خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل امّت و ملّت، نگاهی دوباره

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل امّت و ملّت، نگاهی دوباره :

مقدمه

جامعه سیاسی یا دولت (State) در اصطلاح نوین آن متشکل از سه عنصر یا عامل سرزمین، جمعیت و قدرت عالی و برتر است. هر نظام سیاسی لزوماً برخوردار از این عوامل بوده و در جامعه بزرگ جهانی مورد پذیرش و شناسایی قرار می گیرد. در این میان دو عامل اول یعنی عامل «ارضی» و عامل «انسانی» از نقطه نظر سیاسی و حقوقی حایز اهمیت فراوانند. عامل «ارضی» از نظر سیاسی تأثیر فراوانی بر میزان افزایش یا کاهش قدرت عالی یا حاکمیت دارد و از نظر حقوقی، اساس تقسیم حقوق داخلی و حقوق بین المللی بر همین عامل استوار است، زیرا ملاک حقوق داخلی مرز کشور است که این حقوق، اصولاً ناظر بر روابط افراد سرزمین خاص می باشد. در حقوق بین الملل قلمروهای متعدد و نیز تابعان متفاوتی وجود دارند و فرا مرزی بودن، قوام بخش آن است. عامل انسانی (جمعیت) را در میان هر سه عامل باید محوری ترین و اساسی ترین عامل یک جامعه سیاسی و یا دولت کشور به شمار آورد.
جمعیتها یا به تعبیر دیگر «ملتها» در نظامهای سیاسی و حقوقی از طریق عامل ارضی (سرزمین) از یکدیگر بازشناخته می شوند. به دیگر سخن، «ملت»، قطع نظر از هر تعریفی که در مورد آن وجود داشته باشد، در ارتباط با یک سرزمین معین و مشخص است که معنا و مفهوم پیدا می کند.
سؤالی که در اینجا مطرح می شود در زمینه نحوه پدیداری و شکل گیری «ملت» در نظام سیاسی اسلام است. آیا نظام سیاسی اسلام آنچه را که امروزه به عنوان عامل و عنصر «جمعیت» پذیرفته شده است، قبول دارد؟ آیا در فرهنگ سیاسی و حقوقی اسلام عامل انسانی لزوماً مرتبط با عامل ارضیِ معینی مطرح بوده و از آن غیر قابل انفکاک است؟
تابعیت و مفهوم شهروندی که مستقیماً مرتبط با عنصر جمعیت یک سرزمین و عامل انسانی آن هستند چه جایگاهی در نظام سیاسی اسلام دارند؟
پاسخ به این پرسشها بدین خاطر ضرورت دارند که ایده حکومت اسلامی، اینک در نظام جمهوری اسلامی ایران تحقق عینی پیدا کرده است و به همین جهت، هم در تأمین اهداف حکومت اسلامی و هم در تأثیرات داخلی و بین المللی دخالت مستقیم دارد.
نوشتار حاضر نیم نگاهی به واژه «ملت» و نیز آنچه که در اسلام به عنوان «امت» مطرح است دارد و بر این باور است که حتی با توجه به واقعیات امروز جامعه جهانی که مسأله ای تحت عنوان «امت» را برنمی تابد و تحقق آن را مستلزم درهم ریختن قواعد حقوقی و نظم عمومی حاکم بر جهان می داند، نمی توان از طرح آنچه که اسلام با تکیه بر منطقی قوی بدان معتقد است چشم پوشی نمود و به عذر عدم دستیابی به همه آن، به کلی آن را کنار گذارد.

مفاهیم و اصطلاحات
ملت (NATION )
«ملت را می توان یک واحد بزرگ انسانی تعریف نمود که عامل پیوند آن یک فرهنگ و آگاهی مشترک است. از این پیوند است که احساس تعلق به یکدیگر و احساس وحدت میان افراد متعلق به آن واحد پدید می آید. از جمله ویژگیهای هر ملت اشغال یک قلمرو جغرافیایی مشترک است و احساس دلبستگی و وابستگی به سرزمین معین … پیوند مستقیم مفهوم ملت با دولت امر تازه ای است که تاریخ آن از پیدایش ناسیونالیسم جدید فراتر نمی رود و مربوط به تحولات فکری و سیاسی و اجتماعی اروپا در دو سده اخیر است … به همین دلیل واژه «ملت» نیز در گذشته معنای سیاسی امروزین را نداشته چنانکه در زبان فارسی کمابیش برابر «امت» یا پیروان دین بوده است.»[۱]
در زمینه مفهوم حقوقی و سیاسی ملت دو مکتب معروف وجود دارد: مکتب آلمانی و مکتب فرانسوی. متفکران آلمانی بر عوامل قومی، نژادی، زبان و مذهب تکیه می کنند در حالی که بر اساس بینش نظریه پردازان فرانسوی مفهوم «ملت» بر اصل اراده زیست دسته جمعی استوار است. این مکتب عوامل قومی، نژادی، زبان و مذهب را در شکل گیری ملت انکار نمی کند اما به عناصر معنوی و فرهنگ و تمدن یک مجموعه انسانی که باعث هویت ملی آنان است نیز توجه ویژه ای معطوف می دارد.[۲]
دو مکتب فوق بیانگر مفهوم اصطلاحی «ملت» می باشند که با تعریف لغوی آن به کلی بیگانه اند.
«کلمه ملت کلمه ای عربی است و به معنی راه و روش است. در قرآن کریم نیز این کلمه به همین معنا آمده است. مثلاً می فرماید: مله ابیکم ابراهیم؛ یعنی راه و روش پدر شما ابراهیم … بنابراین ملت و «دین» یک معنا دارند. با این تفاوت که یک چیز به اعتباری دین و به اعتباری دیگر «ملت» نامیده می شود. به آن اعتبار «ملت» نامیده می شود که آن چیز از طرف خدا به پیامبری املا می شود که به مردم ابلاغ نماید و مردم را بر اساس آن رهبری نماید.
در اصطلاح امروز فارسی، این کلمه به کلی مفهوم مغایری با مفهوم اصلی خود پیدا کرده است … این اصطلاحِ فارسی یک اصطلاح مستحدث و جدید است و در واقع یک غلط است … گمان می کنم این اصطلاح جدید از زمان مشروطیت به بعد پیدا شده است … اعراب امروز در مواردی که ما کلمه «ملت» را بکار می بریم کلمه «قوم» یا «شعب» را بکار می برند.»[۳]
به هر حال آنچه امروز در کاربرد واژه «ملت» اراده می گردد همان معنی جدید است که پیشگامان دو تعریف جدید و احیاناً متضاد آن یعنی «نظریه عینی» (گوبینوی فرانسوی و هوستون چمبرلینِ انگلیسی که در آلمان طرفداران بسیاری پیدا کرد) و «نظریه شخصی» (که خواست مشترک انسانها را در تشکیل جامعه ملی مؤثر می داند و از سوی فلاسفه و متفکران فرانسوی دنبال گشته است) مطرح نموده اند.

امت
(The Muslim community)

مفهوم «امت» صرفاً مفهومی عقیدتی است که از ریشه اَمَّ، یَؤُمُّ مرادف قَصَدَ، یَقْصُدُ می باشد. اطلاق «اُمّ» بر مادر نیز بدان جهت است که کودک در زمینه نیازمندیهای خود یا به جهت احساس آرامش او را قصد می کند. در واژه «اُمّ» حالت زایندگی که در واژه «والده» وجود دارد نیست بلکه مقصد و مقصود بودن و ملجأ بودن مادر نسبت به فرزند مطرح است. بر این اساس «امت» به مجموعه ای از انسانها اطلاق می گردد که هدف و مقصد واحدی آنان را گرد هم جمع نموده باشد. مرز میان «امت ها» مرزی عقیدتی است. همه آنان که بر محور توحید، نبوت و معاد متمرکز گشته اند، امت واحده اسلامی را تشکیل می دهند. از نظر اسلام «امت» مهمترین ملاک تقسیم بندی جوامع بشری است.

ملیت و تابعیت (Nationality)

این اصطلاح بیانگر «رابطه قانونی به معنای عضویت در یک ملت یا دولت است، به طور کلی ملیت شامل وظایف فرمانگذاری از سوی فرد و حمایت از سوی دولت است. افراد، شرکتها، کشتیها و هواپیماها همگی از نظر حقوقی ملیت دارند و از این نظر «ملیت» فراگیرتر از شهروندی است، گرچه «ملیت» بیشتر در مورد افراد طبیعی بکار می رود. ملیت را عموماً «حقی جدایی ناپذیر برای هر فرد بشری» شمرده اند. اعلامیه جهانی حقوق بشر سازمان ملل متحد(۱۹۴۸) اعلام می دارد که «هر کس حق داشتن ملیتی را دارد» و «هیچ کس را نمی توان خودسرانه از حق ملیتش محروم کرد».[۴]
به بیان دیگر «تابعیت رابطه ای است معنوی و ذاتاً سیاسی که شخص را به کشور معینی مربوط می سازد.»[۵] از آن جایی که تابعیت، منشأ حق و تکلیف است، رابطه ای حقوقی نیز می باشد. به عنوان مثال ایرانی الاصل بودن این حق را برای فرد ایجاد می کند که بتواند رییس جمهور گردد.
قانون مدنی ایران در مواد ۹۷۶ تا ۹۹۱ ضوابط تابعیت را بیان نموده است. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز در اصول ۴۱ و ۴۲ یکی از حقوق ملت را حق تابعیت برشمرده و اعلام نموده است: تابعیت کشور ایران حق مسلم هر فرد ایرانی است و دولت نمی تواند از هیچ ایرانی سلب تابعیت کند مگر به درخواست خود او یا در صورتی که به تابعیت کشور دیگری درآید.

شهروند (Citizein)

فردی است در رابطه با یک دولت که از سویی برخوردار از حقوق سیاسی و مدنی است و از سوی دیگر در برابر دولت، تکلیفهایی برعهده دارد.[۶] بنابراین اَتباع یک کشور یا دولت، همان شهروندان می باشند که حقوق و تکالیف آنان توسط قوانین اساسی و مدنی تعیین می گردد. رابطه تابعیت، رابطه شهروندی نیز می باشد.

اسلام و رابطه امت و ملت

یکی از تفاوتهای اساسی نظام سیاسی اسلام با مکاتب سیاسی و حقوقی معاصر در مرزبندی موجود میان «ملت» و «امت» است. اسلام از آن جهت که دینی جاودانی و جهان شمول است و جامعه بشری را مخاطب خویش می داند، بدون توجه به مرزهای سرزمینی و تفاوتهای نژادی، زبانی، ملی و فرهنگی از میان همه انسانها سربازگیری می کند و نام «امت واحده»[۷] را بر پیروان خویش می نهد. این مفهوم به کلی با مفهوم شهروندی که افراد را به دولت حاکم در یک سرزمین معین مرتبط می سازد متفاوت است. هر کس کمترین اطلاعی از مفاد آیات قرآنی داشته باشد تردیدی در جهان شمولی اسلام پیدا نخواهد کرد. از آنجا که طرح مسأله «امت» ارتباط مستقیمی با مسأله جهان شمولی دین اسلام دارد به برخی از آیات اشاره می کنیم:

جهان شمولی اسلام
الف. خطابات قرآنی

یاایها النّاس قد جاء کُم برهان من رَبِّکم[۸]
یا ایها الناس اعبُدُوا ربکم الذّی خلقکم و الذین من قبلکم.[۹]
ب. هدایت عمومی

هذا بیانٌ للنّاس[۱۰]
هذا بلاغٌ للنّاس[۱۱]
هذا بصائر للنّاس[۱۲]
کتاب انزلناه الیک لتخرج النّاس من الظّلمات الی النّور.[۱۳]
ج. رسالت جهانی

یا ایّها النّاس اِنّی رسول الله الیکُم جمیعاً[۱۴]
و ما ارسلناک الاّ کافّهً للنّاس بشیراً و نذیراً[۱۵]
و ما ارسلناک الاّ رحمهً للعالمین.[۱۶]
د. پیام جهانی

اِنْ هو اِلاّ ذکرٌ للعالمین[۱۷]
و ما هو الاّ ذکر للعالمین.[۱۸]
در تمامی آیات فوق «ناس» یعنی مردم و «عالمین» و جهانیان مورد خطاب قرار می گیرند و بر همین اساس است که اسلام در پایه گذاری نظام سیاسی خویش بر عناوین «امت و امام» تکیه می کند.

امت و امام

این دو واژه در نظام اسلامی جنبه ماوراء ملی دارند و با توجه به مبانی اعتقادی خاص خود باید ملاحظه گردند.
«امام» در لغت به معنی پیشوا و رهبر است و در اصطلاح رهبر عموم مسلمانان در کارهای دینی و دنیوی آنها است. امامت در اسلام به جایگاهی اطلاق می گردد که هم مرجعیت دینی و هم مرجعیت اجتماعی و سیاسی را شامل می گردد. امامت و ولایت در این معنا، مفهومی برابر و یکسان دارند. و امت گروهی هستند که این مرجعیت و پیشوایی را پذیرفته و قبول نموده اند.[۱۹]
برخلاف واژه «ملت» که با عنصر سرزمین و قلمرو جغرافیایی خاصی همراه بوده و معنا و مفهوم پیدا می کند و اینک در عرف حقوق داخلی و خارجی به رسمیت شناخته می شود، «امت» با عنصر عقیده و آرمان پیوند خورده است. اسلام برای مرزبندیهای موجود اصالت قایل نیست زیرا پیام آور حقیقتی است که می خواهد همگان از این حقیقت بهره مند گردد. خورشید فروزان اسلام آمده است تا گرمابخش جان و روان همه انسانها در هر گوشه ای از عالم باشد. تشبیه گویا و زیبای استاد شهید مرتضی مطهری در این زمینه قابل توجه است:
«حقایق علمی به همه جهانیان تعلق دارد، جدول فیثاغورس و نسبیت انیشتین به قوم معینی تعلق ندارد و با هیچ ملیتی منافات ندارد برای آنکه این حقایق بی رنگ است و رنگ و بوی قوم و ملت مخصوصی را ندارد. به این دلیل دانشمندان و فیلسوفان و پیامبران به همه جهانیان تعلق دارند.
خورشید از ملت خاصی نیست و هیچ ملتی نسبت به آن احساس بیگانگی نمی کند زیرا خورشید به همه عالم یک نسبت دارد. اگر بعضی ازسرزمینها کمتر از نور خورشید استفاده کنند مربوط به وضع خودشان است نه خورشید.»[۲۰]
علامه طباطبایی تحت عنوان «ثغر المملکه الاسلامیه هو الاعتقاد دون الحدود الطبیعیه او الاصطلاحیه»[۲۱] می گوید:
«اسلام اصل انشعابات قومی و ملی را بدین صورت که مؤثر در تکون و پیدایش اجتماع باشد ملغی ساخته است … انشعابات و ملیتهایی که بر اساس «وطن» تشکیل می گردند امت و مجموعه خود را به سوی وحدت و یگانگی حرکت می دهند و در نتیجه این ملت از ملتهای دیگر که در وطنهای دیگر قرار دارند روحاً و جسماً جدا می گردد و با این ترتیب، انسانیت از وحدت و تجمع دوری گزیده و مبتلا به تفرق و تشتّتی که فطرت انسانیش از آن فرار می نموده می گردد. در این صورت برخورد یک جامعه جدید با دیگر جوامع به گونه ای نظیر برخورد انسان با سایر اشیاء و موجودات طبیعت است که آنان را به استخدام می گیرد، استثمار می کند و … . تجربه قرنهای طولانی از آغاز خلقت، تا کنون به این حقیقت گواهی می دهد.
به همین دلیل است که «اسلام» این قبیل انشعابات و تمیّزات را ملغی ساخته و اجتماع انسانی را بر اساس عقیده و نه نژاد و وطن و نظایر آن پایه ریزی نموده است. حتی ملاک در بهره برداریهای جنسی (ازدواج) و ارث، اشتراک در عقیده و توحید است نه در منزل و وطن.»[۲۲]

مرزهای قرآنی

در تمام آیات قرآن کریم مرزبندی ها مرزبندی عقیدتی است و خطابات قرآنی به خوبی گویای این حقیقت است:
یا ایها الذین آمنوا لا تتّخذوا الیهودَ و النّصاری اولیاء …[۲۳]
یا ایها الذین آمنوا لا تتخذوا الذین اتَّخَذُوا دینَکُم هُزُوا و لَعباً من الذین اوتُوا الکتابَ من قبلکم و الکفار اولیاء[۲۴]
یا ایها الذین آمنوا لا تتّخذوا الکافرین اولیاء من دُون المؤمنین.[۲۵]
این مرزبندی های عقیدتی در بسیاری از وقایع حقوقی و احوال شخصیه نیز ملاک عمل قرار می گیرد:
و لاتنکحوا المشرکات حَتّی یُؤمِنَّ و لَاَمَهٌ مؤمنهٌ خیرٌ من مشرکه[۲۶]
بدین ترتیب در امر مهم ازدواج، در حقوق اسلام، بی ایمان، بیگانه ای تلقی گردیده است که ازدواج با آن مجاز نمی باشد.

رابطه میان منافع ملی و موازین دینی
الف) قانون اساسی و امت اسلامی

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران برگرفته از مبانی و موازین دینی است و به همین جهت در اصول متعددی وحدت امت اسلامی و حمایت از مسلمانان در هرگوشه از جهان را مورد توجه قرار داده و آن را به عنوان یک وظیفه مهم و اساسی بیان نموده است:
«به حکم آیه کریمه «انّ هذه امتکم امّه واحده و انا ربّکُم فاعبدون» همه مسلمانان یک امتند و دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است سیاست کلی خود را بر پایه ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی قرار دهد و کوشش پی گیر به عمل آورد تا وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام را تحقق بخشد.»[۲۷]
اصل سوم قانون اساسی که مشتمل بر ۱۶ بند می باشد یکی از اصول بسیار مهم قانون اساسی است که به بیان سیاستهای مختلف دولت می پردازد. در آخرین بند این اصل، دولت جمهوری اسلامی ایران موظف شده است همه امکانات خود را برای «تنظیم سیاست خارجی کشور بر اساس معیارهای اسلام، تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمانان و حمایت بی دریغ از مستضعفان جهان» به کار گیرد.
آنچه در بند ۱۶ اصل سوم بدان اشاره شده در فصل دهم که اختصاص به سیاست خارجی جمهوری اسلامی دارد با صراحت تمام بر آن تأکید گردیده است.
اصل یکصد و پنجاه و دوم:
«سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر اساس نفی هر گونه سلطه جویی و سلطه پذیری، حفظ استقلال همه جانبه و تمامیت ارضی کشور، دفاع از حقوق همه مسلمانان و عدم تعهد در برابر قدرتهای سلطه گر و روابط صلح آمیز با دول غیر محارب استوار است.»
اصل یکصد و پنجاه و چهارم:
«ج