شد؛ زیرا این کتاب از ویژگی های یگانه و منحصر به فردی برخوردار است که به چند نمونه از آنها اشاره می کنیم:

۱ – جامعیت و فراگیری نسبت به ابواب و فروع متعدد فقهی و اقوال و دلایل آنها.

۲ – شیوایی و روانی عبارات و پرهیز از اغلاق و مبهم نویسی.

۳ – عمق و دقت در تحقیق.

۴ – درج آرای مشهور در اغلب موارد چنان که برخی از بزرگان، صاحب جواهر را زبان مشهور قلمداد کرده اند.

تحقیق روی این کتاب طی دو مرحله انجام پذیرفته است:

مرحله اول – آماده سازی معجم فقه الجواهر: در ابتداء مباحث و مصطلحات موجود در کتاب به شیوه الفبایی به صورت معجم تنظیم شد. مراحل معجم سازی بر امور ذیل استوار بوده است:

اولا، مدخل هایی که شایستگی دارند به عنوان کلید واژه که خواننده را به مسائل و مطالب مورد نظر در این کتاب راهنمایی کنند، شناسایی و به ترتیب الفبایی تنظیم شده اند.

ثانیا، شناسایی مباحثی که قابلیت درج در ذیل هر مدخل را داشتند.

ثالثا، تلخیص مطالب کتاب.

رابعا، توزیع و تفریق این خلاصه ها بر مدخل ها و مصطلحات مربوطه.

خامسا، تفکیک و جداسازی مسائلی که همه آنها زیر مجموعه یک اصطلاحند و ترتیب و تنظیم آنها براساس محورهای کلی.

سادسا، نشان دادن محل مطالب پراکنده، مربوط به هر مدخل در کتاب جواهر با ذکر شماره جلد و صفحه، همچنین نشان دادن عناوین مسائل ارجاعی از مدخلی به دیگری و تعیین جایگاه اصلی طرح آن در معجم.این معجم در شش مجلد، با قطع رحلی به چاپ رسیده، در بردارنده شمار قابل توجهی از اصطلاحات و عناوین فقهی است که بامدخل «ائمه» شروع و با مدخل «یوم الشک» پایان می یابد.

مرحله دوم – تنظیم جدید و تفکیک جواهر: در این مرحله، آرا و نظریه های نویسنده کتاب شناسایی و استخراج شده و با نظم جدیدی مرتب شده است.

در صدر هر صفحه تنها آراء نویسنده و در ذیل با شماره گذاری های لازم، اقوال و دلایل و مناقشات با اشاره به نکات دقیق آن ذکر شده،تا راهگشای پژوهشگران در فهم و شناخت مطالب این کتاب باشد.

این کار در بردارنده فواید بسیاری است از جمله:

۱. دستیابی به خلاصه مسائل کتاب که در بردارنده کلیه نظریات صاحب کتاب است، چه آن دسته از نظریاتی که به طور واضح درکتاب بیان شده اند و چه نظریاتی که از خلال بحث و مناقشات استفاده می شوند.

۲. دستیابی آسان به اقوال و نظریات دیگری که در مسئله مطرح شده است.

۳. تفکیک مطالب کتاب، گذشته از آنکه گاهی در جهت تدوین دایره المعارف فقهی است، در حل بسیاری از معضلات آن و آسان سازی فهم مسائل آن کمک کرده و خدمت بزرگی به این کتاب به شمار می رود.

۴. شرح مطالب و عبارات دشوار کتاب که با افزودن برخی توضیحات بر متن کتاب صورت گرفته است، ازقبیل توضیح و ارجاع ضمایرمبهم که به جهت رعایت امانت و دقت علمی و تشخیص آنها از متن اصلی کتاب، داخل کروشه قرار داده شده اند.

از این مجموعه، جلد اول آن تحت عنوان «جواهر الکلام فی ثوبه الجدید» چاپ شد و این کار تا تکمیل بقیه مجلدات آن همچنان ادامه خواهد یافت.

طرح کلی دایره المعارف فقه اسلامی

تنظیم طرح کلان و برنامه کلی برای کار دایره المعارف، امری ضروری و غیر قابل تردید است. ضرورت این کار زمانی روشن ترمی شود که حوزه کار دایره المعارف گسترده تر شده و در طول زمان ادامه یابد و حجم زیادی از مسائل و منابع را در برگیرد.

خطوط کلی این طرح را در قالب چند محور توضیح می دهیم:

هدف:

هدف از این طرح، نگارش یک دایره المعارف علمی تخصصی است، نه دایره المعارف عمومی فقه که تنها شامل یک سلسله اطلاعات اجمالی برای افرادی است که خواستار آشنایی با فقه امامیه می باشند.

هدف مزبور، محدوده محتوای مورد بحث در این دایره المعارف را از نظر قلمرو و ژرفا و ساختار و منابع، مشخص می کند.

البته انتخاب این هدف بزرگ، به منظور اتقان و استحکام هر چه بیشتر این طرح علمی است؛ زیرا شتاب در اجرای طرح های این چنینی به ویژه در یک کار نو بنیاد، امری ناپسند است که عواقب نیکی به دنبال ندارد. کوشیده ایم تا با این کار، خلا آشکاری را که درکتابخانه میراث فقهی شیعه دیده می شود، پر کرده و در عین حال با ارابه تحقیق گام هایی در این علم برداریم. بر این اساس، مخاطبان این دایره المعارف، هم متخصصان فقه هستند و هم افرادی که آگاهی متوسطی در فقه دارند.

روش

مباحث فقهی به پیروی از عناوین مدخل ها به ترتیب الفبایی که شیوه برتر در عصر حاضر است، عرضه می شود؛ زیرا در این روش، خواننده بدون هیچ دشواری و زحمتی، مطلب مورد نظر را می یابد. چگونگی انتخاب عناوین و آماده سازی بحث ها را طی دو محورشرح می دهیم:

محور اول – مدخل ها و مصطلحات

تعریف مدخل ها: عناوین یا مدخل ها کلید واژه هایی هستند که کاربران به وسیله آنها به آسانی به مطالب و اطلاعات موجود در دایره المعارف دست می یابند.

مدخل ها و عناوین این دایره المعارف، محدود به عناوین شرعی یا عناوین مصطلح نزد فقها که گاه به جز متخصصان فقه، دیگران بااین عناوین آشنایی ندارند نیست، بلکه سعی کرده ایم با تکثیر واژه هایی که خواننده را به مطالب مورد نظر راهنمایی می کند، قلمرواین عناوین را گسترش دهیم، تا امکان استفاده برای شمار بیشتری از مخاطبین این دایره المعارف، فراهم باشد.

توسعه مدخل های فقهی بدین معنا نیست که به شیوه لغتنامه ها، همه واژه های منابع فقهی را در فهرست مدخل ها قرار داده و بدون رعایت ضابطه ای، نام «اصطلاح» یا «مدخل فقهی» را برآن بنهیم. برخی واژه ها را به رغم تکرار و کثرت استعمال آنها در کتب فقهی درمجموعه مصطلحات و عناوین فقهی جا نداده ایم، مثل «اتخاذ»، «ارتباط»، «احتواء» و مانند اینها. فقط واژگانی را که موضوع احکام وآثاری در فقه بودند، مانند «اباحه»، «ارش»، «اتلاف»، به عنوان مدخل قراردادیم و احکام مترتب بر آنها را از لابه لای ابواب مختلف فقه جمع آوری کردیم.

بنابر این، مدخل های دایره المعارف به آن گستردگی نیست که محدوده و ضابطه ای نداشته باشند، و از سوی دیگر، دایره این مدخل هابه آن محدودیت و ضیقی هم نیست که استفاده از آن برای غیر متخصصین دشوار باشد، بلکه کوشیده ایم بین ذوق عرفی و تخصص فقهی در گزینش مدخل ها و عناوین جمع نماییم. از اینجا می توان گفت: عناوین و مصطلحات فقهی با توجه به طبیعت مضامینی که دارند به چند دسته قابل تقسیمند:

۱. اصطلاحات فقهی شرعی: الفاظ متداولی که در فقه استعمال شده و معنای اصطلاحی خاصی دارند که با معنای لغوی آن متفاوت است و این الفاظ سه گونه اند:

گونه اول: لفظی که بیانگر حقیقت شرعیه است، مانند «صلاه». این لفظ در لغت به معنای دعا است، اما در شرع به معنای عبادت ویژه ای است که مشتمل بر مجموعه ای از حرکات و اقوال خاصی است که با شرایط معینی انجام می شود. بنابر این حقیقت شرعیه یا مصطلح شرعی(۵) عبارت است از: الفظی که شارع آنها را در غیر معانی عرفی استعمال کرده است، یا لفظ جدیدی را در معنای جدیدی به کار برده باشد(۶). برخی از فقها تعبیر «ماهیات جعلیه» را دراین مورد به کار می برند.

شایان ذکر است، مراد از حقیقت شرعیه، ثبوت چنین وضعی در خصوص عصر پیامبر اکرم (ص) است، خواه در قرآن باشد یا در سنت شریف نبوی(۷).

گونه دوم: لفظی است که بیانگر حقیقت متشرعیه است؛ یعنی معنایی که در عصر ائمه (ع) و در عرف متشرعان پدید آمده است، مانندلفظ «کر».

گونه سوم: لفظی است که بیانگر معنای اصطلاحی خاص نزد فقهاست، مانند «اجتهاد».

اجتهاد در لغت به معنای تلاش است ،(۸) اما در اصطلاح فقها به معنای استنباط حکم شرعی از ادله تفصیلی می باشد.

۲. عناوین ابواب و مسائل فقهی: این عناوین عبارت اند از: الفاظی که حامل معنای خاصی نیستند بلکه معنای لغوی خود را دارند، اما درکتاب های فقهی، عنوان برای یک مسئله فقهی قرار گرفته اند، مانند «عول»، یا عنوان برای یک باب فقهی قرار گرفته اند، مانند «بیع». برخی از عناوین نیز ممکن است در کلمات فقهای پیشین به کار نرفته باشد لیکن امروزه عنوان یک مسئله نو ظهور یا بحث فقهی جدیدی شده باشد، مانند: «تشریح».

۳. موضوعات احکام شرعی: موضوعات احکام شرعی، الفظی هستند اگر چه معنای خاصی را به جز معنای لغوی همراه ندارند، مانند«صعید» یا مدلول عرفی را می رسانند، مانند «غنا» اما این الفاظ موضوع حکم شرعی قرار گرفتند و غرض فقیه از این جهت به آنها تعلق می گیرد که با کشف مدلول آنها بتواند وظیفه شرعی مکلف را معین کند.

مراد از موضوع، معنای عام آن است که شامل متعلقات احکام و قیود احکام و متعلق متعلق حکم می شود، مانند «غنا» که متعلق حرمت است و «زوال» که قید حکم است، و «آنیه» که متعلق متعلق حکم حرمت است. به طور کلی ملاک این است که لفظی در فقه مصب حکم واقع شده و حکم فقهی به نحوی با آن ارتباط منطقی و علمی داشته باشد.

۴. عناوین احکام شرعی: این عناوین، الفظی هستند که برای احکام شرعی وضع شده اند مانند «وجوب»، «حرمت»، «بطلان»، «جزئیت»، «طهارت»، «تکلیف»، «اباحه»، «لزوم»، «خیار»، همچنین عناوینی که متعلق به حکمند یا از قبیل تقسیمات آن می باشند، مانند«امتثال» و «عصیان» و «حکم تکلیفی» و «حکم وضعی» یا از قبیل اوصاف و حالات حکمند، مانند «واجب مضیق» و «واجب موسع».

۵. عناوین وضعی و حقوقی: از قبیل «حق»، «ملک»، «ابراء»، «اعراض»، «عقد»، «ایقاع»، «فسخ» و «اجاره».

۶. عناوین مرتبط با فقه: به منظور تکمیل بحث و استفاده بیشتر، اصطلاحاتی را که ارتباط تنگاتنگی با فقه دارند، بر مدخل های دایره المعارف افزوده ایم، از قبیل اصطلاحات اصولی، مانند «اجماع» و «اصل» و اصطلاحات حدیثی، مانند «مرسل»؛ زیرا اهمال این اصطلاحات، فهم بسیاری از مطالب و استدلالات فقهی را دشوار می کرد و مخل به غرض بود.

البته همه اصطلاحات رایج در علم اصول و حدیث را نیاوردیم، بلکه تنها به بیان اصطلاحاتی که کاربرد زیادی در فقه داشته و یاپیوستگی شدیدی به آن دارند، اکتفا کردیم. از سوی دیگر برای این که از سیاق فقهی بحث دور نشویم، در توضیح آنها به حد اختصارو لازم بسنده کرده و مانند عناوین فرعی و ترکیبی، تفصیل بحث را به محل خودش ارجاع دادیم و در مواردی قاعده مدخل های ارجاعی را اعمال کردیم.

دوم، روابط میان مدخل ها: این دایره المعارف در بردارنده حجم زیادی از عناوین و مدخل های فقهی است، اما همه این عناوین یکسان نیستند و از جهات متعدد با هم تفاوت دارند از جمله:

الف: روابط درونی مدخل ها با یکدیگر:

– برخی به منزله جنس برای سایر عناوین است، مانند «عبادت» نسبت به «صلاه» و «صوم».

– برخی به منزله نوع است، مانند «صلاه» نسبت به «صلاه آیات».

– برخی از عناوین، اصناف مدخل دیگری هستند، مانند «صلاه یومیه» و «صلاه آیات» نسبت به مطلق «صلاه».

– برخی از عناوین، اجزای یک مدخل مرکب هستند، مانند «طواف» و «سعی» نسبت به «حج».

– برخی نسبت به دیگری از جهتی اعم واز جهتی اخص است، مانند «سجود» و «صلاه» و برخی با هم تباین دارند، مانند «بیع» و«صلاه» و بعضی مترادفند، مانند «صداق» و «مهر» و برخی مختص و برخی مشترکند مانند «تقلید» و «تقلید مجتهد» و «تقلید هدی»(نشانه گذاری گوسفند برای قربانی در حج).

ب: از جهت نسبت این مدخل ها با حکم شرعی:

– برخی متعلق حکم تکلیفی چه در فعل و چه در ترک یا متعلق حکم وضعی هستند.

– برخی متعلق متعلق (یعنی موضوع) حکم هستند، مانند «خمر» و «آجر».

– برخی قید یا شرطیا مانع حکم هستند مانند «استطاعت» و «حیض».

– برخی نمایانگر حکم هستند، مانند «وجوب» و «حرمت».

ج: از جهت رابطه مدخل ها با عالم خارج:

– برخی اسم ذات (شخص، حیوان، نبات، جماد) هستند، مانند «اب»، «خنزیر»، «حنطه» و «معدن».

– برخی اسم زمان یا مکانند، مانند «زوال»، «شهر رمضان»، «مسجد» و «میقات».

– برخی اسم برای مقدار و اندازه اند، مانند «صاع»، «کر» و «درهم».

– برخی اسم برای حالت یا بیماری اند، مانند «اضطرار» و «جنون».

– برخی اسم برای یک حادثه طبیعی اند، مانند «کسوف» و «زلزله».

– برخی اسم برای وضع یا وصف معینی هستند، مانند «نوم»، «مشی»، «عدالت» و «فسق».

د: از جهت بسیطیا مرکب بودن رابطه مدخل ها:

– برخی مفرد بسیطند، مانند «اب».

– برخی مرکبند، مانند «یوم الشک» و «الحجر الاسود».

ه: ازجهت رابطه مدخل ها با علوم دیگر:

– برخی از مدخل ها در علم دیگری به تفصیل آمده اند، اما در فقه از جهت تطبیقات آنها بحث می شود، مانند «اجماع» و«استصحاب».

– بعضی از مدخل ها مشترک لفظی و بلکه گاه مشترک معنوی در چند علم هستند، مانند «ابتلا» و «اراده».

سوم، تقسیم مدخل ها: استفاده از شیوه الفبایی در تدوین دایره المعارف معمولا با مشکل تکرار در بیان مطالب و تداخل بحث ها روبه رو است. راه منطقی برای حل این مشکل و یا کاستن از آن، تعیین ضابطه در تقسیم بندی مصطلحات و مدخل ها است.

در خور توجه است که تکرار مطالب به صورت اجمال و تفصیل اشکال ندارد بلکه این نوع تکرار در دایره المعارف امر پسندیده ومطلوبی است.

پایه و ضابطه ما در تقسیم بندی مدخل ها، توجه به طبیعت و سطح مباحثی است که تحت هر مدخل قرار می گیرد؛ زیرا مدخل هاکلیدهایی هستند که هریک مجموعه ای از مطالب فقهی را تحت پوشش می گیرند. پس باید «معنون» یعنی مطالب و مباحث فقهی تحت عنوانها، ضابطه و معیار تقسیم بندی قرار گیرد، نه خود عنوان ها.

با این توضیح در می یابیم که اقسام اولیه عناوین و مدخل ها عبارت اند از: مدخل های اصلی، مدخل های فرعی، مدخل های ترکیبی، مدخل های راهنما.

۱. مدخل های اصلی

مدخل های اصلی عناوینی هستد که نمی توان مباحث ذیل آنها را تحت