خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل الفلسفه الإسلامیه فی أدوارها المختلفه :

فی تاریخ الفلسفه الإسلامیه منذ أوائل عصورها أدوارمختلفه فإذا ولی الأمر خلفاء أو حکام یمیلون إلی البحث و النظر و یشجعون حریه الرأی راجت البحوث الفلسفیه کماوقع ذلک فی عصر المأمون و المعتصم و الواثق، حتی إذا آل الأمر إلی المتوکل اضطهد المعنیین بالبحوث الحره، و کان معروفا بالمیل إلی المحافظه.
و قد اجتازت الفلسفه مراحل مختلفه و مرت بأدوار متباینه فی عصور العباسیین التالیه و عصور بقیه الدول الإسلامیه بعد المتوکل. امتاز بعض الأدوار المذکوره بالتسامح و عرف بعضها بالشده و العنف ففی عصر الناصر العباسی اضطهد المتفلسفون فی بغداد و شتموا علی رؤوس الأشهادو أحرقت کتبهم و قد تعسف الحکام حتی أحرقوا کتب الهندسه و العلوم التعلیمیه[۱] و من الدول الإسلامیه التی ازدهرت العلوم و الفلسفه فیهاالدول البویهیه فی العراق، و فی القسم الغربی من البلادالفارسیه، ثم الدوله السامانیه فی القسم الشرقی من بلادفارس أو البلاد المعروفه بما وراء النهر شرقا حتی بخاری ففی کنف هذه الدوله السامانیه ظهرت مدرسه ابن سینا و شاعت الآراء و البحوث العلمیه و الفلسفیه، و لا یخفی أن ابن سیناسلخ فتره من شبابه فی بخاری عاصمه الدوله المذکوره طالباللعلم دارسا للفلسفه ثم رحل من الشرق إلی القسم الغربی
33

من بلاد فارس و أمضی شطرا من حیاته فی الکتابه و التألیف فی أشهر مدن القسم المذکور مثل أصفهان و همدان و الری، و ما أن ظهرت دوله آل سبکتکین فی الشرق حتی انتقلت الحرکه الفلسفیه إلی طور آخر امتاز بشی ء من الشدهو الاضطهاد. . اضطهاد أهل الرأی و المعتزله حتی أحرقت کتبهم و أتلفت و نال أصحابها ما نالهم من الشده.
و فی تاریخ الدوله الأیوبیه بعد ذلک فترات مختلفه من هذا القبیل منها ما کان وبالا علی النظار المعنیین بالفلسفهففی عهد الظاهر حفید صلاح الدین و صاحب حلب اتهم الشیخ السهروردی بالانحلال و التعطیل و قتل بعد ذلک بعدمحاقه أو محاکمه معروفه و یلاحظ تضارب آرائهم فی الشیخ السهروردی و ممن أثنی علیه ابن شداد قاضی حلب قائلا: «کان التعظیم لشعائر الدین»و من مفارقات هذا العصر فی حلب أن یأوی إلیها جماعه من الحکماء و العلماء الذین شهدوا حادثه السهروردی و فی طلیعتهم الوزیر جمال الدین بن القفطی[۲] مصنف تاریخ الحکماء[۳] . و لا شک أن حلب شهدت فی عصرها هذا حرکه علمیه منقطعه النظیرکان جمال الدین بن القفطی من العوامل الفعاله فیها فقدکان نموذجا فی الدأب و الاجتهاد و التوفر علی التألیف و تشجیع الباحثین فی القطرین المصری و السوری علی ذلک، و إلی تشجیعه و معاونته مرد النجاح الذی حالف یاقوت الحموی فی تألیفه فإنه اتصل بابن القفطی الوزیر و کان من أخص أصحابه به فیسر له أسباب البحث و التألیف و لولا هذاالتشجیع لما استطاع الحموی أن ینجز کثیرا من کتبه و خصوصا کتابه معجم البلدان و إذا تصفحنا مقدمه هذاالمعجم نری یاقوت الحموی أشاد بذکر صاحبه ابن القفطی جدا و أهدی هذا الکتاب الجلیل إلی مکتبته و حسبنا ذلک[۴] و قد اشتهر ابن القفطی ببعض تآلیفه القیمه و فی مقدمتهاکتابه المسمی (أنباء الرواه بإنباه النحاه) و کتابه المسمی (تاریخ الحکماء) و هو من أهم المصادر بعد عیون الأنباء لابن أبی أصیبعه فی سیره الحکماء القدماء و المتأخرین و قد فقد أصله و لم یطبع إلا مختصره و لا یعرف من اختصره و لکن هذاالمختصر المطبوع علی کل حال لا یخلو من العبث و التخلیط. و من حکماء هذا العصر المقیمین فی حلب نجم الدین النخجوانی[۵] و له مؤاخذات علی منطق الإشارات و شرحهاأیضا و تناوله الأفضل الخونجی بالاستنقاص و زیف أقواله کتاب الکشف و قد ظفرنا بنسخه من هذا الکتاب فی البقیهالباقیه من المخطوطات مکتبه المشهد الغروی و کانت بمنطابن کمونه الفیلسوف المعروف.
و کان ابن کمونه هذا من أعیان الفلاسفه المنکوبین فی هذا العصر فقد ثار علیه البغدادیون بسبب بعض الآراء التی نسبت إلیه فی کتاب سماه (الأبحاث فی الدیانات الثلاث) و لو لا إخراجه فی صندوق مقفل إلی الحله لقتل فی بغدادو کانت وفاته سنه ۶۸۳ ه، و قد عنی ابن کمونه بتلخیص کتب النخجوانی[۶] فی الرد علی ابن سینا و منها الکتاب المسمی (لباب المنطق و خلاصه الحکمه) و یلاحظ أن موقف ابن کمونه کان موقفا وسطا بین النخجوانی و ابن سینا فهویقول فی مقدمه تلخیصه لکتاب نقض قواعد الإشارات ماهذا نصه«و أکثر هذه الاعتراضات و المناقضات التی ذکرتهایمکن الجواب عنها و ینتصر لمصنف کتاب الإشارات علیه
34

فیها»هذا ما کان من عصر الدول الأیوبیه فی حلب.
أما دمشق فقد شهدت علی العکس من ذلک نهضهللفلسفه اشتهر فیها عدد من الفلاسفه و أمها من أمها منهم من بلاد العجم و الروم و کان جلهم من تلامذه الفخر الرازی.
کان کتاب«عیون الحکمه من أجود کتب ابن سینا من جمله کتب القراءه بمدارس دمشق فی العصرالمذکور و کان المقری ء له شمس الدین الخسرو شاهی أحدحکماء العصر المذکور و من جمله تلامذته الملک الناصر داودصاحب الکرک[۷] و قد توثقت رابطه الصداقه بین الخسروشاهی و سبط ابن الجوزی صاحب«مرآه الزمان»و لذلک تجد للخسروشاهی ترجمه حسنه فی الکتاب المذکور[۸] لا شک أن کثیرا من الفلاسفه سلموا من المحن حتی فی أشد العصور خطرا کالخسروشاهی مدرس کتب ابن سینافی دمشق و أمثاله و إلی اعتدال هذا الفریق من المتفلسفین و کیاستهم و اتزانهم مرد سلامتهم فی تلک الأزمان فقد قتل الشهاب السهروردی فی حلب بینما عاش فیها جماعه من المتفلسفین المعاصرین له أو القریبین من عصره کنجم الدین الخونجی، و لا بد لنا من القول أن لهؤلاء النظار و الفلاسفهفریقان فریق عقولهم أجل من معارفهم و فریق علی العکس من ذلک معارفهم أکبر من عقولهم و من خبرتهم بأحوال الزمان و المکان الذین یعیشون فیه و قد صدق من قال«ما کل ما یعلم یقال»: یا رب جوهر علم لو أبوح به*لقیل لی أنت ممن یعبد الوثناو لا مستحل رجال مسلمون دمی*یرون أقبح ما یأتونه حسناإنی لأکتم من علمی جواهره*کی لا یری الحق ذو جهل فیفتتناو قد تقدم فی هذا أبو حسن*إلی الحسین و وصی قبله الحسناو قد شهدت دمشق فی العصر نفسه أو عصر قریب منه مدارس یعنی فیها بدرس کتب ابن سینا عنایه بالغه و کان بعض ملوک دمشق من الأیوبیین فی طلیعه المعنیین بالبحوث المذکوره و فی عصر الأمیر بدر الدین لؤلؤ حاکم الموصل نشأت للفلسفه مدرسه مشهوره و عرف فیها عدد من المعنیین بالحکمه. من أشهرهم کمال الدین الموصلی الأستاذ المصنف المعروف فی الفلسفه[۹] و من فلاسفه هذا العصر فی أواخرعصر الدوله الأیوبیه فی الشام و فی الموصل علی عهد أمیرهابدر الدین لؤلؤ حسین بن محمد بن أحمد بن نجاالفیلسوف الأربلی کان بصیرا فی العربیه رأسا فی العقلیات و وصمه الذهبی بفساد العقیده[۱۰] و قال غیره: کان الناس یقرؤون علیه علم الأوائل و تتردد إلیه أهل الملل جمیعهامسلمها و مبتدعها و الیهود و النصاری و السامره و کان الملک الناصر یکرمه و لا یرد شفاعته توفی سنه ستین و ستمائه عن أربع و سبعین سنه و قد أجمع مؤرخوه علی القول بأنه من فلاسفه الشیعه و من هذه الناحیه أنحوا علیه باللائمه و الطعون.
هذا طرف من تاریخ الدراسات الفلسفیه و ما حاط بهافی العصور المختلفه و من ذلک نعلم کیف اختلف موقف الخلفاء و الحکام و رجال الدیوان من الفلاسفه أو المعنیین بدرس علوم الأوائل کم یسمونه و ذلک باختلاف العصور المذکورهفإذا فهمت الفلسفه علی أنها ضرب من التحلیل و التحقیق أوالبحث عن الحقائق و إذا کانت إحدی غایاتها تحصیل السعاده
35

و إصلاح الحیاه الإنسانیه ماده و معنی لم تعدم الفلسفه من ینصرها و یشجعها فی کثیر من الأحیان لأنها جدیره بالتأکیدو التشجیع، أما إذا استحال مفهوم الفلسفه و الحکمه إلی ضرب من الهوس و التحریف و التقلید و مضیعه للعمر و علمابلا عمل لم تکن جدیره بشی ء من ذلک .
فیلسوفان ینقضان آراء المشائین
ما أکثر الفلاسفه الإسلامیین الذین عنوا بنقض فلسفهالمشائین و الرد علی ابن سینا من بعد الغزالی، و قد حفل تاریخ الفلسفه فی قرون ثلاثه أی من القرن السادس إلی الثامن بعددغیر قلیل من هذه الطبقه و لثوره الغزالی علی القوم دخل کبیرفی ذلک علی ما نراه، بید أن جل آثارهم إذا استثنینا الفخرالرازی فقدت فلم یصل إلی أیدینا إلا النادر منها و فی مقدمتها مصنفات أبی البرکات الفیلسوف البغدادی صاحب المعتبر ثم نجم الدین النخجوانی الذی وصل إلینا من تآلیفه کتاب نقض الإشارات و نحن نکتفی هنا بإیراد نبذه فی تعریف أسلوب کل من هذین المؤلفین أبی البرکات و النخجوانی فی تزییف فلسفه ابن سینا أو فلسفه المشائین استنادا إلی ما وقع إلینا من مؤلفاتهما النادره.
فأبو البرکات صاحب المعتبر نشأ فی عصر لا یزال صوت الغزالی مدویا فیه ردا علی الفلاسفه و مع ذلک بقی عدد لا یستهان به من أنصار للفلاسفه المشائین و من رأینا أن للموقف المأثور الذی وقفه الغزالی من تلک الفلسفه دخلا فی تشجیع کثیر من المعنیین فی تزییف آراء المشائین من النظارو کان أبو البرکات فی الطلیعه من هؤلاء کما قلنا و قد جردکتابا ضخما سماه«المعتبر»رد آراء القوم فی المنطق و الطبیعیات و الإلهیات دون الریاضیات التی لا تقبل المناقشه، و قد ظفرنا بجزء مخطوط من المعتبر فی الإلهیات بین البقیهالباقیه من مخطوطات الخزانه الغرویه فی النجف و قد عقدالمؤلف هذا الجزء علی مقالتین تشتمل المقاله الأولی علی أربعهو عشرین فصلا و المقاله الثانیه علی ثلاثه عشر فصلا، و الفصل الأول من المقاله الأولی فی موضوع العلم الإلهی و غرضه و مایختص به نظره، و الثانی فی العلم الإلهی و الإلهیات، و الثالث فی منفعه علم ما بعد الطبیعه، و الرابع فیما یشتمل علیه مابعد الطبیعه، و من فصول هذه المقاله فصل عنوانه: اعتبارالحجج المنقوله عن أرسطاطالیس یلیه فصل عنوانه مناقضهالاحتجاج المنقول عن ابن سینا.
أما المقاله الثانیه فإنها تشتمل علی أکثر من عشره فصول الأول فی بدایه الخلق و الإیجاد و الفصل الثانی فی ذکرأرسطاطالیس و شیعته فی بدایه الخلق و فی هذه المقاله فصل عنوانه : الرأی المعتبر فی القضاء و القدر و فصل آخر عنوانه فی اتساق الموجودات فی العله إلی الهیوله الأولی و قد ختم الکتاب فی فصل عنوانه فی النفس الإنسانیه علی وجه یلیق بهذا العلم، و من رأینا أنه أجود فصول هذا الکتاب و هذه النسخه من وقوف السید أحمد الأوی النقیب کما وجدعلی ظهرها و هذا نصها: «هذا ما وقفه السید السعید صدرالدین محمد ابن السید شرف الدین محمود بن حسن ابن خلیفه الأوی و هو موقف عن عمه السید سعید أحمد بن السعید حسن بن علی بن خلیفه الأوی بحکم وصیهصدرت له عنه علی الحضره الشریفه المقدسه الغرویه و أن لایخرج إلا برهن وثیق فمن بدله بعدما سمعه فإنما إثمه علی الذین یبدلونه إن اللّه سمیع علیم کتب فی رجب سنه خمس و سبعین و سبعمائه و النسخه تملک جماعه من أبناء المائهالسادسه لأن النسخه منقوله عن نسخه کتبت بطلب المؤلف کما ورد فی آخرها و هذا نصه: «کمل الکتاب المعتبر من الحکمه بأسره بموجب ما تقدم بکسبه الأجل السید أوحدالزمان فیلسوف العالم مصنفه أبی البرکات«کذا»هبه اللّه بن علی أدام اللّه أیامه للأجل السید تاج الحکماءأبی سعد إسحاق بن إبراهیم بن عزرا حرس اللّه نعمته کتبه أبو سعد نفیس بن المبارک فی شوال سنه ثمان و ثلاثین و خمسمائه بمدینه السلام و الحمد للّه رب العالمین».
هذا ما وجدناه فی آخر النسخه و کانت نسخه سقیمهفی الجمله فیها تحریف و غلط کثیر أشرنا إلی بعضه و أهملناالإشاره إلی بعض مما دل علی أن ناسخ الکتاب غریب عنه فی ألفاظه و معانیه و قد حصل فی المقاله الثانیه من الفصل السادس مما یلیه تشویش و سوء ترتیب فی نظم الکتاب أوتألیفه بتقدیم بعض الکراریس و الفصول و تأخیر بعض مما أدی فی الاهتداء إلی الوجه الصحیح إلی بذل جهد جهید و إضافهقسط من الوقت و القوه و کان الابتداء فی نقله أول صفرو الانتهاء منه فی أواخره و ذلک سنه .۱۳۴۰
نوه بهذا الکتاب غیر واحد من الباحثین و یلاحظ أن بعضهم لم یسلم من معره التقلید و ممن نوه بهذا الکتاب و أشاد بذکره ابن القفطی فإنه لام کلا من الفارابی و ابن سینابلهجه جارحه لمتابعه أرسطاطالیس فی أصوله الفلسفیه و قال فی آخر هذه الکلمه: «لو قصدوا الرد علیه کما فعل صاحب
36

المعتبر لسلما و لکن ما الحیله فی رد القدر«قال ابن أبی أصیبعه فی عیون الأنباء (۱/۲۸۵) نقله من خط الشیخ موفق الدین عبد اللطیف البغدادی فیما ذکره عن ابن الدهان المنجم قال : «کان الشیخ أبو البرکات قد عمی فی آخر عمره و کان یملی علی جمال الدین بن فضلان و علی بن الدهان المنجم و علی یوسف والد الشیخ موفق الدین عبد اللطیف و علی المهذب بن النقاش کتاب المعتبر»و ممن أشاد بذکرالمعتبر الشهرزوری قائلا: إن الفخر الرازی عول علی أبی البرکات فی إیراد شبهاته علی الحکماء.
هذا ما قالوه فی صدد الإشاده بکتاب المعتبر و قد توهم هذه الأقوال أن فخر الدین الرازی عول علی أقوال أبی البرکات فی المعتبر دون أن ینسبها إلیه، و الواقع أن الرازی فی المباحث المشرقیه الذی ألفه فی المعارف الطبیعیه و الإلهیهو ناقش آراء قدماء الفلاسفه لم یفته ذکر أبی البرکات صاحب المعتبر و نسبه کل أقواله المنقوله فی کتبه إلیه و کان یذکره بعبارات تنم عن تقدیره فنراه یقول: «اعترض الشیخ أبو البرکات صاحب المعتبر»أو: «اعترض أبو البرکات البغدادی صاحب المعتبر»و من ذلک بحثهم فی علم الباری و فی هذا الصدد یقول الرازی: «أکثر المتقدمین و المتأخرین من الفلاسفه أنکروا علمه سبحانه و تعالی بالجزئیات و أثبته الشیخ أبو البرکات البغدادی»فقد اعتمد الرازی و لا شک علی اعتراضات أبی البرکات علی قدماء الفلاسفه و ناقشهم فی الفلسفه الطبیعیه و الإلهیه و کفی صاحب المعتبر ذلک[۱۱] ثم أن هذا الکتاب أعنی المعتبر من مآخذ ابن أبی أصیبعه فی العیون[۱۲] قال ابن أبی أصیبعه: «کان أمین الدوله و أوحدالزمان أبو البرکات فی خدمه المستضی ء بأمر اللّه و کان أبوالبرکات أفضل من ابن التلمیذ فی العلوم الحکمیه و له فیهاکتب جلیله و لو لم یکن له فیها إلا کتابه المعتبر لکفی»[۱۳]
و کتاب المعتبر من مراجع عز الدین أبی الحدید فی بعض فصوله التی کتبها عن الفلسفه فی شرح نهج البلاغه و من ذلک فصل مستفاض أورده فی أحکام النجوم و التنجیم نفیاو إثباتا حین نقل شارح النهج المذکور أقوال الحکماء و آراءهم المتضاربه فی هذا الشأن و تجد فی آخر هذا الفصل بحثا طویلامنقولا عن کتاب المعتبر قال فیه: «قال أبو البرکات بن سلطان البغدادی صاحب المعتبر فإنه أبطل أحکام النجوم من وجه و أثبتها من وجه قال: «فأما من یرید[۱۴] تطبیق علم أحکام النجوم علی قاعده العلم الطبیعی فإنه لا سبیل إلی ذلک»و فی هذا الفصل یقول أبو البرکات نقلا عن الشرح المذکور: «فأما الذی یصح من هذا العلم و یلتفت (مکرر) إلیه العقلاء فهی أشیاء غیر هذه الخرافات»[۱۵] و فی ختام هذاالفصل صرح ابن أبی الحدید برأیه فی علم النجوم بمعنی الکشف عن المستقبل و دلالته علی المغیبات قائلا: إنه علم باطل لا یجوز الاعتقاد به و قد ورد النهی عن تصدیق المنجمین و هذا قول أمیر المؤمنین: «فمن صدقک بهذا فقدکذب القرآن»[۱۶] و لم یکتف ابن أبی الحدید بما نقله عن کتاب المعتبر فی موضوع علم النجوم بل نقل عنه کلاماطویلا فی موضوع الأخبار عن المغیبات و کشف المخبئاب و تعداد الطرق إلی ذلک و جاء فی هذا الکلام أن أبی البرکات استشهد بالمرأه البغدادیه التی کانت تکشف المخبئات أنواعهاو أشکالها و مقادیرها و أعدادها قریبها و بعیدها دقیقها و جلیلهاتجیب علی أثر السؤال ما ینقل من العجائب عن المرأهالبغدادیه التی شاهدها و امتحنها أبو البرکات صاحب الکتاب المذکور[۱۷] من ذلک نعلم أن ابن أبی الحدید من جمله الباحثین المعنیین بالنقل عن کتاب المعتبر و الحقیقه أن ابن أبی الحدیدمعنی بالفلسفه إجمالا و هو ینقل فی فصل طویل فی الإرادهکلام ابن سینا و ما إلی ذلک[۱۸] و قد بالغ ابن تیمیه فی غیر کتاب من کتبه فی الثناءعلی صاحب المعتبر و تقدیر آرائه و نقل عنه فی کتابه الذی ردفیه علی المنطقیین منوها باستقلال رأی أبی البرکات و ترفعه عن التقلید تقلید ابن سینا و غیره من أساطین المشائین و حمدلأبی البرکات تصدیه لتزییف فلسفتهم فی الکتاب المذکور
37

و قد زعم ابن تیمیه أن أبا البرکات أقرب إلی السنه و أهل الحدیث لأنه نشأ فی بغداد أما ابن سینا فإنه نشأ بین المتکلمین من نفاه الصفات و ابن رشد بین الکرامیه. لا شک أن کتاب المعتبر و عنایه مؤلفه بمناقشه آراء الفلاسفه من أرسطوإلی ابن سینا أثار حرکه علمیه و شطر عددا من المعنیین بهذه البحوث إلی شطرین شطر له و شطر علیه و ذلک فی جمله من أقطار العالم الإسلامی مثل العراق إلی فارس و خراسان شرقاو إلی الدیار الشامیه و المصریه غربا و قد رأیت ما قاله الرازی و ابن أبی الحدید و ابن تیمیه و ابن أبی أصیبعه و غیرهم عن کتاب المعتبر و آراء مؤلفه فیه.
لم یعدم صاحب المعتبر أنصارا لآرائه فی خراسان مهدالفلسفه بعد عصر ابن سینا و لم یعدم کذلک من یناقش فلسفته و یعنی بتزییفها من أهل خراسان نفسها و فی طلیعتهم الشاعر الحکیم المشهور عمر الخیام فإنه کان سیی ء الرأی فی فلسفه صاحب المعتبر، و الخیام من القائلین بأن أبا البرکات لم یفهم کلام ابن سینا و لم یصل إلی المنزله التی تخوله إدراک معانی کلامه و قد صرح بذلک فی مناقشه دارت بینه و بین علاء الدوله علی ملک الری بشأن أبی البرکات و آرائه و الملک علاء الدوله من المنتصرین لآراء أبی البرکات و المؤیدین لفلسفته فی محاوره دارت بینه و بین الخیام علی الصورهالتالیه: ملک الری: أمن المستحیل أن یکون حدس أقوی مماحدس أبی علی أم من الممکن؟الخیام: لیس من المستحیل.
ملک الری: أنت تقول لیس لأبی البرکات الإدراک و الاعتراض و غلامی یقول له تلک الرتبه و الحکیم یهجن کلام غیره بالبرهان و الجدل بالوقیعه و البهتان فأطلب أعلی الدرجتین فقام الخیام ملجما البسکو[۱۹] . هکذا احتج علاء الدولهلأبی البرکات حسب ما جاء فی هذه الروایه مع أن الکلام فی هذا الاحتجاج عام لا ینهض دلیلا علی إفحام الخیام، و المحاوره المذکوره جرت فی جلسه طارئه لم تنعقد للنظرو الاستدلال أو للبحث فی مسأله معینه أو لمناقشه رأی مخصوص من آراء الفلاسفه و علینا أن نلاحظ الفروق البعیدهبین الخصمین فإن أحدهما حکیم متواضع و الثانی ملک یتیه بقوته و خیلائه و أین ریاسه السیف من ریاسه القلم؟و إن حاول ملک الری أن یجمع بین لریاستین و ما أقل الذین حالفهم التوفیق فی الجمع بین المنزلتین . و علی أی حال یتراءی لنا أن خصومه علاء الدوله فی المحاوره المذکوره کانت منبعثهعن ضرب من الحسد و الکراهیه لشدیده لشاعر أو حکیم بلغت شهرته قمتها فی خراسان و نهجت الألسن بتفوقه فی الأدب و الحکمه و ما ذلک الرجل إلا الخیام لذلک اصطنع علاء الدوله بعض الأسئله العامه للتشفی و الاستظهار علی الخیام إذا صحت هذه الروایه.
هذا و عنینا إثر ظفرنا بهذا الجزء من المعتبر فی سنه۱۳۴۰ ه بدراسه هذا الکتاب و تعیین المسائل الفلسفیه التی انصبت علیها مؤاخذات أبی البرکات و فی وسعنا تلخیصهاعلی الصوره التالیه: ۱ علم الباری و هل یتناول الجزئیات؟فإن صاحب المعتبر ناقش المشائین فی هذا الشأن قائلا إن علم الرب یتناول الکلیات و الجزئیات علی حد سوء و قد أفردا بحثا مسهبا فی هذا الکتاب و یعزو ابن تیمیه ذلک إلی أن أبا البرکات کان من المستنیرین بأنوار النبوات و ابن تیمیه یشیر بذلک إلی أن أباالبرکات من فلاسفه الیهود فی الإسلام و لکنه لم یشأالتصریح[۲۰] ۲ عدد العقول: ناقش أبو البرکات آراء الفلاسفه فی هذه القصه و لم یجد سببا یدعو إلی حصرها بهذا العددو جوز کونها أکثر من ذلک.
۳ آراء المشائین فی الطبیعیات: یقول بعض الباحثین: إن التوفیق حالف أبا البرکات فی نقد آراء المشائین فی الفلسفه الطبیعیه فإن أکثر هؤلاء قلدوا أسلافهم تقلیدا أعمی و تلقوا آراءهم کأنها قضایا مسلّمه لا تقبل الجدل و البحث و هذا ضرب من الجمود و التقییم لذمیم فإن التجربه عمادالعلوم الطبیعیه و من هذا القبیل مناقشه آراء المشائین فی
38

حدوث العیون و القنوات و ما یجری مجراها فإن المشائین ردوها إلی وجود الأبخره و الأهویه المحصوره فی جوف الأرض بینما یقول أبو البرکات: منشأها ما یسیل من الثلوج و میاه الأمطار لأننا نجدها تزید بزیادتها و تنقص بنقصانها و لامدخل للأهویه و الأبخره فی ذلک، و یقول المیبدی فی شرحه علی«هدایه الحکمه»: إن السبب الذی ذکره صاحب المعتبرمعتبر لا محال[۲۱] و الواقع أن لطبیعیات المعتبر مزایاها فقدفطن أبو البرکات إلی أن التجربه الحسیه و المشاهده العیانیهمحک الفنون الطبیعیه و لا محل فیها للظنون و التخمینات فأبوالبرکات یعول فی طبیعاته علی التجربه و المشاهده و لهذاالفیلسوف مضافا إلی ذلک بحوث طبیعیه لا تخلو من طرافهفی تعلیل محو القمر و ظهور المجره إذ علل وجودها بأجرام أوکواکب لیس فی متناول القوه البصریه و لا یخفی أن الفلکیین المتأخرین یرون هذا الرأی و له أیضا بحوثه فی تکوین الجبال و الأودیه و السحب و العیون و الآبار و کیف یصیر البر بحراو بالعکس و فی الریاح و فی أسباب حدوثها إلی غیر ذلک من الآراء الطبیعیه.
۴ أفرد فی المعتبر بحوثا فی شتی المسائل الطبیعیه التی عنی بها أرسطاطا لیس فی کل من کتبه المعروفه بالسماع الطبیعی و السماء و العالم و النبات و الحیوان و غیر ذلک.
۵ أفرد بحثا مسهبا فی علم النفس و یلاحظ أنه یوردآراء المشائین ثم یناقش و ینتهی من المناقشه أما بتأییدها أو بالردعلیها.
۶ له بحوث فی تحدید العلم و فی المبدأ و المعادو الحدوث و القدم و بدایه الخلق و الإیجاد بالفیض عن المبدأالأول و بحوث فی العقول و النفوس ناقش فیها آراء أئمهالمشائین و قد ذهب أبو البرکات إلی إبطال أصل معروف من أصول المشائین و هو أصل قدیم«أن الواحد لا یصدر عنه إلاواحد»ثم بحث فی تزییف أصل آخر لهم یقولون بموجبه أن القدیم لا یکون محلا للحوادث و من المسائل التی ذهب إلی بطلانها تحدید عدد العقول و هو یزعم أن العقول هی الأرواح و الملائکه.
هذه خلاصه دراستنا لما وقع إلینا من أجزاء المعتبر من حیث مناقشه مؤلفه لآراء المشائین . و من المفید أن نقول و نحن فی هذا الصدد أن عددا من الباحثین و خصوصا المحدّثین منهم عنوه بالإرشاد إلی الاضطراب أو الخلل الطاری ء علی فلسفهالمشائین بعد نقل کتبها لا سیما الکتب المنسوبه إلی أرسطوطالیس علی أنها تمثل فلسفه المشائین مع أن هذه الفلسفه المنقوله کانت مشوبه بالأفلاطونیه الحدیثه أو بآراءفلاسفه الإسکندریه و غیرها من آراء المتفلسفین الإشراقیین فعزی کل ذلک إلی أرسطوطالیس و عولوا علی شروح کتبه المختلفه المتضاربه و قد نسب الأفلاطونیه الحدیثه إلی أفلاطون أستاذ أرسطوطالیس مع أنها فلسفه مدخوله و لا یخفی أن کتب الفلسفه نقلت علی علاتها و علی ما فیها من محالات من قبیل نسبه الحیاه إلی الأجرام الفلکیه و الأصل فی ذلک عباده الأجرام المذکوره عند الیونان و غیرهم من الوثنیین، و علی کل حال فإن من یعنی بتاریخ الفلسفه یتضح له بأن آراء أبی البرکات علی طرافتها و خصوصا فی القسم الإلهی من الفلسفه لم یکتب لها الانتشار و لم یقبل علیها شراءالفلسفه و قد أسفر هذا الصراع أو الأخذ و الرد بین فلسفهالرئیس أو بین فلسفه المشائین من جهه و فلسفه أبی البرکات و النخجوانی و أنصارها من جهه ثانیه عن تراجع الأخیرو خمول ذکره و لم تتأثر بذلک فلسفه الشیخ الرئیس، و قدأثبت تاریخ الفلسفه فی العصور الحدیثه هذه الحقیقه و هی عصور عنی فیها الباحثون بسیره الشیخ الرئیس و شرح فلسفته و التنویه بجهوده العلمیه و احتفل فی العصور المذکوره بذکراه غیر مره دون غیره من الفلاسفه الرادین علیه کأن أبا البرکات و أنصاره و مثله النخجوانی و ابن کمونه لا شأن لهم فی تاریخ الفلسفه و فی ذلک عبره لمن یعنی بالمقارنه بین هؤلاء الحکماءو الموازنه بین فلسفاتهم من حیث قیمتها و أثرها الباقی فی الأذهان البشریه.
الفلسفه و السیاسه فی خلافه الناصر العباسی
امتاز عصر الخلیفه الناصر بمحن جرت علی فلاسفهبغداد من ذلک محنه عبد السلام الجیلی حفید أبی الصالح الشیخ عبد القادر الجیلی و هی محنه مشهوره لعن فیهاالفلاسفه و المشتغلون بالفلسفه علی رؤوس الأشهاد حیث اعتقل عبد السلام بن عبد الوهاب بن عبد القادر فی بغداد[۲۲] و أحرقت کتبه فی مشهد عظیم بالرحبه فی بغدادبحجه المروق و النظر فی الفلسفه و کتبها.
39

شهدت بغداد فی عصرها المذکور أسرتین کبیرتین متنافستین هما آسره آل الجوزی و آل الشیخ عبد القادر الجیلی تمتعا بقسط عظیم من الجاه و المنزله و قد جری علی أعیان بعض البیتین ما جری من نحن و المصائب فی خلافه الناصرفقد امتحن ابن الجوزی عسی ید الشیخ عبد السلام الجیلی مره و امتحن الجیلی علی ید أصحاب ابن الجوزی تاره و لاننکر فیما نری صله السیسه بهذه الأحداث و المحن فإذااستوزر رجل من أنصار آل الجوزی ضایق أسره الشیخ عبدالقادر الکیلانی أو نکبهم و ذا استوزر آخر من أنصار الجیلی امتحن به آل الجوزی و هکذا دوالیک . أما الخلیفه الناصر فکان رأیه التفرج و التسلیه بهذه الأحداث المروعه و قد سجل کثیرمن المؤرخین نکبه عبد السلام بن عبد الوهاب بن عبد القادرالجیلی بحجه فساد عقیدته و عکوفه علی الفلسفه القدیمه و من السهل فیما نری تعلیل هذه لنکبه بتلک التحزبات السیاسیهو إلی الخصومه الشخصیه العیفه بین البیتین و إلی تضارب آراءرجال الدیوان و الوزراء فی بغداد فکل آسره من هاتین الأسرتین تتحزب إلی فریق من المعنیین بالسیاسه فی بغداد أویتحزب إلیها فریق من هؤلاء و ذلک علی عهد الخلیفه الناصرو لما کان شمس الدین أبو المظفر قزوغلی الترکی الشهیربسبط ابن الجوزی سنه ستمائه و أربعه و خمسین ملما بهذه الأحداث و المحن، التی کان لأخواله من آل الجوزی نصیب وافر منها فإنه سجلها فی کتابه مرآه الزمان کما سجلها من بعده غیره من المؤرخین[۲۳] و یلاحظ أن سبط ابن الجوزی کان معنیا فی الطعن بالشیخ عبد السلام الجیلی لأنه نکب أحدأخواله من آل الجوزی و نفده؟؟؟ إلی واسط حینما ولی النظر فی المظالم من قبل الخلیفه و قد شهد بفسق الشیخ عبد السلام و فجوره و أشار خاصه إلی قصه ابن یونس وزیر الخلیفه من أخواله و کیف بدد الوزیر للمذکور شملهم و فعل معهم کل قبیح حتی بدد اللّه شمه و مزقه کل ممزق و مات أقبح موتهعلی ما قاله السبط المذکور.
غرائب الاتفاقات
و من غرائب الإتفاقات فی هذا العصر أن تضطهد الفلسفه و حملتها فی الأندلس و المغرب و تنتابهم تلک المحن التی انتابت فلاسفه المشرق فی بغداد و غیرها و من أشهر هذه المحن التی جرت علی فلاسفه الأندلس فی عصر المرابطین محنه أبی الولید محمد بن أحمد المعروف بابن رشد الحکیم و هی أشبه بمحنه عبد السلام الجیلی فقد کان لسعایات أرباب الحسد من أهل قرطبه دخل کبیر فیها و قد استدعی ابن رشدإلی مجلس السلطان کما استدعی عبد السلام و جری التحقیق معه و وجهت إلی ابن رشد نفس الأسئله التی وجهت إلی عبد السلام بشأن ما وجد عندهما من الوثائق و الأوراق فأنکرها و لکن السلطان أمر بإخراجه علی حاله سیئهو إبعاد من یتکلم فی شأن هذه العلوم و کتبت الکتب إلی البلاد بإحراق کتب الفلسفه کما مرت الإشاره إلی ذلک.
نجم الدین النخجوانی
هو من فلاسفه منتصف القرن السابع ذکره ابن العبری[۲۴] فی عداد حکماء هذه الفتره«کان ذا ید قویه فی الفضائل و عارضه عریضه فی علوم الأوائل تفلسف ببلاده و سار فی الآفاق و طوف و دخل الروم و ولی مناصب الکبار ثم کره کدر الولایه و نصبها فارتحل إلی الشام و أقام بحلب منقطعا