خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل سیر تکاملی رشد در قرآن کریم

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سیر تکاملی رشد در قرآن کریم :

استادیار دانشگاه قم

چکیده

نویسنده در این مقال، لوازم اصلی نیل انسان به رشد و کمال آن را بر شمرده است . ضمن بیان اینکه مهم ترین ویژگی های نوع

انسان در دو حوزه عقل و اراده است، رشد او نیز منوط به تکامل این دو دانسته شده است . کسب اطلاعات صحیح، تامل در آنها،

جستجو در معلومات برای کشف مجهولات و توجه دائمی به حقیقت مکشوف از مراحل رشد عقلانی شمرده شده است . در ادامه

مقاله، تقوا به عنوان اراده متعالی معرفی شده و پدید آمدن این صفت مستلزم خوف از خدا دانسته شده است . از آنجا که خوف از

خدا جز با ایمان حقیقی به مبدا لایزال هستی حاصل نمی شود، “ایمان” نیز به عنوان پیش شرط اراده متعالی و مکمل رشد تلقی

شده است

.

کلید واژه ها: رشد، کمال، مراحل رشد، خوف از خدا، تقوا، عقل، اراده

.

۱ .

مقدمه

رسیدن به قله رشد در گرو به کمال رسیدن مهمترین ویژگی ها و شاخصه های انسانی است . مهمترین شاخصه های انسان را

می توان در دو حوزه بر شمرد ; حوزه عقل و حوزه اراده . ضعف انسانها و جوامع و نیز انحطاط آنها معمولا یا از ضعف عقل و ضعف

اراده و یا هر دو ناشی می شود . به عبارت دیگر، رفتارهای سوء یا جاهلانه است و یا عالمانه . اولی از ضعف عقل و دومی از ضعف اراده

است

.

عقل و اراده دو بال پرواز انسان به سوی اوج سعادت است . هر یک از این بالها که بشکند، راهی جز سقوط طایر انسانیت، سرنوشت

دیگری در انتظار او نیست . در میان انسانها کسانی بوده اند که اراده هایی جزمی و پولادین داشته اند تا جایی که حاضر شده اند به

اندک بهایی خود را به کشتن دهند و یا انسانهای بی گناهی را بکشند، اما از عقل به قدر دانه جوی بی بهره بوده اند! در طرف مقابل

هم کسانی بوده اند که در اوج عقلانیت و شعور، به دلیل سستی اراده، به چاه انحطاط سقوط کرده اند . بنابراین می توان گفت کمال

رشد برابر است با برآیند کمال و اراده . اینک باید دید چگونه عقل به کمال می رسد و شاخص کمال اراده چیست

.

۲ .

عقل رشید و مراحل تکامل آن

بی تردید، افراد و جوامع انسانی در پرتو عقلانیت می توانند راه رشد و سعادت را بپیمایند . انسان وقتی به دنیا می آید، نه در بعد

عقل نظری از واقعیتها اطلاعی دارد و نه در بعد عقل عملی درکی از درستی و نادرستی کارها دارد . خداوند سبحان می فرماید

:

والله اخرجکم من بطون امهاتکم لا تعلمون شیئا [نحل / ۷۸] ; خداوند شما را از شکمهای مادرانتان بیرون آورد در حالی که چیزی

نمی دانستید

.

بنابراین انسان در هنگام تولد دارای عقل بالقوه است و فعلیت یافتن و رشد آن در گرو نحوه به کار گرفتن آن است . باید عقل انسانها

به مرحله ای برسد که واقعیتها را به درستی درک کند و سپس بر پایه بینشهایی که کسب کرده، به درک صحیحی از بایدها و

نبایدها برسد . با توجه به آنچه در قرآن کریم در مورد انسان آمده، رشد عقلانیت انسان در طی مراحل ذیل است

.

۱ .

احساس (به کارگیری حواس

)

۲ .

نظر (درنگ و تامل در جوانب

)

۳ .

فکر کردن (کشف حقیقت

)

۴ .

تذکر (توجه به حقیقت

)

۱- ۲ .

احساس

بی تردید، اولین اطلاعات انسان از جهان خارج از طریق حواس بویژه قوای شنوایی و بینایی است . خداوند در آیات مختلفی این

نعمت را به انسان پس از نعمت خلقت یادآور شده است و مسئولیت او را در برابر این نعمت الهی یادآور می شود . در آیه مذکور، به

دنبال عبارت لا تعلمون شیئا می فرماید

:

و جعل لکم السمع والابصار والافئده لعلکم تشکرون [نحل / ۷۸] ; خداوند برای شما گوش و دیدگان و دلها را قرار داد، شاید که

سپاس گذارید

.

شکر در اینجا به این است که انسان از این مبادی علم و معرفت و شناخت به خوبی استفاده کند و سیر نظر و تفکر و تذکر را بپیماید

و رفتارهای خود را بر پایه یقین و شناخت صحیح از واقعیتها استوار کند . این شکر نعمت، وظیفه بنده در مقابل منعم است و البته

سئوال از نعمت نیز حق منعم است . لذا فرمود

:

ولا تقف ما لیس لک به علم ان السمع والابصار و الافئده کل اولئک کان عنه مسئولا ; [اسراء / ۳۶] ; و از آنچه به آن علم نداری

پیروی نکن، چرا که گوش و چشم و دل هر یک در کار خود مسئول است

.

پس انسان مسئول است، چون دارای فؤاد (عقل) و ابزارهای به فعلیت رساندن آن یعنی “سمع و بصر” است . باید آنها را به کار گیرد

تا به درک صحیحی از خود و جهان و نیز درک صحیحی از رفتارها برسد که همان مقام علم است

.

۲- ۲ .

نظر

انسان بعد از آنکه به وسیله ابزارهای شناخت، قدرت به تصویر کشیدن اشیاء مادی و به تصور درآوردن امور غیر مادی را پیدا کرد،

برای کسب معلومات بیشتر باید در بسیاری از آنها با دیده “نظر” بنگرد . “نظر” در لغت عرب به معنای دیدن صرف نیست ; بلکه به

معنای نگریستن همراه با “تامل” است . در کتاب معجم مقاییس اللغه آمده است: نظر: تامل الشی ء و معاینته [۱] (نظر عبارت است

از تامل در شیئی و دیدن آن). یکی از لغت پژوهان معاصر نیز می نویسد: «معنای اصلی نظر عبارت است از: دیدن همراه با تعمق و

تحقیق در موضوعی مادی یا معنوی با چشم سر یا چشم بصیرت » [۲]. می توان گفت: فرق رؤیت با نظر در همین نکته نهفته است

که رؤیت به مطلق دیدن گفته می شود، خواه با تامل همراه باشد و خواه بدون تامل و اندیشه باشد، اما نظر دیدن با اندیشه است

.

در قرآن کریم بر مساله نظر در اشیاء تاکید شده است . یعنی انسان برای یافتن حقایق و در نتیجه تصحیح اعتقاد و عمل خویش

باید به اطراف خود و به گذشته و آینده خویش و در یک کلام به همه چیزها به دیده تامل بنگرد

.

خداوند گاهی انسان را وا می دارد که با شتر و کوه و دشت و آسمان نظر کند تا به راز و رمز صنع او پی ببرد [غاشیه / ۱۷

].

گاهی او را متوجه خلقت نخستین خودش می کند و او را به تعمق در آن دعوت می کند [طارق / ۵

].

گاهی او را به نظر در حرکت این چرخ گردون توجه می دهد تا گذر عمر خویش را در آن بنگرد [اعراف / ۱۸۵

].

گاهی او را به آنچه برای زندگی پس از مرگ خود تهیه کرده توجه می دهد [حشر / ۱۸

].

گاهی او را به مطالعه ژرف در تاریخ و تمدنهای منقرض شده دعوت می کند [یوسف / ۱۰۹

]

گاهی برای کشف چگونگی آغاز خلقت، او را به نظر در تحولات این کره خاکی فرا می خواند [عنکبوت / ۲۰

].

خلاصه آنکه در قرآن کریم برای رساندن انسان به رشد عقلانی و درک حقایق از روش “نظر و تامل” در امور استفاده شده، خصوصا

اموری که نوع انسانها هر روز با آن سر و کار دارند ; اما بیشتر آنان بی توجه از کنار آن می گذرند

.

نکته جالبی که در آیات مربوط به “نظر” به چشم می خورد این است که خداوند در اکثر قریب به اتفاق این آیات، بعد از دعوت به

نظر، سؤالی را مطرح کرده است . به نظر می رسد که طرح سؤال و مواجه کردن فرد با سؤال، لازمه تامل و تعمق است . بنابراین

اگر ما می خواهیم از این روش برای رشد دادن عقل افراد استفاده کنیم باید همراه با دعوت افراد به نظر در امور، آنها را با سؤالات و

معماهایی مواجه سازیم تا برای کشف و پاسخ به سؤال، عمیق تر در شئ مورد نظر بنگرند

.

۳- ۲ .

تفکر و تعقل

بدون شک نظر مقدمه بصیرت است و تفکر حلقه واسط بین آنهاست ; لذا ممکن است هر نظری به بصیرت نیانجامد . راغب از قول

برخی از ادباء نقل می کند که: فکر در اصل مقلوب “فرک” است و” فرک الامور” به معنای جستجوی در امور است [۳]. خلاصه آنکه به

مرحله تلاش و تکاپوی عقل برای دریافت جواب و کشف حقیقت مجهول، فکر گفته می شود

.

قرآن کریم موارد بسیاری را به عنوان زمینه ساز تفکر در بشر بیان می کند، مانند قصص، امثال و علل و احکام . در اینجا به

نمونه هایی از این موارد می پردازیم

.

فاقصص القصص لعلهم یتفکرون [اعراف / ۱۷۶] ; پس این داستان را حکایت کن، شاید که آنان بیندیشند . از این آیه استفاده

می شود که خداوند در کتاب آسمانی اش قصه ها و داستانها را برای به تفکر واداشتن مردم بیان می کند . قصه یکی از اموری است

که از انسانهای نخستین تاکنون در ادبیات ملل درخشندگی خاصی داشته است و این نشانه تاثیر عمیق آن بر روی مردم است

.

برای هدفهای مختلفی می توان قصه ساخت یا به بیان قصه پرداخت ; برای سرگرمی، خنداندن، گریاندن، خواب کردن و . . . قرآن

در آیه ای که ذکر شد، هدف قصه

را به فکر واداشتن می داند و در جای دیگری می فرماید: لقد کان فی قصصهم عبره لاولی الالباب

[

یوسف / ۱۱۱] ; به راستی در سرگذشت آنان، برای خردمندان عبرتی است

.

نکته ای که ما از قرآن کریم در این باره می آموزیم این است که اگر ما از “قصه” در تعلیم و تربیت بهره می بریم، باید تلاش کنیم

قصه هایی بسازیم و یا بیان کنیم که افراد را به فکر فرو برد و در آن مسائلی برای فکر کردن وجود داشته باشد تا افراد با شنیدن

قصه ها و تفکر در آنها، به نتایج مفیدی برسند و در نوع رفتار و کردار آنها مؤثر افتد

.

مثل از مواردی است که به صورت گسترده در قرآن مورد استفاده قرار گرفته است، به طوری که خداوند می فرماید: ولقد ضربنا

للناس فی هذا القرآن من کل مثل [زمر / ۷] ; در این قرآن از هر مثلی برای مردم آوردیم

.

خداوند این مثلها را برای به فکر واداشتن مردم بیان کرده است، چنانکه فرمود: و تلک الامثال نضربها للناس لعلهم یتفکرؤن [حشر

/ ۲۱] ;

و این مثل ها را برای مردم می زنیم، باشد که آنان بیندیشند

.

مثل از این جهت حایز اهمیت است که ذهن انسان را قادر می سازد که با تشبیه معقول به محسوس به درک حقایق دشوار نایل آید

.

یکی از مواردی که خداوند برای ایجاد تغییر مطلوب در رفتار انسان در عرصه مسائل اجتماعی و اقتصادی از مثل استفاده کرده،

مساله انفاق است . کسی که انفاق می کند به ظاهر چیزی را از دست می دهد . اما حقیقت انفاق از دست دادن نیست . بلکه بدست

آوردن است ; آن هم بدست آوردن چندین برابر آنچه انفاق شده است . قرآن می گوید: «شما دانه ای را می کارید و به عوض آن هفصد

دانه درو می کنید . بذر نهالی را می کارید و به جای آن درخت تنومند پر از میوه برداشت می کنید . قرآن کریم می گوید

:

«

مثل [صدقات] کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند همانند دانه ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه ای

صد دانه باشد و خداوند برای هر کس که بخواهد [آن را] چند برابر می کند، و خداوند گشایش گر داناست » [بقره / ۲۶۱

].

«

و مثل [صدقات] کسانی که اموال خویش را برای طلب خشنودی خدا و استواری روحشان انفاق می کنند، همچون مثل باغی

است که بر فراز پشته ای قرار دارد [که اگر] رگباری به آن برسد، دو چندان محصول برآورد، و اگر رگباری هم به آن نرسد، باران

ریزی برای آن کافی است . . .» [بقره / ۲۶۵

].

«

آیا کسی از شما دوست دارد که باغی از درختان خرما و انگور داشته باشد که از زیر آنها نهرها روان است و برای او در آن [باغ] از هر

گونه میوه ای [فراهم] باشد، و در حالی که او را پیری رسیده و فرزندانی خردسال دارد، [ناگهان] گردبادی آتشین بر آن [باغ] زند و

[

باغ یکسر] بسوزد؟ این گونه، خداوند آیات [خود] را برای شما روشن می گرداند، باشد که شما بیندیشید» [بقره / ۲۶۶

].

علل تشریع احکام شرعی از موارد دیگری است که خداوند مردم را دعوت به تفکر در آن می کند تا خود به نتیجه مطلوب برسند

.

نمونه زیر در باره حکم باده و قمار، گواه بر این مطلب است

.

یسئلونک عن الخمر والمیسر قل فیهما اثم کبیر و منافع للناس و اثمهما اکبر من نفعهما . . . کذلک یبین الله لکم الآیات لعلکم

تتفکرون [بقره / ۲۱۹] ; در باره شراب و قمار، از تو می پرسند، بگو: در آن دو، گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم است ; ولی

گناهشان از سودشان بزرگتر است . . . این گونه، خداوند آیات [خود را] برای شما روشن می گرداند، باشد که بیندیشید

.

نتیجه آنکه، مسائل را باید به گونه ای تبیین کرد که افراد به فکر واداشته شوند و با جهد و تکاپوی فکری به نتایج مطلوب برسند

.

پس ابتدا انسان در موضوعی نظر می کند و با دیده تامل در آن می نگرد تا به سؤال یا سؤالاتی پاسخ گوید . آنگاه فکر و ذهن خود را

به تکاپو وا می دارد و در معلومات سیر می کند تا به کشف مجهول یا مجهولات نایل آید

.

۴- ۲ .

تذکر

تذکر به معنای توجه و در مقابل غفلت است . انسان پس از تعقل و درک حقیقت باید به آن حقیقت مکشوف توجه داشته باشد تا با

این توجه، رفتار خود را تنظیم و تصحیح کند، وگرنه، بسیارند کسانی که به حقایقی می رسند ; ولی پس از آن غفلت می ورزند

.

انسان ها پیوسته در معرض نسیان و غفلت هستند ; لذا خداوند می فرماید

:

و لقد وصلنا لهم القول لعلهم یتذکرون [قصص / ۵۱] ; و به راستی، این گفتار را برای آنان پی در پی و به هم پیوسته نازل ساختیم

;

باشد که متذکر شوند

.

آنچه که در اینجا بر آن تاکید می ورزیم این است که تذکر به معنی توجه به حقیقت آخرین مرحله سیر عقل انسان است . لذا

کسانی که صاحب خرد خالص و کامل اند، تا به اینجا پیش می روند . در قرآن کریم گروهی تحت عنوان “اولوالالباب” معرفی شده اند

که در لغت به معنای “کسانی است که صاحب عقل خالص از هر گونه شائبه ای هستند” . کسی که به این حد از عقل برسد می تواند

مسائل را درک کند و بدان توجه ورزد . خداوند در قرآن کریم شانزده مرتبه از “اولوالالباب” سخن گفته است . که در نه مورد از آن،

موضوع تذکر و توجه به حقیقت را به آنها نسبت است ; مانند

:

انما یتذکر اولواالالباب [رعد / ۱۹ و زمر / ۹

]

و ما یذکر الا اولوالالباب » [بقره / ۲۶۹ و آل عمران / ۷

]

و ان فی ذلک لذکری لاولی الالباب [زمر / ۲۱

].

جالب اینجاست که وقتی مساله تفکر، تعقل و تذکر در مورد عموم مردم مطرح می شود با لفظ “لعل” بیان می شود ; بدین معنا که

فقط انتظار می رود که آنها به تفکر بپردازند و به تعقل و تذکر برسند ; ولی اینگونه امور در مورد آنها قطعیت ندارد . اما وقتی سخن

از اولوا الالباب است، دیگر از واژه “لعل” خبری نیست ; بلکه به عکس ترکیب کلام به گونه ای است که قطعیت از آن استفاده

می شود ; مانند: “انما” در انما یتذکر اولوا الالباب و یا حرفی نفی و استثناء در و ما یذکر الا اولوا الالباب

.

نکته ای که در پایان این بحث ذکر آن لازم است، اینکه در تمام مراحل سیر عقل باید به مساله “تبیین” توجه داشت . ذهن انسان

نمی تواند از مجهول مطلق به معلوم برسد ; بلکه باید برای کشف مرحله ای، مرحله قبل از آن معلوم باشد ; لذا برای اینکه افراد به

نتایج مطلوب برسند، باید برای آنها مقدمات و زمینه های