خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مضامین پایداری در ادبیات عامیانه افغانستان

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مضامین پایداری در ادبیات عامیانه افغانستان :

در نوشتار زیر، نویسنده بر آن است که جلوه ای از ادبیات پایداری در افغانستان را آشکار کند. این جلوه را، وی در گنجینه ادبیات مردمی (عامیانه) می جوید. رضا چهرقانی برچلویی، ضمن گریز زدن به تاریخ ادبیات مقاومت در سرزمین های مختلف، به صورت تندسیر و گذرا، به افغانستان بازمی گردد و نمونه هایی از ادبیات ستیز این سرزمین را تا فراگیر شدن جنگهای داخلی به خواننده پیشکش می کند.

در افغانستان نیز ادب عامیانه حضوری گسترده و چشمگیر به طوری که بخش اعظم ادبیات واقعی این کشور نامکتوب است و از طریق آوازها و ترانه های عامیانه ای که شاعران حرفه ای و آوازخوانان دوره گرد می خوانند از جایی به جایی و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.

«مخته» نوعی آیین سوگواری در طوایف هزاره است که از نمایش، شعر و موسیقی تلفیق شده و درون مایه ای حماسی و تراژیک دارد. در این آیین، زن مخته خوان با شیوه های آهنگین و کلام حماسی خود که برخاسته از تاریخ پر از جنگ افغانستان است، مردان ایل را که خسته و افسرده اند به پایداری در برابر دشمن برمی انگیزد.

«سنت ادبی افغانستان در دو سبک و شیوه کاملاً متفاوت، شکل یافته و سامان گرفته است: یکی ادبیات عامیانه، که متضمن روح و روحیه قبایل و قانون قبیله ای است و دیگر، ادبیات فارسی (رسمی) که مختص طبقات تحصیل کرده است».(۱) مقصود از ادبیات عامیانه در عبارت فوق، آن بخش از ادبیات یک قوم یا ملت است که روایت گفتاری، رسالت نگهبانی اش را به عهده می گیرد و کاربرد عمومی، ماندگارش می سازد.

همچنان که محتوای ادبیات رسمی، شامل انواعی از قبیل حماسه، تراژدی، کمدی، شعر غنایی و نظایر آن است. ترانه های عامیانه )

folk songs

( نیز مضمون های متنوعی دارند. شرح درگیری قهرمانان یا مرثیه هایی که در مرگ پهلوانان محبوب ملی و قومی سروده شده اند، از جمله مضامین عمده این بخش از ادبیات هستند که در قالب تصنیف ها، مثل ها، لالایی ها و… در میان مردم معمول و متداولند.

درخصوص رابطه عنصر پایداری و ادبیات عامیانه، نظریات مختلفی وجود دارد. غالی شکری در این خصوص می نویسد: «آنچه مسلم است این است که تا چندی پیش، مصداق راستین شعر پایداری را- از یک دیدگاه بنیادی- شعر توده ای یا به دیگر سخن، شعر عامیانه می دانستند»(۲) در مقابل این نظریه افراطی، عده ای عقیده دارند که ادبیات پایداری با شکل عامیانه ادبیات که مخصوص اقوام، قبایل و ملت های مختلف است سازگاری ندارد؛ چرا که ادبیات پایداری به طور حتم باید جنبه فراملی و انسانی داشته باشد، اما به عقیده ما، جنبه انسانی ادبیات مقاومت، لزوماً با شکل قومی و ملی آن تعارضی ندارد. آثار برجسته ادبی فراوانی در حوزه مقاومت و پایداری وجود دارد که در عین برخورداری از جنبه های ملی، میهنی، قومی و حتی نژادی به شهرت جهانی دست یافته اند و در خارج از قلمرو جغرافیایی خود، منشأ اثر بوده اند.(۳)

کهن ترین نمونه های ادبیات پایداری عامیانه که از یونان باستان برجای مانده، اشعاری است متعلق به طوایف «دوریان» که با الهام از جنگهای «یونان» و «ایران» و جنگهای «مدیک» سروده شده اند(۴) در ایران باستان نیز ترانه هایی از این نوع درباره مرگ «سیاوش» وجود داشته که شکل خاصی از آن هنوز هم در «کهکیلویه» خوانده می شود و به «سوسیوش» معروف است.(۵)

از سده های آغازین پس از اسلام نیز دو شعر به زبان عامیانه برجای مانده، که مضامین پایداری در آنها مشاهده می شود. یکی از این اشعار را «یزیدبن مفرغ» در هجو و مذمت «عبیدالله بن زیاد» سروده و دیگری را «عباس بن طرخان» در تأسف بر خرابی سمرقند. ذبیح الله صفا، ماجرای شعر نخست را به صورت زیر نقل کرده است؛

«یزیدبن مفرغ، برادر عبیدالله بن زیاد را هجو کرد لذا عبیدالله او را به زندان انداخت و فرمود تا به او نبیذ شیرین و شبرم نوشانیدند و خوک و گربه ای به او بستند و در بصره گردانیدند. چند کودک فارس زبان به دنبال او راه افتادند و می گفتند: «این چیست؟ این چیست؟» و او می گفت:

آب است و نبیذ است

عصارات زبیب است

سمیه رو سپیذ است(۶)

شعر عباس بن طرخان هم از قرار زیر است:

سمرقند کندمند

بذینت کی افکند

از چاچ ته بهی

همیشه ته خهی(۷)

کهن ترین شعر مقاومت عامیانه که در قلمرو افغانستان کنونی سروده شده و به دست ما رسیده، به دنبال یک واقعه تاریخی و توسط مردم بلخ ساخته شده است. توضیح آن که اسدبن عبدالله حاکم خراسان در سال ۱۰۸ ه . ق برای جنگ با امیر ختلان و خاقان ترک بدان سامان رفت و شکست خورده به بلخ بازگشت. بلخیان او را در شعری با لهجه دری هجو کردند که کودکان بلخ آن را می خواندند:

از ختلان آمذیه

به روی تباه آمذیه

آواره باز آمذیه

بیدل فراز آمذیه(۸)

درمیان اعراب هم روایت افسانه ای از زندگی «عنتره بن شداد»، شاعر سلحشور دوران جاهلیت و صاحب یکی از معلقات سبع، به عنوان کهن ترین نمونه این قسم از ادبیات معرفی شده است.

«غالی شکری» درباره آن می نویسد:«سرگذشت عنتره، کهن ترین حماسه توده ای مردمی -عامیانه) است که نمودگار پایداری قهرمانی مردم این منطقه از جهان را درقالبی همساز با تکامل داستانی به معنای قدیمی آن طرح ریزی می کند… سرگذشت عنتره، قصه زندگی برده ای است که زنجیر بردگی شکست و آنگاه قبیله خود و سپس تمامی امت عرب را آزاد ساخت… نبرد بر ضد بردگی و جدایی نژادی مضمون سرگذشت است و این مضمونی سیاسی است که وجدان انسان را از نخستین فریاد برضد نابرابری لبریز می سازد. این فریاد می گوید: آدمیان اعضای یک پیکرند و ریشه نژاد یا رنگ پوست نمی تواند ایشان را بر یکدیگر برتری بخشد».(۹)

درافغانستان نیز ادب عامیانه، حضور گسترده و چشم گیر دارد. به طوری که «بخش اعظم ادبیات واقعی این کشور نامکتوب است و از طریق آوازها و ترانه های عامیانه ای که شاعران حرفه ای و آواز جوانان دوره گرد می خوانند از جایی به جایی و از نسلی به نسل دیگر، منتقل می شود». (۱۰) علاوه بر این، حضور اقوام و زبان های گوناگون و متعدد درافغانستان موجب شده است که ادبیات عامیانه این کشور از تنوع و غنای کم نظیر برخوردار گردد. قومیت های «ازبک»، «تاجیک»، «ترکمن»، «پشتون»، «هزاره»، «بلوچ» و… هرکدام از میراث ادب عامیانه مخصوص به خود برخوردارند. درمیان ازبک ها ترانه هایی به زبان ترکی جغتایی مشهور است که تعدادی از آنها به امیر علیشیر نوایی؛ نقاش، مورخ سیاستمدار و شاعر بزرگ قرن نهم هجری منسوب شده است. (۱۱) در «دیوان لغات الترک» هم شعری به این زبان نقل شده که از هجوم چنگیز به خطه ماوراء النهر خبر می دهد. (۱۲) نوعی از ترانه های عامیانه با وزن های کوتاه نیز در میان تاجیکان افغانستان رواج دارد که به آنها «میده» می گویند.(۱۳) درقلمرو زبان و فرهنگ «پشتو» نیز «لندی» یکی از مظاهر ادب شفاهی و از جمله قدیمترین اشکال شعر دراین زبان است.(۱۴) اما «شیر» درفرهنگ بلوچی و «مخته» درمیان طوایف هزاره – برخلاف لندی، میده و ترانه های ازبکی که درون مایه هایی غنایی و عاشقانه دارند- واجد مضامین ادب پایداری هستند. شیر نوعی شعر فللکوریک حماسی درادب شفاهی بلوچی است که داستان های مقاومت مردم بلوچ در برابر مهاجمان عرب، مغول، هندی و انگلیسی را شامل می شود.(۱۵) «مخته»، نیز نوعی آیین سوگواری درطوایف هزاره است که از نمایش، شعرو موسیقی تلفیق شده است. (۱۶) «مخته» درون مایه ای حماسی و تراژیک دارد و به این صورت اجرا می شود که «وقتی جنازه مبارز ناموری را از میدان نبرد به روستا یا قبیله اش می آوردند مردم برگرد آن حلقه می زنند و زنی که معمولا مادر یا خواهر مقتول است برمی خیزد و گوشه دچار را زیرلبه کلاه خود می گذارد و بقیه چادر را پشت سر می آویزد و نوحه خوانی می کند. توصیف دلاوری های جنگاور، چگونگی کشته شدن وی، وضعیت خانواده و آنچه از او به جای مانده، موضوعات اصلی مخته ها هستند. در این آیین، زن مخته خوان با شیون های آهنگین و کلام حماسی خود که برخاسته از تاریخ پر ازجنگ افغانستان است، مردان را که اینک خسته و افسرده اند به پایداری دربرابر دشمن برمی انگیزد». ویژگی اصلی این سنت، ابداع و ابتکار شخصی در آن است؛ چرا که کیفیت اجرای مخته، بستگی تام و تمام به اطلاعات ادبی و توانایی های هنری مخته گر دارد. مهمترین مخته های برجای مانده عبارتند از: مخته «فیضوخان»، قهرمانی از قره باغ غزنی که درسال ۱۲۹۷ ق درجنگ با انگلیسی ها به شهادت رسید، مخته «نجف بیگ شیرو» از مردان هزارجات که دریک تهاجم ناگهانی از سوی کوچی ها (عشایر پشتون) – با تحریک و پشتیبانی نادرخان – به شهادت رسید و مخته «گل محمدخان» که درسال ۱۳۰۸ ش درنبرد با بچه سقا کشته شد. مخته ها در وزن ها و قالب های مختلفی سروده شده اند. مثلا درمخته گل محمدخان، هرسه مصراع از یک ردیف و قافیه متابعت می کنند و بعد از آن سه مصرع دیگر، به عنوان ترجیع می آید و این قاعده تا پایان، ادامه می یابد و درنهایت مخته، قالب ترجیع بند به خود می گیرد. (۱۷)

دراینجا باید یادآوری کنیم که ادبیات عامیانه قوم هزاره – نسبت به سایر اقوام افغانستان -از درونمایه ها و موضوعات مربوط به پایداری و مقاومت بهره بیشتری دارد. طوایف هزاره که عموما

شیعه هستند علاوه براختلاف نژاد و زبان از نظر مذهب نیز با سایر قومیت ها اختلاف دارند. لذا همواره ازسوی حکومت ها و اقوام دیگر مورد هجوم و آزار واقع شده اند. این مسأله رنگ حماسی غلیظی به ادبیات شفاهی این قوم بخشیده است. به گونه ای که حتی درلالایی هایی که برای