خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان

با فایل فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مبانی رفتار سیاسی بزرگان شیعه در آغاز استیلای مغولان :

چکیده: رفتار سیاسی بزرگان و اندیشمندان نیز می تواند در شمار منابع اندیشه سیاسی قرار گیرد، مشروط بر آنکه با ژرفکاویهای تاریخی همراه باشد. در نیمه دوم قرن هفتم هجری و در پی هجوم بی امان مغولان، تحولی مهم در جهان اسلام واقع شد. با سقوط بغداد بساط خلافت دیر پای عباسیان برچیده شد، و تیره ای از مغولان-ایلخانان- در ایران و عراق حکومت یافتند. در این دوره و حتی پیش از اسلام آوردن حاکمان مغولی، دانشمندان پر آوازه شیعه مانند ابن علقمی، خواجه نصیرطوسی، سید بن طاووس، ابن میثم بحرانی و علامه حلی همدلیها و همکاریهایی با آنان از خود نشان دادند. کاوشی در منابع تاریخی آن روزگاران، ما را به این باور می کشاند که عوامل ذیل در این رویکرد ویژه مؤثر بوده است: آمادگی ذهنی علمای شیعه برای سقوط عباسیان و استیلای مغولان، اعتقاد به لزوم تلاش برای تبدیل مدینه های غیرفاضله به مدینه فاضله، اعتقاد به بهتر بودن سلطان عادل کافر از سلطان ظالم مسلمان، اعتقاد به جواز پذیرش ولایت از حاکم جائر برای اقامه حق، و سرانجام بهره گیری از تسامح مذهبی ایلخانان برای پراکندن تفکر شیعی.

مقدمه

حمله گسترده مغولان به قلمرو خلافت اسلامی، خاستگاه تحولی شگفت و همه جانبه در جهان اسلام شد. با وجود تحقیقاتی که تاکنون در این زمینه انجام شده است، ^(۱) هنوز پرسشها و ابهامهایی فراوان، پژوهشگران را به جستجو و کند و کار فرا می خواند. هجوم ویرانگر مغولان در سال ۶۱۶ه ق با حمله چنگیزخان به ایران آغاز شد، ^(۲) و ۴۰ سال بعد در سال ۶۵۶ ق با فتح بغداد به دست هلاگو، نواده چنگیز، ^(۳) تقریبا از تب وتاب افتاد. ^(۴) با کشته شدن خلیفه و بر چیده شدن بساط خلافت از قسمت بزرگی از جهان اسلام، مسلمانان که واهمه درهم پیچیده شدن جهان بدون خلیفه را داشتند، ^(۵) زندگی در سایه اقتدار خان مشرک مغول را آغاز کردند. با سیطره مغولان – که به تسامح دینی نیز شناخته می شوند ^(۶) – شیعیان فرصتی یافتند تا با نزدیک شدن به مرکز قدرت سیاسی و بهره جستن از آن، به صورتی چشمگیر اندیشه های کلامی و فقهی خود را بپراکنند و گامهایی مهم به سوی تفوق علمی و سیاسی بر ایران و عراق بردارند.

بدون تردید سیطره بلامنازع صفویه و گسترش دیر پا و عمیق تشیع در سراسر ایران، از سراتفاق چهره نبست، بلکه زمینه های فکری، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن در مقطع تاریخی پیش از قرن دهم هجری، از جمله در عصر سیطره مغولان، فراهم آمده بود. این تلاش ثمربخش شیعیان که تدبیر و هدایت آن در دست دانشمندان پرآوازه آن روزگاران بود، از زوایای مختلف شایسته تامل و ژرفکاوی است. این مقاله، تلاشی برای پاسخ به یکی از پرسشهای مربوط به این موضوع است. مقطع تاریخی این بررسی، نیمه دوم قرن هفتم هجری و سالهای نزدیک به سقوط بغداد و روی کار آمدن ایلخانان است. در خلال مقاله، تلاش شده است به این پرسش پاسخ داده شود که روی آوردن دانشمندان شیعه به دستگاههای حکومتی و همکاری تقریبا گسترده شان با حاکمان، چه توجیهی داشته، و مبانی این رفتار سیاسی چه بوده است؟

برای پاسخ به این پرسشها، نخست این موضوع بررسی می شود که اصولا جایگاه رفتار سیاسی در منابع اندیشه سیاسی چیست؟

رفتار سیاسی، یکی از منابع اندیشه سیاسی

مفاهیم مربوط به اندیشه سیاسی شیعیان را نمی توان تحت همین عنوان، در متون تاریخی گذشته یافت، زیرا این عنوان و دیگر عنوانها مربوط به روابط سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مانند آن، در دهه های اخیر و در پی گسترش روابط علمی و فرهنگی با غرب به جوامع شرقی و اسلامی راه یافته است. ^(۷) با این حال، مسلم است که مفاهیم و مضامین مربوط به آن را به فراوانی- هر چند به طور پراکنده – در متون مختلف اسلامی و شیعی می توان یافت.

قرآن و سنت، نخستین و مهمترین منبع اندیشه سیاسی نزد مسلمانان است. در آیات زیادی از قرآن ، از مسائل سیاسی به صورت مستقیم یا غیر مستقیم سخن به میان آمده است ^(۸) و در سخنان پیامبر(ص) ^(۹) و ائمه اطهار(ع) (منتظری، 1408 ق،ج ۱،صص ۸۹-۱۶۰) نیز آموزه هایی فراوان در این زمینه به چشم می خورد. تقسیم بندی های مختلفی برای منابع مربوط به اندیشه سیاسی اسلامی و شیعی، در آثار نویسندگان معاصر مطرح شده است. ^(۱۰) به نظر می رسد غیر از متون اصلی دینی(قرآن و حدیث)، دیگر منابع را بتوان این گونه دسته بندی کرد:

۱. متون کلامی

مباحث اندیشه سیاسی در منابع کلامی شیعی، بیشتر در دو بحث: نبوت و امامت آمده است; زیرا رهبری جامعه و امت بر عهده نبی و پس از او بر عهده امام است، و سخن گفتن در باره ویژگیها و وظایف نبی و امام به عنوان یک رهبر سیاسی و معیار مشروعیت یک حاکم اسلامی، در حقیقت سخن گفتن در باره محوری ترین مسئله علم سیاست و اندیشه سیاسی است. امامت فصل ممیز شیعه از دیگر فرق اسلامی است. با وجود بحثهایی بر سر فقهی بودن یا کلامی بودن آن، ^(۱۱) حجم کتابها ،مقاله ها و رساله های کلامی شیعیان در این زمینه فراوان است.الباب الحادی عشر، ^(۱۲) کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد ^(۱۳) و منهاج الکرامه فی الامامه، ^(۱۴) تالیف علامه حلی (۷۲۶ق) از مهمترین متون کلامی در مقطع تاریخی این مقاله هستند.

۲. متون فقهی

مسئله حکومت و حاکم اسلامی- که از محوری ترین مسائل اندیشه سیاسی است – در شماری قابل توجه از مباحث فقهی مورد عنایت قرار گرفته است. طرح این مسئله در متون فقهی، در مواردی است که اجرای یک حکم اسلامی منوط به حضور حاکم است. عموم فقیهان اهل سنت هیچ قید و شرطی برای حاکم قایل نیستند و ضمن لازم دانستن اطاعت از حاکم جامعه – که هر کسی می تواند باشد- اجرای احکام فقهی را نیز از اختیارات و وظایف او می دانند. ^(۱۵) اما فقیهان شیعه یکی از مهمترین شرایط حاکم را عدالت می دانند، واز جمله مقومات عدالت را تشیع می شمرند.

البته، برداشت فقیهان شیعه از حاکم عادل – به عنوان شرط اجرای برخی احکام – یکسان نیست. گروهی از آنان، مصداق آن را فقط امامان معصوم (:) می دانند. شماری دیگر، مصداق آن را علاوه بر امام معصوم، نایبان خاص و عام او (فقیهان واجد شرایط) بر می شمرند. گروه اول اجرای احکامی را که شرط آن حضور حاکم عادل است، در عصر غیبت جز به هنگام اضطرار یا مصلحت جایز نشمرده اند. اما گروه دوم با شرایطی، قایل به لزوم اجرای این احکام شده اند. بر این اساس، نگرش فقیهان در باره نقش حاکم عادل در اجرای احکام و مسائل مربوط به آن، یک اندیشه سیاسی است. در نتیجه، متون فقهی نیز جایگاهی مهم در منابع اندیشه سیاسی می یابد. مهمترین مباحث فقهی که می توان این موضوع را در آن جستجو کرد، عبارت است از: اقامه نماز جمعه، گردآوری زکات، دریافت خمس، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، قضاء، افتاء، مسئولیت پذیری در صورت در خواست حاکم، اجرای حد،وصیت و ارث.

کتاب شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، نوشته محقق حلی (۶۷۶ ق)، و آثار فقهی علامه حلی، از مهمترین نمونه های متون فقهی نگاشته شده در دوره تاریخی مورد بررسی این مقاله است.

۳. اندرزنامه ها و آیین نامه های حکومتی

بخشی از اندیشه های سیاسی مسلمانان، در اندرزنامه ها، آیین نامه ها و سیاستنامه ها منعکس است. این کتابها بیشتر از پند نامه ها، وصیتها و سخنان حکیمان و آداب درباری ایران پیش از اسلام تاثیر پذیرفته، و گاه با آیات قرآنی، احادیث و سخنان بزرگان علم و سیاست اسلامی همراه و مزین شده است. ^(۱۶)

فصل نخست از کتاب الفخری فی الآداب السلطانیه، نوشته صفی الدین محمدبن طقطقی (۷۰۹ق)، نمونه ای از این متون در نیمه دوم قرن هفتم هجری است. ^(۱۷)

۴. متون حکمت عملی و اخلاقی

مسلمانان تقسیم بندی ارسطویی حکمت به حکمت نظری و حکمت عملی، و سپس تقسیم حکمت عملی به اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن را پذیرفته، و بخشی از اندیشه های سیاسی خود را در کتابهای حکمت عملی نگاشته اند. مباحث حکمت عملی که به گفته خواجه نصیرالدین طوسی: «به موافقت و مخالفت مذهبی و نحلتی تعلق ندارد» (طوسی، 1360، ص ۳۵)، ^(۱۸) معمولا بدون استناد به آیات و روایات، مسائل اصلی حکومت و قدرت سیاسی را بررسی می کند. کتاب اخلاق ناصری نمونه بسیار مهم این دسته از منابع در نیمه دوم قرن هفتم هجری، نوشته دانشمند پر آوازه شیعی خواجه نصیرالدین طوسی، است. البته، خواجه این کتاب را پیش از سقوط بغداد و در ایام حضور خود در قلعه اسماعیلیه و به پیشنهاد و به نام ناصرالدین عبدالرحیم بن ابی منصور نوشت. ولی پس از سقوط بغداد، تغییراتی در خطبه کتاب داد و آن را از نو مطرح کرد( طوسی، ۱۳۶۰، ص ۳۵). خواجه در مقاله سوم این کتاب و طی هشت فصل هم از مباحث نظری علم سیاست سخن گفته، و هم رهنمودها و دستورالعمل هایی را برای حسن سلوک پادشاهان بر شمرده است. ^(۱۹)

۵. متون تاریخی

کتابهای تاریخی افزون بر اطلاعات مربوط به روش عملی حاکمان در اداره سرزمینهای اسلامی، گاه در بردارنده اظهار نظرها و تحلیلهایی درباره شاخه های مختلف دانش و اندیشه سیاسی اند. کتاب تجزیه الامصار و تزجیه الاعصار،معروف به تاریخ وصاف نوشته فضل الله بن عبدالله شیرازی، ^(۲۰) و کتاب تاریخ اولجایتو، نوشته ابوالقاسم قاشانی (قاشانی، ۱۳۴۸، ص 48)، از نمونه های جالب توجه این دسته از منابع در دوره تاریخی مورد نظر این مقاله است.

۶. رساله ها و کتابهای مستقل درباره فلسفه و اندیشه سیاسی

بخشی دیگر از منابع اندیشه سیاسی در اسلام، رساله هایی است که بی اینکه به تقسیم بندی حکمت یا حکمت عملی اشاره داشته باشد، مستقلا به بحث و بررسی در باره یک یا چند جنبه از جنبه های مسائل سیاسی پرداخته است. ^(۲۱) رساله کوتاه و پر نکته ساز و پیرایه شاهان پر مایه، به قلم باباافضل مرقی کاشانی،نمونه ای خوب برای این دسته از منابع در نیمه دوم قرن هفتم به شمار می رود.

۷. رفتارهای سیاسی

افزون بر شش دسته منابع مکتوب پیشین، باید از رفتارهای سیاسی نیز به عنوان یکی از منابع مستقل و ارزشمند اندیشه سیاسی اسلامی نام برد. اگر چه گزارش رفتار سیاسی عالمان و حاکمان در منابع تاریخی ذکر شده، ولی طبیعی است که رفتار سیاسی می تواند به عنوان منبعی مستقل هم مورد توجه قرار گیرد; زیرا بررسی، تحلیل و تعلیل این رفتارها، پژوهشگر را به یافتن مبانی فکری و نظری آن هدایت می کند، که فراتر از منابع تاریخی است واز ارزنده ترین منابع اندیشه سیاسی به شمار می رود. البته، بر تحلیل رفتار سیاسی عالمان دینی فایده ای دیگر نیز مترتب است و آن، سنجش پایبندی عملی آنان به مبانی فکری خود و تطابق اندیشه و سخنانشان با رفتارشان است; که در جای خود موضوعی مهم است ، ولی در مجالی دیگر باید به آن پرداخته شود.

این مقاله، زوایایی پنهان از اندیشه سیاسی شیعی را در نیمه دوم قرن هفتم هجری بر پایه تبیین و تحلیل رفتار سیاسی دانشمندان برجسته شیعی در این دوره، در معرض داوری اندیشمندان قرار می دهد.اگر رابطه دانشمندان شیعه با حاکمان مغول – حتی پیش از اسلام آوردن آنان – و وزیران و امیرانشان بررسی شود، نمونه هایی فراوان از حسن ارتباط و حتی همکاری میان آنان به چشم خواهد خورد. با مطالعه خطبه و مقدمه کتابهای شیعی تالیف شده در این دوره و بیرون آوردن نام ممدوحان، سیاهه ای بلند از نام وزیران و امیران مغولی یا منصوب از طرف مغولان به دست می آید. ابن میثم بحرانی (۶۷۹ق) در مقدمه شرح نهج البلاغه خود، علاءالدین عطاملک بن محمد جوینی (۶۸۱ق)، سیاستمدار و حاکم عراق عرب و خوزستان در عهد هلاگو، را ستوده است (ابن میثم، ۱۳۷۸ق، ج ۱، صص ۲-۳). ^(۲۲) خواجه نصیرالدین طوسی نیز کتاب اوصاف الاشراف (طوسی، ۱۳۷۰، ص ۴) ^(۲۳) و محقق حلی کتاب المعتبر فی شرح المختصر (محقق حلی ، 1364ش، صص ۲۰- ۲۵) را به محمدبن محمد جوینی، حاکم اصفهان، تقدیم کردند. ^(۲۴) عمادالدین حسن طبری نیز در دیباچه کتاب مهم خود به نام کامل بهائی (طبری، بی تا، ج ۱، ص ۱۱) که در سال ۶۷۵ق نگاشته شد، از محمدبن محمدجوینی و پدرش به بزرگی تمام یاد کرده است (طبری، بی تا، ج ۱، صص ۱۲-۱۳و۱۶).

برای همکاری و حسن ارتباط علمای شیعه با خانها و دربار مغولان، نمونه های زیادی در دست است. صرف نظر از خالت یا عدم دخالت خواجه نصیرالدین طوسی در فتح بغداد، ^(۲۵) وی همکاری و همفکری گسترده ای با هلاگوخان داشت، و همو در روی کار آمدن جانشین هلاگو، اباقاخان، نقشی مهم ایفا کرد. ^(۲۶)

مؤید الدین ابوطالب محمدبن احمد بن علقمی (۶۵۶ ق)، وزیر شیعی مذهب ^(۲۷) مستعصمم آخرین خلیفه عباسی، که در شدت تعصب او در تشیع گفته اند که اقامه نماز جمعه را متوقف ساخت تا مدرسه ای برای شیعیان بنا نهد و نماز جمعه را در آن به پا دارد(دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج ۴، ص ۳۲۷)،پس از سقوط بغداد، به حکم هلاگو بر منصب اداره بغداد ابقا شد(طهرانی،۱۳۶۶ش، صص ۱۴۹-۱۵۲).

رضی الدین علی بن موسی بن طاووس (۶۶۴ ق) محدث، ادیب و شاعر پر آوازه شیعی با وجود ارتباط خوبی که با دستگاه خلافت عباسی داشت ^(۲۸) و پانزده سال هم در بغداد زیست، ولی هیچگاه دعوت خلیفه را برای پذیرش نقابت علویان در عراق نپذیرفت. ولی همو پس از سیطره مغولان بر بغداد، دعوت هلاگو را برای پذیرش نقابت علویان پاسخ مثبت داد و تا پایان عمر هم بر این منصب باقی ماند.

مجدالدین محمد بن عزالدین حسن بن طاووس به حضور هلاگو رفت، و کتاب البشاره را به او هدیه کرد. به همین دلیل، حله، نیل و مشهدین (نجف و کاظمین) از قتل و غارت در امان ماندند، و حکم نقابت سر زمینهای اطراف فرات (البلاد الفراتیه) را- که از قبل در اختیار داشت – باز یافت(ابن عنبه، بی تا، ص ۲۲۰).

شماری از شخصیتهای شیعی همچون: امیر طرمطاز، ^(۲۹) خواجه سعدالدین آوجی ^(۳۰) و سید تاج الدین آوی ^(۳۱) در دربار اولجایتو-پیش از شیعه شدن او و پس از آن- حضور داشتند. متکلم و فقیه پر آوازه و کم نظیر شیعی، علامه حلی، ضمن و اهتمام به تعلیم و تدریس بویژه در مدرسه سیاره ^(۳۳) کتابهای سه گانه: نهج الحق و کشف الصدق (طهرانی، ۱۳۹۸ق، ج ۲۴، ص ۴۱۶)، منهاج الکرامه فی الامامه(حلی، بی تا، ص ۹) و کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین (حلی،۱۴۱۳ق، صص ۲۱-۲۲). را برای اولجایتو تالیف کرد. ^(۳۴) مؤلف کتاب ارزشمند عمده الطالب نیز نمونه هایی زیاد از منزلت یافتن علویان و شیعیان نزد اولجایتو و همکاری با او را گزارش کرده است (ابن عنبه، بی تا، صص ۱۰۰-۱۰۱، ۱۶۸-۱۶۹، ۱۷۱و۳۸۳).

دلایل رویکرد علمای شیعه

بدون تردید این تلاشها و اقدامات بر پایه های نظری استوار بوده است، که با کاوش در منابع آن دوره می توان آنها را به صورت ذیل بیان کرد:

۱. آمادگی ذهنی برای سقوط عباسیان و استیلای مغولان

علامه حلی در کتاب کشف الیقین در شمار فضیلتهای امیرالمؤمنین(ع)، از پیشگویی آن حضرت در قدرت یافتن مغولان و گرفتن بغداد از عباسیان یاد نموده، و سپس به این مناسبت ماجرایی را به نقل از پدرش این گونه ذکر کرده است (حلی، 1413ق، صص ۱۰۰-۱۰۲):

«در آستانه سقوط بغداد، مردم حله را ترس و وحشت فرا گرفت. بیشتر مردم، شهر را ترک کردند و به بیابانهای اطراف رفتند. فقط اندکی از آنان در شهر ماندند. پدرم، سید مجدالدین بن طاووس و فقیه ابن ابی العز در شمار این افراد اندک بودند. این سه نفر متفقا تصمیم گرفتند با هلاگو مکاتبه کنند، و اطاعت و فرمانبرداری خود را از او اعلام دارند. آنان نامه ای از طریق فردی غیر عرب زبان برای هلاگو فرستادند. هلاگو نیز دو نفر به نامهای تکلم و علاءالدین را نزد آنان روانه داشت، که اگر آنان براستی به آنچه نوشته اند معتقدند، نزد او حضور یابند. ابتدا این سه نفر ترسیدند، زیرا از سرانجام کار آگاه نبودند. ولی پدرم از سفیران هلاگو پرسید: اگر من به تنهایی نزد او حاضر شوم، کفایت می کند یا نه؟

آنان پذیرفتند که تنها وی را با خود ببرند. وقتی پدرم نزد هلاگو رفت هنوز نه بغداد فتح شده و نه خلیفه کشته شده بود. هلاگو از او پرسید، چگونه برای من نامه نوشتید و نزد من حاضر شدید، قبل از اینکه بدانید سرنوشت من و خلیفه به کجا خواهد انجامید؟ و اگر من و او مصالحه کنیم، چگونه از انتقام او خود را در امان نگاه خواهید داشت؟ پدرم گفت: ما ست به این کار زدیم، زیرا روایتی از اماممان علی بن ابی طالب(ع) به ما رسیده است، که در یکی از خطبه هایشان چنین فرموده اند: «زوراء، و شما چه می دانید که زوراء چیست؟ سرزمینی سخت و استوار [مراد زمین بغداد است ] که در آن ساختمانهایی محکم بنا نهاده خواهد شد، و ساکنانی فراوان خواهد یافت. و در آن، مردمانی کهنسال و دارای ثروت زیاد خواهند زیست. فززندان عباس آنجا را وطن خویش و محل تجملات و دلخوشیهای خود قرار دهند وآنجا سرزمین لهو و لعب آنان خواهد شد. در آن، ستم ستمگری و بی عدالتی ویرانگری خواهد کرد. پیشوایان گناهکار، قاریان قرآن فاسق و وزیران خیانتکاران و ایرانیان و رومیها در خدمت آنان خواهند بود. آنچه را نیکو می شمرند، بدان امر نمی کنند; و از آنچه آن را ناپسند می دانند، دست نمی کشند. در آنجا مردان را مردان بسنده است، و زنان را زنان. و آنگاه است که اندوهی سخت و فراگیر، گریه هایی دراز، مصیبت و ناله های بلند از سیطره و قدرت ترکان، به مردم زوراء روی خواهد آورد. ترکان کیستند؟ آنان مردمی با حدقه های کوچکند. چهره هایشان مانند سپرهای کوبیده شده است. لباسی آهنین بر تن دارند. مردانی بدون ریش و سوار بر اسبانی بی مویند. پادشاهی دارند که از آنجا که ظهور کرده است، به سراغ آنان می آید. پادشاه آنان صدایی رسا، هیبتی بزرگ و همتی بلند دارد. او از هیچ شهری عبور نمی کند، مگر اینکه آن را فتح کند. هیچ پرچمی در مقابل او بر افراشته نمی شود، مگر اینکه آن را به زیر کشد. وای و وای بر هر که با او دشمنی ورزد. و چنین است تا به پیروزی رسد. » ^(۳۵) و ما وقتی این ویژگیها را شنیدیم، آنها را در شما یافتیم و به امید (لطف) شما به سراغ شما آمده ایم. هلاگو با شنیدن این سخنان، دل راست داشت و فرمانی به نام پدرم نوشت که مردم حله و اطراف آن را خشنود می ساخت… روایات زیادی در این زمینه در دست است.» ^(۳۶)

این ماجرا، آمادگی روحی علمای شیعه را برای روی کار آمدن حتمی مغولان و بیهوده بودن هر نوع مقاومتی در برابر آن، نشان می دهد. علمای شیعه مجبور بودند استیلای مغولان را به عنوان یک واقعیت بپذیرند، و خود را با آن وفق دهند; و با توجه به این واقعیت، به چگونگی حفظ و گسترش فرهنگ شیعی بیندیشند و در عمل هم چنین کردند.

۲. لزوم تلاش برای تبدیل مدینه های غیر فاضله به مدینه فاضله

خواجه نصیرالدین طوسی در مقاله سوم کتاب اخلاق ناصری- که پیش از این نیز به آن استناد شد- ضمن برشمردن انواع اجتماعات بشری، شناخت مدینه های غیر فاضله را ابزاری برای شناخت بهتر مدینه فاضله و تلاش برای رسیدن به آن معرفی کرده است. وی در این باره می گوید (طوسی، ۱۳۶۰، ص ۲۸۰):

«اجتماعات نیز منقسم باشد بدین دو قسم:… مدینه فاضله …و ….مدینه غیر فاضله. و مدینه فاضله که یک نوع بیش نبود… و اما مدینه غیر فاضله، سه نوع بود: یکی …مدینه جاهله… و دوم …مدینه فاسقه … و سیم مدینه ضاله … و هر یکی از این مدن، منشعب شود به شعب نامتناهی …و غرض از این مدن، معرفت مدینه است تا دیگر مدن را بجهد بدان مرتبه رسانند. »

از سیاق عبارات و اشارات خواجه در همین کتاب، چنین بر می آید که در فقدان مدینه فاضله، باید به نزدیکترین مدینه به مدینه فاضله داخل شد و برای رساندن آن به مدینه فاضله کوشید (طوسی، ۱۳۶۰، ص ۲۸۹):

«انشای مدن فاضله ^(۳۷) و ریاست افاضل از مدن ضروری ^(۳۸) و مدن جماعت ^(۳۹) آسانتر از آن بود که از دیگر مدن و به امکان نزدیکتر.»

این دیدگاه نیز مبنا و محلی برای رفتار سیاسی علمای شیعه در آن دوره، بویژه زندگی سیاسی خواجه نصیرالدین و پیوستن او به هلاگو- که بر آیین اسلام نبود-، به شمار می آید. اکنون، با نگاهی واقع بینانه به نقش خواجه نصیر در ساماندهی جامعه اسلامی در روزگار ایلغار مغول و حفظ و انتقال فرهنگ اسلامی و شیعی، به نظر می رسد که وی در تحقق عملی اندیشه خود تا حد زیادی کامیاب بوده است. ^(۴۰)

۳. اعتقاد به بهتر بودن سلطان عادل کافر از سلطان ظالم مسلمان

گفته می شود که وقتی هلاگو بغداد را فتح کرد، علما را به اجبار در مستنصریه گرد آورد. وی در اجتماع آنان، این پرسش را مطرح کرد که آیا حاکم عادل کافر بهتر است یا حاکم ظالم مسلمان.

در آن میان نخستین کسی که در نوشته ای حکم به برتری حاکم عادل کافر داد، رضی الدین علی بن موسی بن طاووس بود. چنین اقدامی شاید به این دلیل بود که وی سرآمد دیگر دانشمندان حاضر در مجلس به شمار می رفت، و دیگران به احترام او پیشقدم نشدند. سپس، دیگران به تبعیت از او، نوشته اش را امضا کردند. ^(۴۱)

این اعتقاد نیز می توانست یکی از مبانی همکاری علمای شیعه با خانهای مغول باشد. پیش از این نیز اشاره کردیم که رضی الدین علی بن موسی بن طاووس، معروف به سیدبن طاووس، با وجود احترام و منزلت نزد خلفای عباسی، دعوت و اصرار مستنصر را برای پذیرش منصب قضاء، نقابت علویان و حتی سفارت نزد مغولان نپذیرفت. وی در نوشته ای خطاب به فرزندش، اصرار مستنصر- که گاه با تهدید و فشار همراه بود – و افکار خود را به تفصیل شرح داده، و در ضمن آن از آفات نزدیک شدن به حاکمان و عزم جزم خود برای روی خوش نشان ندادن به هیچ یک از این گونه درخواستها و پیشنهادها، داد سخن داده بود. حتی وی به شریف رضی و سید مرتضی برای همکاری با آل بویه، معترض شده بود (ابن طاووس، بی تا، صص ۱۳۷-۱۴۸). اما پس از سقوط بغداد وبا تکیه بر فتوایی که صادر کرده بود واز سر رغبت (ابن فوطی، 1351ق، ص ۳۵۰) یا به تشویق خواجه نصیرالدین طوسی (طهرانی،۱۳۶۶، ص ۱۱۶) یا حتی به اکراه (ابن عنبه،۱۳۶۳، صص ۱۳۱-۱۳۲)، در خواست هلاگو برای پذیرش نقابت علویان را پذیرفت و تا پایان عمر نیز بر این منصب باقی ماند. ^(۴۲)

۴. جواز پذیرش ولایت حاکم جائر برای اقامه حق

با وجود اعتقاد ویژه شیعیان در باره ویژگیهای حاکم و جایز نبودن همکاری با حاکمان غیر شیعه، این پرسش مهم همواره در متون فقهی شیعه بوده است که اگر حاکمی جائر از فقیه شیعه ای برای پذیرش مسئولیتی بویژه منصب قضا دعوت کرد، آیا پذیرش این دعوت جایز است یا نه؟ و در هر صورت، شرایط آن چیست؟ بخشی خاص از کتب فقهی ویژه این بحث نیست، ولی به طور پراکنده و در بخشهای مختلف مطالبی در این زمینه مطرح شده است. فقیه نامور این دوره محقق حلی(۶۷۶ ق) این مسئله را در بحث متاجر و در زمره مسائل مربوط به مکاسب محرمه مطرح کرده است.وی دو حالت کلی را برای این موضوع در نظر گرفته، سپس برای هریک از آن دو نیز دو حالت دیگر فرض کرده و حکم هر یک از حالتهای چهارگانه را به شرح ذیل بیان کرده است:

۱. حاکم جائر فقیه شیعی را مجبور به پذیرش مسئولیت نکند، و فقط از او برای این کار دعوت کند:

۱.۱. اگر فقیه نداند در صورت پذیرش مسئولیت از ارتکاب حرام در امان می ماند، در این صورت پذیرش آن حرام است.

۲.۱. اگر فقیه بداند که مرتکب حرام نخواهد شد و خواهد توانست امر به معروف و نهی از منکر کند، در این صورت پذیرش مسئولیت مستحب است.

۲. حاکم جائر فقیه شیعی را به پذیرش مسئولیت وادار کند:

۱.۲. اگر فقیه آن را نپذیرد و خطر کمی -مانند چند روز زندان -متوجه او شود، پذیرش مسئولیت جایز ولی مکروه است.

۲.۲. اگر فقیه آن را نپذیرد و خطر بزرگی -مانند کشته شدن- متوجه او شود، پذیرش مسئولیت جایز است. در این حالت، فقیه می تواند به آنچه حاکم امر می کند گردن نهد، جز در مورد ریختن خون بیگناهان که تقیه در آن روانیست(محقق حلی،۱۴۰۳ ق، ص ۲۶۶; همو، ۱۳۶۴، ص ۱۱۸).

در یکی دیگر از منابع فقهی این دوره به نام الجامع للشرائع، نوشته نجیب الدین یحیی بن احمد بن سعید هذلی(۶۸۹ یا۶۹۰ ق)، همین احکام با اختلافی جزئی بیان شده است. ولی به فتوای او، فقیهی که ناچار از پذیرش ولایت قضاء از سوی حاکم جائر است، باید نیت کند که گویی از حاکم عادل حکم دریافت کرده است (حلی هذلی، ۱۴۰۵ق، ص ۵۲۲).

دیگر فقیه پرآوازه این دوران، علامه حلی (۷۲۶ ق)، اگر چه در کتاب ارشاد الاذهان خود حتی در صورت امکان اقامه حد می گوید: «احوط ^(۴۳) ممنوعیت قبول این مسئولیت است » (شهید اول، ۱۴۱۴ق، ص ۵۱۰) و در کتاب دیگر خودبه نام قواعد الاحکام نیز با ذکر: «ففی جواز …نظر»، نظر خاصی در این باره نداده و فقط پذیرش منصب را در حالت اجبار جایز شمرده است(علامه حلی، بی تا، ج ۱،ص ۵۲۵)، ولی در پاره ای دیگر از آثار خود همچون تبصره المتعلمین با تفاوتهایی اندک تقسیم بندی محقق حلی را پذیرفته است(علامه حلی، ۱۴۱۱ ق، ص ۱۸۸). همچنین، وی در کتاب مختلف الشیعه پس از نقل آرای فقهای شیعه در جواز یا عدم جواز پذیرش ولایت و نمایندگی از سلطان ظالم برای اقامه حد، می گوید (علامه حلی، 1323 ق، ج ۲، ص ۱۵۹):

« چون تعطیل حدود موجب ارتکاب حرام و شیوع فساد می شود، با شرایط پیشگفته و به شرط اعتقاد به اینکه این کار را (گویی) از سوی حاکم عادل انجام می دهد، پذیرش مسئولیت جایزاست.»

همو در تحریر الاحکام اظهار می دارد (علامه حلی، بی تا، ص ۱۵۷):

«بر هیچ فقیه شیعی جایز نیست که خود را برای پذیرش مسئولیت بر سلطان عرضه کند، مگر آنکه یقین بدارد مرتکب خطا نخواهد شد.»

این فتوا در باره چگونگی همکاری با حاکم غیر عادل، از ویژگیها و نوآوریهای این دوره نیست. فقیهانی بزرگ پیش و پس از این دوره نیز به آن فتوا داده اند. به نظر می رسد این دیدگاه فقهی، محمل اصلی و مبنای همکاری بزرگان شیعه با حاکمان در طول تاریخ بوده است. ^(۴۴)

بر اساس آنچه گذشت، فقیهان و علمای شیعه با توجه به شرایط و زمینه های فراهم آمده در نیمه قرن هفتم هجری بویژه بر چیده شدن بساط خلافت دیر پای عباسی و تسامح مذهبی جانشینان مغولی آنان، از این فرصت بهره جستند و با تلاشی گسترده توانستند به نشر و پراکندن تفکر شیعی دست زنند. یکی از راههایی که دانشمندان شیعی برای بهره برداری از این فرصت پیش گرفتند، قبول درخواست همکاری مغولان بود. قبول این در خواست بر مبانی و پایه هایی استوار بود که بازیابی آنها از یک سو روشن کننده زوایایی پنهان از اندیشه سیاسی شیعه در یکی از مهمترین مقاطع حیات خود می با