خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل فناوری اطلاعات در خدمت اعراب گذاری احادیث اهل بیت(ع) ؛ گفت و گو با معاون فنی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فناوری اطلاعات در خدمت اعراب گذاری احادیث اهل بیت(ع) ؛ گفت و گو با معاون فنی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی :

اشاره:

اعراب گذاری متون عربی کار با سابقه ای است و پیشینه آن به صدر اسلام باز می گردد. مشهور این است که اصول نقطه گذاری واعراب قرآن را ابوالاسود دوئلی به دستور امام علی ابن ابیطالب پایه گذاری کرده است. با وجود اینکه عربی، زبان مادری عربها بوده است، ولی آنان بر درست نویسی و درست خوانی متن قرآن کریم اهتمام ویژه ای داشته اند و ائمه دین هم بر این مسئله تأکید می نموده اند؛ چنان که وقتی کسی قرآن را نزد امیر مؤمنان(ع) به غلط خواند، حضرت به ابوالاسود دوئلی دستور داد تا اصول نحو عرب را تدوین نماید، که با راهنمایی آن حضرت(ع) و به کوشش ابوالاسود پایه بنیادین و اصول نحو عرب شکل گرفت.

گفته می شود نخستین نظام اعراب گذاری که در نظر گرفته شد، عبارت از این بود که فتحه (زبر) با گذاردن یک نقطه بالای حرف، و کسره (زیر) باگذاردن یک نقطه زیرحرف، و ضمه (پیش) با گذاردن یک نقطه در داخل شکل حروف نشان داده و روی حرف ساکن نیز دو نقطه می گذاشتند. این اقدام اوّلین گام در پیدایش علم نحو و ادبیات عرب محسوب میشود.

متأسفانه! در باره اعراب روایات و احادیث اهل بیت(ع) از طرف علماء شیعه آن گونه که باید، اهتمام نشده است؛ ولی اهل سنت بسیاری از متون روایی خود را مُشَکَّلْ (اعرابدار) کرده اند. این در حالی است که ائمه(ع) تأکید کرده اند که: «أَعْرِبُوا احادیثنا فَإِنّا قَوْمٌ فُصَحاء»؛ سخنان ما را اعراب گذاری کنید که همانا ما مردمانی فصیح و گویا هستیم»، ولی متأسفانه اهتمام خاصی در این زمینه صورت نگرفته است.

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی به منظور بازساخت و احیاء انبوه اطلاعات حدیثی اقدام به اِعراب گذاری متون اصیل روایی کرده است. این اقدام که با پشتوانه علمی و پژوهشی صورت پذیرفته، علاوه بر تسهیل در دستیابی همه علاقه مندان به مفاهیم منابع دست اوّل اسلامی می تواند تلاشی برای حفظ و صیانت این میراث عظیم اسلامی و فرهنگی برای نسل های آینده در سیر تطور و تحول زبان و فرهنگ باشد.

به منظور آشنایی بیشتر خوانندگان با چگونگی اِعراب گذاری متون حدیثی گفتگویی با جناب آقای سقایی سرپرست محترم معاونت فنی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی انجام دادیم که از نظرتان می گذرد.

باتوجه به اینکه اکثر مراجعه کنندگان به کتب روایی، دانشمندان علوم اسلامی هستند که در مطالعه متون قدیم نیازی به استفاده از واژگان اِعراب گذاری شده ندارند لطفاً بفرمایید اعراب گذاری احادیث چه فوایدی در بر دارد؟

اعراب گذاری متون روایی با صرف نظر از اینکه در بازیابی و پردازش اطلاعات از طریق رایانه نتایج ارزشمندی در پی دارد، فهم عبارات را نیز آسان می کند.

ضمن اینکه زمینه بحث و بررسی بهتر را فراهم ساخته اید و خواننده با دقت و تأمل بیشتری متن را می خواند و چه بسا نکاتی را از این اعراب به دست آورد.

به همین دلیل، واژه هایی که در مورد آن اختلاف نظر وجود دارد بدون اعراب نیز در داخل کروشه قرار گرفته تا راه برای تحقیق و دریافت های دیگر در خصوص آن واژه باز باشد.

از سوی دیگر، اِعراب گذاری متون اصیل اسلامی ، فرصتی برای تحقیق در تک تک واژگان این احادیث و تصحیح این منابع به شمار می رود که علاوه بر کاربردی کردن دانش صرف و نحو، مورد توجه و عنایت ائمه طاهرین(ع) نیز بوده است.

افزون بر این، باید توجه داشت که بسیاری از کلمات عربی به شکل غیر صحیح در میان مردم و حتی طلاب علوم دینی و برخی عالمان و محققان متداول گشته است؛ به گونه ای که در مورد آن احتمال خلاف نیز نمی دهند. همین امر، پویایی زبان و تحول واژگان در میان عرب زبانان ونیز مطالعه متون قدیم و اصیل را با دشواری روبهرو ساخته است که بنا به اعتراف خود آنان اِعراب گذاری می تواند در زنده نگه داشتن زبان فصیح عربی نقش اساسی ایفا نماید؛ همچنان که امروزه در ادبیات عرب، قرآن کریم به عنوان مرجع زبان صحیح و اصیل عربی شناخته می شود که این صحت و فصاحت جز به کمک اِعراب کلمات حفظ نشده است. در متن احادیث گاهی یک کلمه بدون اعراب را به چند وجه می توان خواند که هر یک از آنها معنایی غیر از دیگری دارد. در این صورت، پیدا کردن وجه صحیح و مناسب با روایت امری ضروری است و این کار، گاهی تحقیقات گسترده ای را طلب می کند که از توان یک نفر بیرون است. وقتی متون روایی را جمعی محقق اعراب گذاری کردند، در واقع وقت و انرژی محقق را از تتبع و تحقیق برای دریافت وجوه صحیح اعراب واژگان، به سوی فهم مفاهیم و تمرکز در موضوع مورد نظرش سوق داده اند.

آیا مقوله اعراب گذاری، خاصه اعراب گذاری احادیث و متون روایی نظیر بحارالانوار، محقق را از تجزیه و ترکیب متن بی نیاز می کند و اصولاً چه ارتباطی میان اعراب گذاری و مبحث تجزیه و ترکیب وجود دارد؟

اتفاقاً این اعراب گذاری باعث می شود طلبه ها بحث تجزیه و ترکیب را با دقت بیشتری بخوانند. وقتی شما یک کتاب را که اعراب گذاری شده بر می دارید و می خوانید و یا یک طلبه ای که مشغول تحصیل ادبیات عرب هست با این گونه متون روبه رو می شود، انگیزه ای برای نقد و بررسی پیدا می کند و این طور نیست که کاربران را از تجزیه و ترکیب بی نیاز کند و کارشان را آسان سازد؛ بلکه باعث می شود حوزه نقد و بررسی و بحث و گفتگوی بیشتر فراهم آید و احتمالات گوناگون در اعراب گذاری مطرح شود؛ مثلاً، کتابی مثل سیوطی به تجزیه و ترکیب هم توجه کرده است و یا کتاب مغنی که یک کتاب اجتهادی نحو است، معمولاً شاهد مثال می آورد و نحوه قرائت یک آیه را بحث می کند که اگر به این شکل بخوانید، درست است و دلیل آن را هم ارائه می دهد؛ این فایده اعراب گذاری است که حوزه اجتهاد و بحث را فراهم کرده است. اگر این کتب را اعراب گذاری نمینمودند و اعراب صحیح کلمات را بیان نمی کردند، اختلاف نظرها و بحث ها در این زمینه ایجاد نمی شد.

ضمن اینکه این مباحث لفظی و عبارتی، مقدمه ای است برای درک مفهوم در حوزه هایی چون فقه که برداشت های گوناگون و جدیدی را از متون روایی در حوزه استنباط احکام شرعی به دست می دهد. البته برخی جاهاست که اعراب گذاری هم کفایت نمی کند و به وسیله اعراب کلمه هم نمی توان معنا را فهمید؛ بلکه محتاج تجزیه و ترکیب دقیق هستیم و به شناخت موقعیت واژه در عبارت نیازمندیم و این اهمیت بحث تجزیه و ترکیب را در اعراب گذاری متون روایی گوشزد می سازد، مانند این جمله که می گوید: «اَلْوَلَدُ وَ مالهُ لأَبیهِ». این عبارت را چه طور بخوانیم؟ اگر اعراب بگذاریم: «مالَهُ»، ما موصوله است؛ یعنی «آنچه برای اوست». ولی اگر اعراب بگذاریم: «مالُهُ» یک کلمه می شود؛ یعنی: «مال او». اما چنانچه بگوییم: «إِنَّ الْوَلَدَ و ماله لاِءبیه»، اینجا باید ترکیب به کمک ما بیاید و جایگاه «مالهُ» را در جمله مشخص کند که اسم إنَّ است یا نه.البته اینها مثال هایی بود برای روشن شدن بحث، وگرنه نمونه هایی در متون روایی و یا فقهی ما وجود دارد که واقعاً فهم آن مشکل است و جز با تسلط بر تجزیه و ترکیب نمی توان اعراب آن را به دست آورد. در واقع، این تجزیه و ترکیب است که به کمک ما در اعراب گذاری کلمات احادیث می آید و اعراب صحیح آن را برایمان مشخص می کند و آنگاه برداشت و درک مفهوم درست از روایات به دست می آید و می توانیم در فهم صحیح روایات از تجزیه و ترکیب کلمات بهره بگیریم.

اعراب گذاری متون روایی چه تأثیری در ارائه منابع حدیثی به صورت نرم افزارهای رایانه ای می تواند داشته باشد؟

افزون بر فوایدی که به صورت کلی و عمومی برای اعراب گذاری برشمردیم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی به علت نیاز خود به متون روایی اِعراب دار برای استفاده در معجم های رایانه ای، با تشکیل گروه اِعراب که از فضلا و متخصصان حوزه علمیه قم می باشند، مسئولیت این امر خطیر را به عهده گرفت و در طی چند سال با بهره گیری از رایانه توانست بخشی از اعراب گذاری این متون را به صورت مکانیزه انجام دهد و اکنون توانسته است بسیاری از منابع روایی اصیل را اِعراب گذاری نموده، در این راه به موفقیت قابل قبولی دست یابد. این نیازی بود که ما را به این سو سوق داد؛ یعنی متن ها را به صورت دیجیتالی در آوردیم. ضمن اینکه وقتی متون حدیثی را به صورت رایانه ای اعراب گذاری کنیم و روی لوح های فشرده عرضه نماییم ، بسیاری از محدودیت های انتشاراتی و مشکلاتی که در مسیر چاپ این گونه متون به صورت فیزیکی و روی کاغذ وجود دارد، از بین می رود و با هزینه ای بسیار کم قابل تولید، تکثیر و عرضه است. وقتی ما فواید و ضرورت های اعراب گذاری را در فضای سنتی برشمردیم، طبیعی است که در یک عرصه جدید که عصر اطلاعات و فنّاوری است و سرعت ذخیره، پردازش و بازیابی اطلاعات چندین برابر شده، تمام آن دلایل و ضرورت ها به طریق اولویت خودش را در عرصه اطلاع رسانی نوین نیز نشان می دهد.

لطفاً در خصوص اعراب گذاری رایانه ای بحارالأنوار و کاری که مرکز تحقیقات در این زمینه انجام داده است، توضیح دهید.

از اوایل شروع فعالیت مرکز، کار اعراب گذاری متون روایی هم در دستور کار قرار گرفت و بعدها روشن شد که این تصمیم درستی بوده است. همان زمان شرکت هایی مثل «صخر» که تولید نرم افزارهای اسلامی را برعهده داشتند، دیتاهایشان را با اعراب گذاری عرضه می کردند. از جمله برنامه «مشکّل الحروف» بود که متون را به صورت هوشمند اعراب گذاری می کرد. ما نیز در آن ایام متن ها را به صورت دستی اعراب گذاری می کردیم و چون آن زمان محدودیت سخت افزاری داشتیم و امکانات لازم وجود نداشت و از طرفی هم تجربه کافی در این زمینه را نداشتیم، اعراب گذاری به صورت فیزیکی روی کتاب صورت گرفت و اوّلین اعراب گذاری مرکز روی کتاب «الکافی» و سپس