خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل فرهنگ و تمدن اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فرهنگ و تمدن اسلامی :

کثرت مدارس عالی در جهان اسلام

نهضت عظیم مدرسه سازی

چنانکه پیش از این گفتیم، در سده پنجم هجری نهضت عظیمی سراسر کشور پهناور اسلامی را فرا گرفته بود. دانش پژوهان در سرتاسر کشور با شور و شوق و نشاط زائدالوصف به فرا گرفتن علم مشغول بودند و این شور و نشاط تنها به شهرهای بزرگ اختصاص نداشت و در روستاها و قصبات نیز مردم از فرهنگ عمومی استفاده می کردند و در دهات و قصبات طالبان علم فراوان بودند چه بسا دانشمندان بزرگ اسلام از دهات کوچک برخاسته اند و اگر بخواهیم شرح و تفصیل تمام مدارس بلاد و قصبات کشور اسلامی را در اینجا ذکر کنیم، سخن به درازا می کشد و ما را از هدف اصلی باز می دارد زیرا تنها در نیشابور قبل از حمله مغول ۱۲۰۰ مدرسه وجود داشت و نام علمای این شهر به هفت مجلد رسیده است. ما در اینجا برنامه این قبیل مدارس و نحوه گسترش آنها را در سراسر شهرهای شرقی و غربی اسلام با ذکر اسامی و مشخصات مدارس بزرگ و مشهور در اقطار مختلف اسلامی را دنبال خواهیم کرد.

مدرسه مستنصریه

حدود دو قرن پس از تاسیس مدرسه نظامیه خلیفه عباسی «المستنصر بالله » (م ۶۴۰ه) مدرسه با شکوه خود را در سال ۶۳۰ه در بغداد بنا نهاد اما این بنا در سال ۶۳۱ه به پایان رسید ^(۱) . یکی از مستشرقین به نام نیبهر، که در سال ۱۷۵۰م از بغداد دیدن کرده در آشپزخانه این مدرسه به کتبیه ای برخورده که در آن نام خلیفه مستنصر عباسی (۶۲۳- ۶۴۰ه) مؤسس مدرسه و نیز تاریخ بنا در آن ثبت شده بود ^(۲) .

مدرسه مستنصریه نسبت به مدرسه نظامیه این امتیاز را داشت که تنها محدود به یک مذهب نبود، بلکه چهار ایوان داشت که هر یک برای تدریس یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت به استادی اختصاص یافته بود ^(۳) . هر استادی ۷۵ شاگرد زبردست داشت که به آنان به رایگان درس می داد.

هر یک از این چهار استاد حقوقی ماهانه دریافت می کرد و به هر سیصد دانشجو یک دینار زر می دادند ^(۴) . این مدرسه از نظر نمای خارجی و زیبائی تزیینات و نفاست ارزش اثاثیه و گستردگی فضای مدرسه و مساحت زیربنا و ارزش موقوفات از همه مدارس پیش از خود در تاریخ اسلام برتری داشته است ^(۵) .

به گفته «ابن عنبه ی علوی » این کتابها به ۸۰۰۰ جلد می رسیدند.

به نوشته «مقریزی » در این کتابخانه نسخه ای از کتاب «یاسا» (قانون نامه ی مغول) وجود داشت که «چنگیزخان » برای مردم خود وضع کرده بود.

و نیز دارای نسخه ای بود از تاریخ بغداد به خط نویسنده آن در چهارده جلد ^(۶) . ناگفته نماند که در بغداد مدرسه مستنصریه به وجود آمد و رونق و فعالیت آن، نظامیه را از اهمیت انداخت ^(۷) .

و لیکن همین مدرسه به هنگام حمله وحشیانه مغول (۶۵۶ه ق) مانند سایر مراکز علمی و مذهبی دستخوش غارت و نابودی قرار گرفت ولی پس از گذشت مدتی وضع جاری مدرسه به قرار اصلی باز گشت. مستنصریه روزگاری را بر این منوال گذراند تا با آمدن عثمانیها موقوفات مدرسه را از آن گرفتند و سلیمان پاشا (م ۱۲۱۷ه ق) مدرسه را به صورت انبار کالا درآورد و درآمد آن را به مصرف مدرسه خود به نام «سلیمانیه » اختصاص داد. مدتی بعد ارتش عراق مدعی مالکیت مدرسه شد و در سال ۱۳۱۱ه ق آن را به معرض فروش گذاشت اما این کار; صاحبان حمیت را بر آن داشت که با مراجعه به محاکم قضائی ثابت کنند که این بناء در اصل مدرسه مستنصریه بوده است و ناگزیر آن را به اداره اوقاف عراق باز گردانده شد ^(۸) .

نابسامانیها و صدماتی که در این مدت بر این مرکز عظیم علمی وارد گردید، شعرا را آزرده خاطر ساخت و در رثای آن قصائدی سرودند که از آن جمله قصیده شاعر و فیلسوف معروف عراقی «جمیل صدقی زهاوی » است که در قسمتی از آن چنین می خوانیم:

وقفت علی المستنصریه باکیا

ربوعابها للعلم امست خوالیا

وقفت بها ابکی قدیم حیاتها

و ابکی بها الحسنی و ابکی المعالیا

بکیت بها المدفون فی حجراتها

من العلم حتی بل دمعی ردائیا ^(۹)

«بر مستنصریه و آنجا که از دانش خالی مانده است، به گریه ایستادم. و ایستادم بر روزگاران کهن گریه کنم و بر آنهمه نیکیها و بزرگیهایش اشک بریزم و بر دانش به خاک رفته در حجره هایش چنان گریستم که اشک چشم لباسم را تر کرد» .

در شهر بغداد علاوه بر نظامیه و مستنصریه مدارس مهم دیگری هم وجود داشته است.

ابن جبیر در باب مدارس بغداد در قرن ششم می گوید:

«در شهر بغداد حدود سی باب مدرسه وجود دارد که همه در شرقیه قرار گرفته و ساختمانهای آن ها از قصرهای زیبا کمتر نمی باشند» ^(۱۰) .

مدرسه های نورالدین زنگی

نورالدین ابوالقاسم محمود بن عماد الدین زنگی بن آق سنقر (۵۶۹ه ق) ملک عادل از اتابکان شام، در تاسیس و گسترش دامنه فعالیت مدارس در بسیاری از شهرهای گوناگون سوریه نقش فعالی داشته است و مدارس بسیاری در شهرهای مناطق شام بنیاد نهاده است.

ابن خلکان در این باره می نویسد:

«وی پادشاهی دادگر، پارسا، اهل عبادت، پرهیزگار، و پایبند آئین و مذهب و هوادار نیکان و مجاهد در راه خدای بزرگ و بسیار بخشنده بود و در همه شهرهای نواحی شام مانند دمشق و حلب و حماه و حمص و بعلبک و منبج و رحبه مدارسی بنیاد کرد» ^(۱۱) .

نورالدین زنگی نخستین پایه گذار مدارس در دمشق و شهرهای دیگر سوریه بود. به گفته ی «ابو شامه » مدرسه ها ارمغان «نورالدین » به این کشور بودند و بدینگونه شام از دانشمندان تهی و تنها شده بود در دوران نورالدین پناهگاه اندیشمندان و دانشوران گردید» ^(۱۲) .

بسیاری از منابع به اطلاعات کلی درباره مدرسه هایی بی شمار که به دست نورالدین در شهرهای مختلف سوریه بنیاد یافتند، اکتفاء کرده اند با همه اینها منابعی در دست داریم که تصویر روشنی از این مدرسه ها را در برابرمان می گسترانند.

مدرسه نوریه کبری در دمشق

ابوشامه (متوفی ۶۶۵ه ق) و «ابن شداد» (متوفی ۶۸۴ه ق) بر این باورند که این مدرسه را «نورالدین محمود زنگی » در سال ۵۶۳ بنیاد نهاد ^(۱۳) .

و ابن جبیر چند سال پس از گشایش مدرسه از آن دیدن کرده و آن را یکی از بهترین مدرسه ها در جهان معرفی کرده است ^(۱۴) .

مدرسه نوریه کبری در «خط الخواصین » قرار دارد. محلی که امروز مردم دمشق آن را «خط الخیاطین » می گویند و در فاصله کمی از جنوب باختری مسجد «اموی » واقع است.

مساحت زمینی که این مدرسه در آن ساخته شده، ۱۵۰۰ مترمربع است ساختمان اصلی ویران شده و از ساختمان قدیم جز در و سقف و صحن حیاط نمانده است ^(۱۵) ولی در ساختمان کنونی کوشیده اند تا بر پایه های ساختمان قدیم بازسازی کنند. این مدرسه دارای در ورودی تاریخی است که در سمت راست آن آرامگاه «شیخ محمد دقیق العید» (۷۰۲ه) و در سمت چپ آن آرامگاه «نورالدین » بنیانگذار مدرسه، جا گرفته است. علاوه بر این، شرحی از این مدرسه روی نقشه آمده است:

۱- ایوان: مهمترین جا در یک مدرسه ی اسلامی است و حلقه های درس در آنجا برپا می شد. ایوان نوریه ۲۵/۸ متر درازا، ۸/۷ متر پهنا و ۷/۹ متر بلندی دارد. سطح زمین ایوان یک متر از صحن مدرسه بلندتر است.

۲- مسجد: پس از ایوان، مسجد مهمترین بخش مدرسه ی اسلامی در سده میانه است مسجد ویژه ی دانشجویان نبود، بلکه در آن به روی همگان باز بود از اینرو مسجد در دورترین فاصله ی با ایوان قرار داشت تا مزاحم نمازگزاران نباشد. مسجد «نوریه » محرابی تاریخی دارد که با مجموعه ی سه آستانه که اصولا بی دراند و در میانی بزرگتر است، به صحن حیاط باز می شود.

۳- آسایشگاه استادان: قسمت شرقی به دو اتاق کوچک و یک جفت در پیوستگی می یابد این دو اتاق برای استراحت اساتید پرداخته شده اند.

۴- خوابگاه برای دانشجویان: هر خوابگاهی دو اتاق دارد که یکی روی دیگری قرار دارد و پلکان داخلی آن دو را به هم وصل می کند و بیشتر این خوابگاه ها هم اکنون در اختیار دانشجویانی است که در دمشق به بنیادهای آموزشی گوناگون می پیوندند.

۵- خانه سرایدار: شامل دو اتاق جداگانه و سرویس خانگی (آبریزگاه) است که در نقشه نمودار است.

۶- آبریزهای ساختمان.

۷- آشپزخانه و ناهارخوری.

۸- انبار مواد غذائی.

۹- انبار عمومی مدرسه ^(۱۶) .

مدرسه ی نوریه ی کبری به تدریس فقه حنفی اختصاص داشت و تنی چند از استادان حنفی برای تدریس در آن برگزیده شده بودند. از جمله «بهاءالدین عقاده » (متوفی ۵۶۶) تا روز مرگ در آنجا تدریس می کرد.

صورت ریز موقوفات این مدرسه را می توان به روشنی از روی سنگ نبشته ای که بر فراز آستانه ی در کار گذاشته شده است، به چشم دید و اینک ترجمه ی متن آن: